Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

26 czerwca 2018

NR 53 (Kwiecień 2018)

Współpraca w ramach systemu opieki (część I)

293

Asystent rodziny, pracownik socjalny, koordynator pieczy zastępczej, kurator sądowy – jak znaleźć wspólną płaszczyznę współpracy dla przedstawicieli różnych instytucji udzielających pomocy rodzinom przeżywającym trudności w opiekowaniu się i wychowywaniu dzieci?

Głównym celem uchwalenia ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 697 z późn. zm.) było wprowadzenie do porządku prawnego aktu zapewniającego każdemu dziecku stabilne, trwałe i rodzinne środowisko wychowawcze. W uzasadnieniu tej ustawy wskazano, że obowiązek w tym zakresie spoczywa na Państwie, a wzmocnieniem tego obowiązku stał się zapis preambuły, w której zawarto formułę: [...] skuteczna pomoc dla rodziny przeżywającej trudności w opiekowaniu się i wychowywaniu dzieci oraz skuteczna ochrona dzieci i pomoc dla nich może być osiągnięta przez współpracę wszystkich osób, instytucji i organizacji pracujących z dziećmi i rodzicami.

Analiza ogółu działań podejmowanych w ramach wspierania rodziny na podstawie przepisów ustawy zdaje się potwierdzać to, że na pewno skrupulatnie realizowane jest jedno z zadań ustawowych – kontrola i nadzór nad działalnością instytucji zaangażowanych bezpośrednio w udzielanie wsparcia rodzinom przeżywającym trudności opiekuńczo-wychowawcze. W działaniach poszczególnych instytucji na pierwszy plan wysuwa się bowiem monitorowanie działań przez poszczególnych przedstawicieli instytucji, co w kontekście zapisów samej ustawy nie stanowi co prawda żadnego uchybienia. Jednakże – w naszej ocenie – w wielu przypadkach pomija się, albo przynajmniej marginalizuje, monitorowanie działań podejmowanych przez samych rodziców. Owo wywiedzione z uzasadnienia do projektu ustawy przekonanie, że zapewnienie dziecku stabilnego, trwałego i rodzinnego środowiska wychowawczego spoczywa na Państwie, tj. instytucjach działających w obszarze ustawy i ocena wyłącznie ich działań sprawia, iż w wielu wypadkach zdejmuje się z rodziców poczucie odpowiedzialności za własne dzieci, obarczając nim przedstawicieli systemu.

Sprzyja temu swoista nadinterpretacja art. 3 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, zgodnie z którym obowiązek wspierania rodziny przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych oraz organizacji pieczy zastępczej, w zakresie ustalonym ustawą, spoczywa na jednostkach samorządu terytorialnego oraz na organach administracji rządowej.

Działania na rzecz wzmocnienia rodziny

Skutek jest taki, że to asystenci rodziny rozliczani są z efektów pracy z rodziną i niemal zmuszani do podejmowania heroicznych wysiłków nakłonienia do współpracy rodziców, którzy wcale tego nie pragną. Postanowienia sądów rodzinnych, zobowiązujące rodziców do pracy z asystentem rodziny, odczytywane są nie jako zobowiązanie rodziców, ale jako zobowiązanie dla asystenta do pracy z rodziną.

W opracowanie planu pracy z rodziną i jego realizację nierzadko bardziej zaangażowani są asystent i pracownik socjalny, aniżeli sama rodzina. Dodatkowo z różnych stron pojawiają się głosy, że zobowiązanie rodziny do współpracy ze zbyt dużą liczbą przedstawicieli różnych instytucji prowadzi po pierwsze – do nękania rodziny, a po drugie – do podejmowania wobec rodziny sprzecznych ze sobą czy niespójnych działań. 

Tymczasem cytowany przepis art. 3 ust. 1 ustawy należy rozumieć jako uprawnienie rodziny do domagania się przyjścia z pomocą przez organy administracji publicznej w przypadku zaistnienia trudności opiekuńczo-wychowawczych, ale występującego w nim sformułowania nie można utożsamiać z tym, że rodzina jest zwolniona z podejmowania działań na rzecz prawidłowego funkcjonowania1.
W praktyce w działaniach na rzecz wzmocnienia rodziny zapomina się czasem o całym szeregu zadań i rozwiązań – i to nie tylko z ustawy o wspieraniu rodziny, ale także tych, które przewidziane są innymi przepisami.

I tak, zgodnie z art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w razie stwierdzenia, że dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenia. Najczęściej postępowania takie wszczynane są na zawiadomienie różnych instytucji (w tym głównie OPS-ów), sygnalizujących nieprawidłowości w wykonywaniu władzy rodzicielskiej. Po wejściu w życie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej katalog zarządzeń sądu (art. 109 § 2 k.r. i o.) uzupełniony został o zobowiązanie rodziców do pracy z asystentem rodziny. Liczba spraw, w których sądy rodzinne takie zobowiązanie na rodziców nakładają, systematycznie rośnie. I tak, w roku 2015 sądy zobowiązały rodziców do współpracy z asystentem rodziny w 3477 sprawach (8,3% ogółu rodzin objętych pracą asystenta), co stanowi wzrost w stosunku do roku 2014 o 47%, w którym sądy zobowiązały do tego 2368 rodzin2. Jednakże często widzimy postanowienia sądów, w których – pomimo sygnalizowania różnych występujących w rodzinie problemów mających wpływ na dysfunkcję opiekuńczo-wychowawczą – sąd ten poprzestaje jedynie na zobowiązaniu do pracy z asystentem rodziny pomimo, że wspomniany katalog zarządzeń przewidzianych w art. 109 § 2 k.r. i o. jest znacznie szerszy. Często zasadnym wydawałoby się np. skierowanie rodziców do placówki albo specjalisty zajmujących się terapią rodzinną czy poradnictwem. Sądy zbyt rzadko sięgają, w naszym odczuciu, po takie narzędzia jak skierowanie dzieci do placówek wsparcia dziennego. 

Narzędzia wsparcia rodziny

Należy pamiętać także, że katalog narzędzi wsparcia rodziny w pełnieniu funkcji opiekuńczo-wychowawczych od chwili wprowadzenia ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej w sposób znaczący uległ poszerzeniu. Warto jeszcze raz przypomnieć, że zgodnie z art. 10 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, pracę z rodziną organizuje gmina lub podmiot, któremu gmina zleciła realizację tego zadania, a praca może być prowadzona w szczególności w formie:

  • konsultacji i poradnictwa specjalistycznego,
  • terapii i mediacji,
  • usług dla rodzin z dziećmi, w tym usług opiekuńczych i specjalistycznych,
  • pomocy prawnej, szczególnie w zakresie prawa rodzinnego,
  • organizowania dla rodzin spotkań, mających na celu wymianę ich doświadczeń oraz zapobieganie izolacji, zwanych dalej „grupami wsparcia” lub „grupami samopomocowymi”

– przy czym (o czym czasem się zapomina) pracę z rodziną należy prowadzić także w przypadku czasowego umieszczenia dziecka poza rodziną. 

Warto podkreślić, że obowiązek realizacji tych zadań spoczywa na gminie, a nie (jak to często jest interpretowane) tylko na ośrodku pomocy społecznej. Wydaje się, że ciągle niewystarczający jest udział organizacji pozarządowych w działaniach mających na celu wsparcie rodziny. Zbyt rzadko występują sytuacje, w których wsparcie dla rodzin mających problemy opiekuńczo-wychowawcze jest traktowane w gminie jako zadanie priorytetowe. Brakuje również (pomimo zapisów w strategiach rozwiązywania problemów społecznych) koordynacji tych działań. Skutkuje to często tym, że w pewnych obszarach różne podmioty realizują takie same projekty („wyrywając” sobie beneficjentów), niektóre zadania natomiast nie są w ogóle realizowane. Największym błędem jest to, że bardzo rzadko władze gminyn pytają swoich mieszkańców, co jest im potrzebne. Przekonanie, że władza wie lepiej co jest dobre dla mieszkańców, jest ciągle jednym z grzechów głównych władz samorządowych. A wydaje się, że podejmowanie skutecznych działań jest takie proste – dobra, sporządzona z zachowaniem zasady partycypacji mieszkańców diagnoza, ustalenie priorytetów, podział zadań i nadzór nad ich realizacją. Dodatkowo wsparcie NGO w sięganiu po środki zewnętrzne, poprzez umożliwienie sfinansowania ze środków gminy wkładu własnego, pod warunkiem że planowane działania zgodne są z określonymi priorytetami. Dlaczego to nie działa? – powodów jest wiele. Jednym z podstawowych jest odwieczny problem braku współpracy. Zakładamy jednak, że bez zaangażowania władz samorządowych w proces budowania partnerstw pomiędzy wszystkimi podmiotami działającymi na terenie gminy ta prosta recepta na sukces będzie ciągle niewykorzystana. 

Analiza ogółu działań podejmowanych w ramach wspierania rodziny 
na podstawie przepisów ustawy zdaje się potwierdzać to, że na pewno skrupulatnie realizowane jest jedno z zadań ustawowych – kontrola i nadzór nad działalnością instytucji zaangażowanych bezpośrednio w udzielanie wsparcia rodzinom przeżywającym trudności opiekuńczo-wychowawcze. 

Do zadań gminy należy także – na mocy art. 18 ustawy – prowadzenie placówek wsparcia dziennego o zasięgu gminnym oraz przewidziana w art. 29–31 ustawy możliwość objęcia rodziny przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych pomocą rodziny wspierającej.

Otwarty katalog zadań asystenta

Najczęściej stosowaną formą pracy z rodziną jest objęcie jej asystenturą rodzinną. Zadania asystenta rodziny są bardzo rozbudowane i mogą wykraczać poza katalog zawarty w art. 15 ust. 1 ustawy – ma on bowiem charakter otwarty, o czym świadczy użyte w tym przepisie sformułowanie „w szczególności”. I tak, do zadań asystenta rodziny należy w szczególności:

  • opracowanie i realizacja planu pracy z rodziną we współpracy z członkami rodziny i w konsultacji z pracownikiem socjalnym, o którym mowa w art. 11 ust. 1;
  • opracowanie, we współpracy z członkami rodziny i koordynatorem rodzinnej pieczy zastępczej, planu pracy z rodziną, który jest skoordynowany z planem pomocy dziecku umieszczonemu w pieczy zastępczej (zadanie często jest interpretowane jako wspólny udział tych służb w okresowej ocenie zasadności pobytu dziecka w pieczy zastępczej – w naszej ocenie powinny być to znacznie szersze działania);
  • udzielanie pomocy rodzinom w poprawie ich sytuacji życiowej, w tym w zdobywaniu umiejętności prawidłowego prowadzenia gospodarstwa domowego;
  • udzielanie pomocy rodzinom w rozwiązy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy