Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

26 czerwca 2018

NR 53 (Kwiecień 2018)

Współpraca w ramach systemu opieki (część I)

0 5

Asystent rodziny, pracownik socjalny, koordynator pieczy zastępczej, kurator sądowy – jak znaleźć wspólną płaszczyznę współpracy dla przedstawicieli różnych instytucji udzielających pomocy rodzinom przeżywającym trudności w opiekowaniu się i wychowywaniu dzieci?

Głównym celem uchwalenia ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 697 z późn. zm.) było wprowadzenie do porządku prawnego aktu zapewniającego każdemu dziecku stabilne, trwałe i rodzinne środowisko wychowawcze. W uzasadnieniu tej ustawy wskazano, że obowiązek w tym zakresie spoczywa na Państwie, a wzmocnieniem tego obowiązku stał się zapis preambuły, w której zawarto formułę: [...] skuteczna pomoc dla rodziny przeżywającej trudności w opiekowaniu się i wychowywaniu dzieci oraz skuteczna ochrona dzieci i pomoc dla nich może być osiągnięta przez współpracę wszystkich osób, instytucji i organizacji pracujących z dziećmi i rodzicami.

Analiza ogółu działań podejmowanych w ramach wspierania rodziny na podstawie przepisów ustawy zdaje się potwierdzać to, że na pewno skrupulatnie realizowane jest jedno z zadań ustawowych – kontrola i nadzór nad działalnością instytucji zaangażowanych bezpośrednio w udzielanie wsparcia rodzinom przeżywającym trudności opiekuńczo-wychowawcze. W działaniach poszczególnych instytucji na pierwszy plan wysuwa się bowiem monitorowanie działań przez poszczególnych przedstawicieli instytucji, co w kontekście zapisów samej ustawy nie stanowi co prawda żadnego uchybienia. Jednakże – w naszej ocenie – w wielu przypadkach pomija się, albo przynajmniej marginalizuje, monitorowanie działań podejmowanych przez samych rodziców. Owo wywiedzione z uzasadnienia do projektu ustawy przekonanie, że zapewnienie dziecku stabilnego, trwałego i rodzinnego środowiska wychowawczego spoczywa na Państwie, tj. instytucjach działających w obszarze ustawy i ocena wyłącznie ich działań sprawia, iż w wielu wypadkach zdejmuje się z rodziców poczucie odpowiedzialności za własne dzieci, obarczając nim przedstawicieli systemu.

Sprzyja temu swoista nadinterpretacja art. 3 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, zgodnie z którym obowiązek wspierania rodziny przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych oraz organizacji pieczy zastępczej, w zakresie ustalonym ustawą, spoczywa na jednostkach samorządu terytorialnego oraz na organach administracji rządowej.

Działania na rzecz wzmocnienia rodziny

Skutek jest taki, że to asystenci rodziny rozliczani są z efektów pracy z rodziną i niemal zmuszani do podejmowania heroicznych wysiłków nakłonienia do współpracy rodziców, którzy wcale tego nie pragną. Postanowienia sądów rodzinnych, zobowiązujące rodziców do pracy z asystentem rodziny, odczytywane są nie jako zobowiązanie rodziców, ale jako zobowiązanie dla asystenta do pracy z rodziną.

W opracowanie planu pracy z rodziną i jego realizację nierzadko bardziej zaangażowani są asystent i pracownik socjalny, aniżeli sama rodzina. Dodatkowo z różnych stron pojawiają się głosy, że zobowiązanie rodziny do współpracy ze zbyt dużą liczbą przedstawicieli różnych instytucji prowadzi po pierwsze – do nękania rodziny, a po drugie – do podejmowania wobec rodziny sprzecznych ze sobą czy niespójnych działań. 

Tymczasem cytowany przepis art. 3 ust. 1 ustawy należy rozumieć jako uprawnienie rodziny do domagania się przyjścia z pomocą przez organy administracji publicznej w przypadku zaistnienia trudności opiekuńczo-wychowawczych, ale występującego w nim sformułowania nie można utożsamiać z tym, że rodzina jest zwolniona z podejmowania działań na rzecz prawidłowego funkcjonowania1.
W praktyce w działaniach na rzecz wzmocnienia rodziny zapomina się czasem o całym szeregu zadań i rozwiązań – i to nie tylko z ustawy o wspieraniu rodziny, ale także tych, które przewidziane są innymi przepisami.

I tak, zgodnie z art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w razie stwierdzenia, że dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenia. Najczęściej postępowania takie wszczynane są na zawiadomienie różnych instytucji (w tym głównie OPS-ów), sygnalizujących nieprawidłowości w wykonywaniu władzy rodzicielskiej. Po wejściu w życie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej katalog zarządzeń sądu (art. 109 § 2 k.r. i o.) uzupełniony został o zobowiązanie rodziców do pracy z asystentem rodziny. Liczba spraw, w których sądy rodzinne takie zobowiązanie na rodziców nakładają, systematycznie rośnie. I tak, w roku 2015 sądy zobowiązały rodziców do współpracy z asystentem rodziny w 3477 sprawach (8,3% ogółu rodzin objętych pracą asystenta), co stanowi wzrost w stosunku do roku 2014 o 47%, w którym sądy zobowiązały do tego 2368 rodzin2. Jednakże często widzimy postanowienia sądów, w których – pomimo sygnalizowania różnych występujących w rodzinie problemów mających wpływ na dysfunkcję opiekuńczo-wychowawczą – sąd ten poprzestaje jedynie na zobowiązaniu do pracy z asystentem rodziny pomimo, że wspomniany katalog zarządzeń przewidzianych w art. 109 § 2 k.r. i o. jest znacznie szerszy. Często zasadnym wydawałoby się np. skierowanie rodziców do placówki albo specjalisty zajmujących się terapią rodzinną czy poradnictwem. Sądy zbyt rzadko sięgają, w naszym odczuciu, po takie narzędzia jak skierowanie dzieci do placówek wsparcia dziennego. 

Narzędzia wsparcia rodziny

Należy pamiętać także, że katalog narzędzi wsparcia rodziny w pełnieniu funkcji opiekuńczo-wychowawczych od chwili wprowadzenia ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej w sposób znaczący uległ poszerzeniu. Warto jeszcze raz przypomnieć, że zgodnie z art. 10 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, pracę z rodziną organizuje gmina lub podmiot, któremu gmina zleciła realizację tego zadania, a praca może być prowadzona w szczególności w formie:

  • konsultacji i poradnictwa specjalistycznego,
  • terapii i mediacji,
  • usług dla rodzin z dziećmi, w tym usług opiekuń...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy