Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

27 lutego 2019

NR 50 (Grudzień 2017)

Bariery skutecznej pracy socjalnej
w świetle rekomendacji MRPiPS dotyczącej oddzielenia pracy socjalnej i usług pomocy społecznej

0 15

Od chwili gdy w lipcu 2017 roku weszła w życie nowelizacja art. 110a ustawy o pomocy społecznej, należało oczekiwać, że MRPiPS będzie monitorować, jak z możliwości, którą dał zmieniony przepis, skorzystają OPS-y. Co prawda przepis ten zawiera sformułowanie, że w ramach struktury ośrodka może (co oznacza, że nie musi) zostać wyodrębniony zespół realizujący zadania w zakresie pracy socjalnej i zespół realizujący zadania w zakresie usług pomocy społecznej (czy też jeden zespół realizujący oba rodzaje zadań), ale w tym przypadku słowo „może” nie będzie raczej oznaczać dobrowolności. 

Dowodem na to są choćby ministerialne „Rekomendacje w zakresie powołania zespołu do spraw pracy socjalnej i zespołu do spraw usług pomocy społecznej” z września 2017 r., które w miesiąc później zostały rozesłane do gmin.
 

O tym, że dokumentowanie pracy socjalnej prowadzone jest przez OPS-y w sposób marginalny, ciągle przypominają nam zarówno urzędy wojewódzkie, jak i NIK. I w tym zakresie – w naszej ocenie – mają rację.

Dość krytyczną ocenę realizacji zadań pomocowych zawiera raport NIK „Informacja o wynikach kontroli – Działania Ośrodków Pomocy Społecznej w zakresie rozpoznawania i monitorowania sytuacji społecznej” z 14 maja 2015 r.1, w którym stwierdzono, że pracownicy socjalni realizują swoje obowiązki związane z rozpoznawaniem i monitorowaniem, jednak większość z nich swoją aktywność ogranicza „do typowych i rutynowych czynności, bez poszukiwania nowatorskich metod działań”.

Z przywołanego raportu NIK wynika, że przyczyny takiego ograniczenia działań są złożone: wypalenie zawodowe, spowodowane brakiem środków na finansowanie szkoleń specjalistycznych i możliwości skorzystania z poradnictwa superwizorów, radców prawnych, psychologów oraz barierami stawianymi pracownikom socjalnym przez ich kierowników w realizacji niestandardowych działań; brak wystarczającego czasu, aby należycie realizować pracę socjalną z uwagi na m.in.: zbyt dużą liczbę podopiecznych; nadmiar obowiązków; obciążenie pracą biurową i administracyjną; ograniczoną współpracę lub jej brak ze strony innych instytucji; wykonywanie przez pracowników socjalnych innych zadań niż te związane z pomocą społeczną.

Zgodnie z art. 121 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej, dodatkowy urlop wypoczynkowy przysługuje pracownikowi socjalnemu, do którego obowiązków należy praca socjalna oraz przeprowadzanie rodzinnych wywiadów środowiskowych, natomiast art. 121 ust. 3a ustawy prawo do dodatku w wysokości 250 zł przyznaje pracownikowi socjalnemu zatrudnionemu w pełnym wymiarze czasu pracy w samorządowych jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej, do którego podstawowych obowiązków należy świadczenie pracy socjalnej w środowisku, w tym przeprowadzanie rodzinnych wywiadów środowiskowych poza siedzibą jednostki. 

 

W trosce o priorytety

W tej sytuacji nie należy dziwić się, że dokumentacja dotycząca pracy socjalnej świadczonej przez pracowników socjalnych jest szczątkowa. Nie oznacza to jednak, że praca socjalna w ogóle nie jest świadczona – jest, choć nie w takim wymiarze i nie z takim skutkiem, jakiego oczekiwalibyśmy dla skutecznego oddziaływania na klientów. Dlatego istnieje konieczność przypomnienia sobie, jakie są priorytety pomocy społecznej.

Nie kwestionując zatem zasadności wydania rekomendacji w zakresie powołania zespołu do spraw pracy socjalnej i zespołu do spraw usług pomocy społecznej, uważamy, że zostały one wydane za wcześnie.

Pominięty bowiem został istotny etap dookreślenia, czym tak naprawdę (nawet w rozumieniu Ministerstwa) jest praca socjalna. Przypominamy że zgodnie z definicją zawartą w ustawie o pomocy społecznej – praca socjalna to działalność zawodowa mającą na celu pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskiwaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie poprzez pełnienie odpowiednich ról społecznych oraz tworzenie warunków sprzyjających temu celowi. Jednocześnie, zgodnie z treścią art. 119 ustawy o pomocy społecznej, do zadań pracownika socjalnego należy w szczególności:

  • praca socjalna; 
  • dokonywanie analizy i oceny zjawisk, które powodują zapotrzebowanie na świadczenia z pomocy społecznej oraz kwalifikowanie do uzyskania tych świadczeń;
  • udzielanie informacji, wskazówek i pomocy w zakresie rozwiązywania spraw życiowych osobom, które dzięki tej pomocy będą zdolne samodzielnie rozwiązywać problemy będące przyczyną trudnej sytuacji życiowej; skuteczne posługiwanie się przepisami prawa w realizacji tych zadań;
  • pomoc dla osób będących w trudnej sytuacji życiowej w uzyskaniu poradnictwa, dotyczącego możliwości rozwiązywania problemów i udzielania pomocy przez właściwe instytucje państwowe, samorządowe i organizacje pozarządowe oraz wspieranie w uzyskiwaniu pomocy;
  • udzielanie pomocy zgodnie z zasadami etyki zawodowej;
  • pobudzanie społecznej aktywności i inspirowanie działań samopomocowych w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych osób, rodzin, grup i środowisk społecznych;
  • współpraca i współdziałanie z innymi specjalistami w celu przeciwdziałania i ograniczania patologii oraz skutków negatywnych zjawisk społecznych, łagodzenie skutków ubóstwa;
  • inicjowanie nowych form pomocy osobom i rodzinom mającym trudną sytuację życiową oraz inspirowanie powołania instytucji świadczących usługi służące poprawie sytuacji takich osób i rodzin;
  • współuczestniczenie w inspirowaniu, opracowaniu, wdrożeniu oraz rozwijaniu regionalnych i lokalnych programów pomocy społecznej ukierunkowanych na podniesienie jakości życia.

 

Praca socjalna 

Czyż praca socjalna nie jest składową wymienionych jako „inne zadania pracownika socjalnego” czynności i działań? Dodatkowo, kiedy analizujemy definicje pracy socjalnej występujące w literaturze, widoczna jest różnica podejścia do tego pojęcia prezentowana przez doktrynę. Dla przykładu, poza zacytowaną już definicją z ustawy o pomocy społecznej, przedstawiamy inne:

  • Według Malcolma Payne’a ważnym elementem pracy socjalnej są interakcje towarzyszące procesowi pomagania. W tym ujęciu praca socjalna jest rozumiana jako szczególnego rodzaju aktywność, w ramach której ludzie wchodzą ze sobą w interakcje w rolach pracownika socjalnego i klienta. Praca socjalna jest społecznie tworzoną rzeczywistością, częścią szerszego układu społeczno-kulturowego, który określa zawód pracownika socjalnego, rolę klienta oraz funkcjonowanie instytucji pomocy społecznej2. Widoczne jest w tej definicji oparcie pracy socjalnej na relacjach. 
  • W ujęciu międzynarodowym praca socjalna określana jest jako „zawód, który dla zwiększania dobrostanu (well-being) promuje społeczne zmiany, rozwiązywanie problemów we wzajemnych ludzkich relacjach oraz wzmocnienie (empowerment) i wyzwolenie ludzi. Korzystając z teorii ludzkich zachowań i systemów społecznych, praca socjalna ingeruje dokładnie tam, gdzie dochodzi do wzajemnego oddziaływania ludzi i środowiska. Podstawowymi zasadami pracy socjalnej są prawa człowieka i sprawiedliwość społeczna”3. W tym ujęciu praca socjalna kojarzona jest z interwencją i działaniami nakierowanymi nie tylko na jednostkę, ale również środowisko. Podkreślony jest aksjologiczny wymiar działań. 
  • Praca socjalna jest zawodem bazującym na praktyce i dyscyplinie akademickiej. Celem jej działań są zmiany społeczne i rozwój społeczny, integracja społeczna oraz upodmiotowienie i wyzwolenie ludzi. Kluczowe dla pracy socjalnej są zasady sprawiedliwości społecznej, praw człowieka, odpowiedzialności publicznej oraz szacunku dla różnorodności. Praca socjalna – na podstawie jej teorii, nauk społecznych i humanistycznych oraz wiedzy lokalnej – angażuje ludzi i struktury instytucjo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy