Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

25 czerwca 2018

NR 54 (Maj 2018)

Interwencja kryzysowa a interwencja socjalna
Czyli zadania OPS-u i PCPR-u  na rzecz osoby w kryzysie

0 410

Najczęściej jeśli w dyskusji pojawia się sformułowanie „interwencja kryzysowa”, rozumiane jest ono jako działania kierowane wobec osób dotkniętych przemocą bądź ofiar przestępstw. Jednak krąg osób wymagających objęcia interwencją kryzysową jest znacznie szerszy, zatem powinna znaleźć ona zastosowanie nie tylko w sytuacjach wystąpienia zjawiska przemocy czy molestowania. Interwencja kryzysowa jest niewątpliwie ważnym elementem skutecznej pracy z osobą czy rodziną „po przejściach”, stanowi bowiem często swoiste preludium dla interwencji socjalnej, bo skuteczność działań pomocowych (rozumianych jako wspieranie osób czy rodzin w przezwyciężeniu trudnej sytuacji życiowej) w dużej mierze powinna opierać się na pracy z osobą emocjonalnie i psychicznie stabilną.

Interwencja kryzysowa jest stosunkowo „młodym” elementem działań pomocowych. Sformułowana w USA w latach 50. XX wieku, a rozwinięta w latach 60., początkowo traktowana była jako forma krótkoterminowego wsparcia psychologicznego, ale z uwagi na złożoność i zróżnicowanie problemów ludzi potrzebujących pomocy psychologicznej, konieczne stało się połączenie różnych nurtów wspierania osób znajdujących się w trudnych sytuacjach życiowych1

W polskim prawodawstwie z zakresu pomocy społecznej interwencja kryzysowa sformułowana została dopiero pod koniec lat 90., a dokładnie od 1 stycznia 1999 r. Wówczas to do ówcześnie obowiązującej ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej dodano w art. 2a definicję interwencji kryzysowej rozumianej jako [...]świadczenie specjalistycznych usług, zwłaszcza psychologicznych, prawnych, hotelowych, które są dostępne całą dobę – osobom, rodzinom i społecznościom będącym ofiarami przemocy lub znajdującym się w innej sytuacji kryzysowej – w celu zapobieżenia powstawania lub pogłębiania się dysfunkcji tych osób, rodzin lub społeczności2

Nowa ustawa o pomocy społecznej (aktualnie obowiązująca ze zmianami) początkowo zawierała wąską definicję interwencji kryzysowej. Zgodnie z obowiązującym w pierwotnym brzmieniu art. 47 ust. 1, interwencję kryzysową określono jako zespół działań podejmowanych na rzecz osób i rodzin, w tym dotkniętych przemocą, w celu zapobiegania lub pogłębiania się występujących dysfunkcji. I już wtedy ten rodzaj działań był niezależny od sytuacji dochodowej osoby czy rodziny. Art. 47 ust. 1 zmieniony został 21 listopada 2005 r. ustawą z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. z 2005 r. Nr 180, poz. 1493) i w takim brzmieniu obowiązuje obecnie.

Ustawowa definicja interwencji

W aktualnym brzmieniu art. 47 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2017 r., poz. 1769 z późn. zm.) interwencja kryzysowa stanowi zespół interdyscyplinarnych działań podejmowanych na rzecz osób i rodzin będących w stanie kryzysu, a jej celem jest przywrócenie równowagi psychicznej i umiejętności samodzielnego radzenia sobie, a dzięki temu zapobieganie przejściu reakcji kryzysowej w stan chronicznej niewydolności psychospołecznej.

Interwencja kryzysowa jest świadczeniem niepieniężnym z pomocy społecznej (art. 36 pkt 2 lit. h ustawy), a jej udzielenie nie jest uzależnione od spełnienia kryterium dochodowego. Jednak, jak słusznie zauważa Iwona Sierpowska w komentarzu do ustawy o pomocy społecznej: [...] nie można zapominać, że interwencja kryzysowa pozostaje świadczeniem z zakresu pomocy społecznej. Musi więc odpowiadać ogólnym zasadom i celom tej pomocy3. Interwencja kryzysowa z założenia ma być instrumentem o charakterze czasowym, raczej krótkotrwałym. Świadczy o tym przepis art. 47 ust. 3 ustawy, zgodnie z którym w ramach interwencji kryzysowej udziela się natychmiastowej specjalistycznej pomocy psychologicznej, a w zależności od potrzeb – poradnictwa socjalnego lub prawnego, w sytuacjach uzasadnionych – schronienia do trzech miesięcy.

Interwencja kryzysowa obejmuje także wsparcie dla cudzoziemców będących ofiarami handlu ludźmi. Zgodnie z art. 47 ust. 3a ustawy, cudzoziemcom takim można udzielić schronienia na czas ważności zaświadczenia stwierdzającego, że legitymująca się nim osoba jest prawdopodobnie ofiarą handlu ludźmi oraz na okres wydania zezwolenia na pobyt czasowy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku ze szczególnymi okolicznościami uzasadniającymi związek cudzoziemca z Polską. 

Istotną kwestią ze strony interwenienta jest pokazanie siebie jako osoby spokojnej, zrównoważonej, panującej nad sytuacją, nie wolno składać niepewnych obietnic ani udzielać „łatwego” pocieszenia. Należy jednak w pewnym zakresie na jakiś czas przejąć kontrolę nad życiem osoby – przypominamy, że jest to sprzeczne z tym, czego oczekujemy od interwenienta socjalnego, który zawsze ma na celu oddawanie decyzji w ręce klienta (a co za tym idzie nieprzejmowanie odpowiedzialności za jego wybory). W interwencji kryzysowej czasowe przejęcie odpowiedzialności jest dopuszczalne, a często niezbędne. 
 

W ramach interwencji kryzysowej pomocą specjalną obejmuje się także matki z małoletnimi dziećmi i kobiety w ciąży, które w sytuacjach zagrożenia przemocą mogą znaleźć schronienie w domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży. Domy te, przeznaczone także dla ojców z małymi dziećmi bądź opiekunów małych dzieci, po myśli art. 51 ust. 4 ustawy, są ośrodkami wsparcia. Standardy i zakres świadczonych usług w tych placówkach określa rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 8 marca 2005 r. w sprawie domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży (Dz. U. z 2005 r. Nr 43, poz. 418).

Kto organizuje interwencję kryzysową?

Udzielanie pomocy poprzez interwencję kryzysową nie zostało wyraźnie przypisane konkretnej jednostce samorządowej czy instytucji. 
Na marginesie zauważyć należy, że ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie nałożyła na gminy obowiązek realizacji zadań ściśle korespondujących z interwencją kryzysową, takich jak opracowywanie gminnego systemu przeciwdziałania przemocy w rodzinie, prowadzenie poradnictwa i interwencji w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie, opracowywanie i realizacja programów ochrony ofiar przemocy w rodzinie, prowadzenie gminnych ośrodków wsparcia. I współistnienie tych dwóch regulacji prawnych często – aczkolwiek, w naszej ocenie, błędnie – utożsamiane jest z tym, że to właśnie gminy powinny działania interwencyjne podejmować. Jednak, jak to już podkreśliłyśmy, interwencja kryzysowa to nie tylko działania na rzecz ofiar przemocy. Dlatego, podobnie jak I. Sierpowska, stoimy na stanowisku, że generalnie zadanie to powinny wykonywać powiaty jako jednostki zobowiązane do prowadzenia ośrodków interwencji kryzysowej oraz domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży. Nie można tu jednak pomijać roli gmin, które jako najmniejsze wspólnoty powinny w pierwszej kolejności reagować na sytuacje kryzysowe. Ich obowiązkiem jest również tworzenie systemu profilaktyki i opieki nad rodziną i dzieckiem4.

Interwencja kryzysowa a interwencja socjalna

Interwencja kryzysowa dotyczy sytuacji traumatycznych, głęboko raniących. W odbiorze społecznym najczęściej kojarzy się z działaniami podejmowanymi w przypadku wystąpienia zjawiska przemocy (szczególnie przemocy w rodzinie), jak również udziału osób w zdarzeniach, określonych mianem katastrof. Zakres pojęciowy jest jednak znacznie szerszy. Dotyczy zarówno sytuacji traumy spowodowanej śmiercią osób najbliższych, jak i problemów emocjonalnych związanych z rozwodem czy syndromu „pustego gniazda”. Za podstawowe cele interwencji kryzysowej uważa się przede wszystkim udzielenie pomocy psychologicznej oraz wsparcia emocjonalnego. Już te cele wskazują, jak bardzo interwencja kryzysowa jest różna od interwencji socjalnej. Przypomnijmy, czym jest praca socjalna – to interdyscyplinarna działalność zawodowa mająca na celu pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskiwaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie poprzez pełnienie odpowiednich funkcji społecznych oraz tworzenie warunków sprzyjających temu celowi. Zatem interwencja kryzysowa w swojej podstawowej formie „opiekuje się” emocjami klienta, a interwencja socjalna stara się wesprzeć klienta w jego dążeniach do samodzielności. Temu rozróżnieniu, naszym zdaniem, należy poświęcić pewną refleksję. Przed wszystkim podkreślamy, że za zasadne uznajemy, by działania pracownika socjalnego były elementem interwencji kryzysowej. Bardzo trudnym byłoby zaopiekowanie się emocjami osoby w traumie, gdy nie zadbano o zaspokojenie jej podstawowych potrzeb. Człowiek w kryzysie musi przede wszystkim mieć gdzie spać i co zjeść, musi się mieć w co ubrać, a co najważniejsze, koniecznym jest by miał poczucie, że zaopatrzone są jego dzieci. Trudno skoncentrować się na rozmowie z najlepszym fachowcem, gdy trzęsiemy się z zimna i głodu. Dodatkowo, co wszyscy wiemy, sytuacje traumatyczne wzmacniają reakcje biologiczne. I w tym aspekcie, związanym z zaspokajaniem podstawowych potrzeb, widźmy miejsce na działalność pracowników socjalnych. Uważamy jednak za zasadne, by gmina na poziomie zarządzania kryzysowego miała zabezpieczoną możliwość zaopiekowaniem się osobą w traumie, np. poprzez umieszczenie jej w ośrodku interwencji kryzysowej, pomieszczeniach ulokowanych przy placówce opiekuńczo-wychowawczej (funkcjonującej całodobowo), w hotelu, z którym ma zawartą umowę. Rozwiązania takie powinny być wypracowane, naszym zdaniem, właśnie pomiędzy zarządzaniem kryzysowym gminy i powiatu (niekoniecznie ośrodka pomocy społecznej i powiatowego centrum pomocy rodzinie). Takie rozwiązania istnieją i są wypracowane na wypadek wydarzeń losowych z udziałem wielu osób. Dlaczego nie wykorzystać tych dobrych rozwiązań i już istniejących zasobów dla zmniejszenia traumy pojedynczego mieszkańca? Czy fakt, że przedmiotem interwencji jest przestraszone dziecko, pogrążona w żalu po stracie (szczególnie po nagłej stracie) rodzina czy pobity starszy człowiek zmniejsza ich ból, lęk i potrzebę wsparcia? 

Pracownik socjalny pracuje bardzo często z osobą ubogą, bezrobotną, bezdomną, nadużywającą alkoholu, niepełnosp...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy