Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

27 lutego 2019

NR 50 (Grudzień 2017)

Bariery skutecznej pracy socjalnej
w świetle rekomendacji MRPiPS dotyczącej oddzielenia pracy socjalnej i usług pomocy społecznej

0 187

Od chwili gdy w lipcu 2017 roku weszła w życie nowelizacja art. 110a ustawy o pomocy społecznej, należało oczekiwać, że MRPiPS będzie monitorować, jak z możliwości, którą dał zmieniony przepis, skorzystają OPS-y. Co prawda przepis ten zawiera sformułowanie, że w ramach struktury ośrodka może (co oznacza, że nie musi) zostać wyodrębniony zespół realizujący zadania w zakresie pracy socjalnej i zespół realizujący zadania w zakresie usług pomocy społecznej (czy też jeden zespół realizujący oba rodzaje zadań), ale w tym przypadku słowo „może” nie będzie raczej oznaczać dobrowolności. 

Dowodem na to są choćby ministerialne „Rekomendacje w zakresie powołania zespołu do spraw pracy socjalnej i zespołu do spraw usług pomocy społecznej” z września 2017 r., które w miesiąc później zostały rozesłane do gmin.
 

O tym, że dokumentowanie pracy socjalnej prowadzone jest przez OPS-y w sposób marginalny, ciągle przypominają nam zarówno urzędy wojewódzkie, jak i NIK. I w tym zakresie – w naszej ocenie – mają rację.

Dość krytyczną ocenę realizacji zadań pomocowych zawiera raport NIK „Informacja o wynikach kontroli – Działania Ośrodków Pomocy Społecznej w zakresie rozpoznawania i monitorowania sytuacji społecznej” z 14 maja 2015 r.1, w którym stwierdzono, że pracownicy socjalni realizują swoje obowiązki związane z rozpoznawaniem i monitorowaniem, jednak większość z nich swoją aktywność ogranicza „do typowych i rutynowych czynności, bez poszukiwania nowatorskich metod działań”.

Z przywołanego raportu NIK wynika, że przyczyny takiego ograniczenia działań są złożone: wypalenie zawodowe, spowodowane brakiem środków na finansowanie szkoleń specjalistycznych i możliwości skorzystania z poradnictwa superwizorów, radców prawnych, psychologów oraz barierami stawianymi pracownikom socjalnym przez ich kierowników w realizacji niestandardowych działań; brak wystarczającego czasu, aby należycie realizować pracę socjalną z uwagi na m.in.: zbyt dużą liczbę podopiecznych; nadmiar obowiązków; obciążenie pracą biurową i administracyjną; ograniczoną współpracę lub jej brak ze strony innych instytucji; wykonywanie przez pracowników socjalnych innych zadań niż te związane z pomocą społeczną.

Zgodnie z art. 121 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej, dodatkowy urlop wypoczynkowy przysługuje pracownikowi socjalnemu, do którego obowiązków należy praca socjalna oraz przeprowadzanie rodzinnych wywiadów środowiskowych, natomiast art. 121 ust. 3a ustawy prawo do dodatku w wysokości 250 zł przyznaje pracownikowi socjalnemu zatrudnionemu w pełnym wymiarze czasu pracy w samorządowych jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej, do którego podstawowych obowiązków należy świadczenie pracy socjalnej w środowisku, w tym przeprowadzanie rodzinnych wywiadów środowiskowych poza siedzibą jednostki. 

 

W trosce o priorytety

W tej sytuacji nie należy dziwić się, że dokumentacja dotycząca pracy socjalnej świadczonej przez pracowników socjalnych jest szczątkowa. Nie oznacza to jednak, że praca socjalna w ogóle nie jest świadczona – jest, choć nie w takim wymiarze i nie z takim skutkiem, jakiego oczekiwalibyśmy dla skutecznego oddziaływania na klientów. Dlatego istnieje konieczność przypomnienia sobie, jakie są priorytety pomocy społecznej.

Nie kwestionując zatem zasadności wydania rekomendacji w zakresie powołania zespołu do spraw pracy socjalnej i zespołu do spraw usług pomocy społecznej, uważamy, że zostały one wydane za wcześnie.

Pominięty bowiem został istotny etap dookreślenia, czym tak naprawdę (nawet w rozumieniu Ministerstwa) jest praca socjalna. Przypominamy że zgodnie z definicją zawartą w ustawie o pomocy społecznej – praca socjalna to działalność zawodowa mającą na celu pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskiwaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie poprzez pełnienie odpowiednich ról społecznych oraz tworzenie warunków sprzyjających temu celowi. Jednocześnie, zgodnie z treścią art. 119 ustawy o pomocy społecznej, do zadań pracownika socjalnego należy w szczególności:

  • praca socjalna; 
  • dokonywanie analizy i oceny zjawisk, które powodują zapotrzebowanie na świadczenia z pomocy społecznej oraz kwalifikowanie do uzyskania tych świadczeń;
  • udzielanie informacji, wskazówek i pomocy w zakresie rozwiązywania spraw życiowych osobom, które dzięki tej pomocy będą zdolne samodzielnie rozwiązywać problemy będące przyczyną trudnej sytuacji życiowej; skuteczne posługiwanie się przepisami prawa w realizacji tych zadań;
  • pomoc dla osób będących w trudnej sytuacji życiowej w uzyskaniu poradnictwa, dotyczącego możliwości rozwiązywania problemów i udzielania pomocy przez właściwe instytucje państwowe, samorządowe i organizacje pozarządowe oraz wspieranie w uzyskiwaniu pomocy;
  • udzielanie pomocy zgodnie z zasadami etyki zawodowej;
  • pobudzanie społecznej aktywności i inspirowanie działań samopomocowych w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych osób, rodzin, grup i środowisk społecznych;
  • współpraca i współdziałanie z innymi specjalistami w celu przeciwdziałania i ograniczania patologii oraz skutków negatywnych zjawisk społecznych, łagodzenie skutków ubóstwa;
  • inicjowanie nowych form pomocy osobom i rodzinom mającym trudną sytuację życiową oraz inspirowanie powołania instytucji świadczących usługi służące poprawie sytuacji takich osób i rodzin;
  • współuczestniczenie w inspirowaniu, opracowaniu, wdrożeniu oraz rozwijaniu regionalnych i lokalnych programów pomocy społecznej ukierunkowanych na podniesienie jakości życia.

 

Praca socjalna 

Czyż praca socjalna nie jest składową wymienionych jako „inne zadania pracownika socjalnego” czynności i działań? Dodatkowo, kiedy analizujemy definicje pracy socjalnej występujące w literaturze, widoczna jest różnica podejścia do tego pojęcia prezentowana przez doktrynę. Dla przykładu, poza zacytowaną już definicją z ustawy o pomocy społecznej, przedstawiamy inne:

  • Według Malcolma Payne’a ważnym elementem pracy socjalnej są interakcje towarzyszące procesowi pomagania. W tym ujęciu praca socjalna jest rozumiana jako szczególnego rodzaju aktywność, w ramach której ludzie wchodzą ze sobą w interakcje w rolach pracownika socjalnego i klienta. Praca socjalna jest społecznie tworzoną rzeczywistością, częścią szerszego układu społeczno-kulturowego, który określa zawód pracownika socjalnego, rolę klienta oraz funkcjonowanie instytucji pomocy społecznej2. Widoczne jest w tej definicji oparcie pracy socjalnej na relacjach. 
  • W ujęciu międzynarodowym praca socjalna określana jest jako „zawód, który dla zwiększania dobrostanu (well-being) promuje społeczne zmiany, rozwiązywanie problemów we wzajemnych ludzkich relacjach oraz wzmocnienie (empowerment) i wyzwolenie ludzi. Korzystając z teorii ludzkich zachowań i systemów społecznych, praca socjalna ingeruje dokładnie tam, gdzie dochodzi do wzajemnego oddziaływania ludzi i środowiska. Podstawowymi zasadami pracy socjalnej są prawa człowieka i sprawiedliwość społeczna”3. W tym ujęciu praca socjalna kojarzona jest z interwencją i działaniami nakierowanymi nie tylko na jednostkę, ale również środowisko. Podkreślony jest aksjologiczny wymiar działań. 
  • Praca socjalna jest zawodem bazującym na praktyce i dyscyplinie akademickiej. Celem jej działań są zmiany społeczne i rozwój społeczny, integracja społeczna oraz upodmiotowienie i wyzwolenie ludzi. Kluczowe dla pracy socjalnej są zasady sprawiedliwości społecznej, praw człowieka, odpowiedzialności publicznej oraz szacunku dla różnorodności. Praca socjalna – na podstawie jej teorii, nauk społecznych i humanistycznych oraz wiedzy lokalnej – angażuje ludzi i struktury instytucjonalne w odpowiedzi na wyzwania życiowe i w celu zwiększania dobrostanu. Definicja ta może być rozwijana dla potrzeb krajowych lub regionalnych4. W tym ujęciu widoczna jest próba połączenia teorii pracy socjalnej z działaniem praktycznym. Kierunek ten jest szczególnie widoczny w ostatnim okresie w polskiej pracy socjalnej. 

Podane definicje pracy socjalnej mają zwrócić jedynie uwagę na brak jednoznacznego określenia, czym zespoły powołane, zgodnie z rekomendacjami Ministerstwa, miałyby się zajmować, a raczej – jak realizować tak niedookreślone zadania. Z całą mocą podkreślamy, że za bardzo istotne uważamy działania mające na celu oddzielenie procedury administracyjnej od innych działań, mających na celu wsparcie klienta w rozwiązywaniu przez niego jego problemów życiowych. Uważamy jednak, że bardzo istotnym jest, by środowisko pracowników socjalnych, osób zarządzających ośrodkami pomocy społecznej, jak również władze samorządowe, a przede wszystkim klienci pomocy społecznej, mieli jedną spójną wizję, jak powinny wyglądać działania podejmowane przez służby społeczne, a nazywane pracą socjalną. W naszym odczuciu istniejącego już chaosu nie porządkują wydane przez Ministerstwo rekomendacje. Zgadzając się w pełni z zawartym w nich przesłaniem, mówiącym o tym, że zmieniająca się rzeczywistości (odpływ klientów z pomocy społecznej, poprawa sytuacji materialnej rodzin, zmniejszające się bezrobocie oraz starzenie się społeczeństwa) wymusza zmianę funkcjonowania służb społecznych, pragniemy poddać krytycznej refleksji rekomendowane rozwiązania.

 

Rozwiązania resortu 

Ministerstwo nakazuje przy tworzeniu zespołów realizujących pracę socjalną takie przeprowadzenie reformy/restrukturyzacji, by pracownicy socjalni nie stracili uprawnień do dodatku do wynagrodzenia w wysokości 250 zł oraz dodatkowego urlopu wypoczynkowego. W pełni zgadzając się z potrzebą ochrony niewielkich uprawnień tej grupy zawodowej, pragniemy jednak wskazać konsekwencje takiego rozwiązania. O ile nie nastąpią zmiany w obowiązującym prawie (a bardzo gorąco je rekomendujemy), pracownik socjalny – by zachować swoje uprawnienia – poza realizacją pracy socjalnej nadal musi przeprowadzać wywiady środowiskowe. Przypomnijmy, że zgodnie z art. 121 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej, dodatkowy urlop wypoczynkowy przysługuje pracownikowi socjalnemu, do którego obowiązków należy praca socjalna oraz przeprowadzanie rodzinnych wywiadów środowiskowych, natomiast art. 121 ust. 3a ustawy prawo do dodatku w wysokości 250 zł przyznaje pracownikowi socjalnemu zatrudnionemu w pełnym wymiarze czasu pracy w samorządowych jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej, do którego podstawowych obowiązków należy świadczenie pracy socjalnej w środowisku, w tym przeprowadzanie rodzinnych wywiadów środowiskowych poza siedzibą jednostki. Zatem każde z tych uprawnień uzależnione jest od tego, czy pracownik socjalny w zakresie swoich obowiązków ma sporządzanie wywiadów. Tymczasem, w naszej ocenie, dla skutecznego oddzielenia pracy socjalnej od pozostałych zadań pomocy społecznej jest właśnie zapewnienie maksymalnego ograniczania tworzonej dokumentacji. 

Wielokrotnie wskazywałyśmy na fakt, że podstawą biurokratyzacji działań socjalnych jest konieczność wypełniania bardzo nieprzyjaznego kwestionariusza wywiadu środowiskowego. Ponownie odwołując się do empatii osób mających wpływ na kształtowanie się zapisów prawa, proponujemy wczucie się w emocje osoby, która poszukuje w bardzo niekorzystnej sytuacji życiowej wsparcia i jest konfrontowana z koniecznością odpowiedzi na porażającą wręcz liczbę pytań, w wielu przypadkach zbędnych. Przy zachowaniu aktualnie obowiązujących zapisów, pozostawiona zostaje największa bariera utrudniająca kontakt w relacjach „pracownik socjalny–klient” – archaiczny, nieprzystosowany do idei wsparcia druk, którego wypełnianie na pewno nie kojarzy się z zasadami pracy socjalnej. Niejednokrotnie o tym pisałyśmy na tych łamach, więc w zakresie zmian dotyczących kwestionariusza wywiadu środowiskowego, odsyłamy do poprzednich naszych artykułów. 

Uważamy, że jeśli nie zostaną zmienione zapisy tak ustawy, jak i rozporządzenia w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego, nie będzie możliwie jednoczesne pozostawienie uprawnień pracowników socjalnych i prowadzenie pracy socjalnej z prawdziwego zdarzenia – pracy socjalnej opartej na postępowaniu skoncentrowanym na rozwiązaniu, na zasadach wywiadu motywującego, a przede wszystkim na wsparciu opartym o zasoby obydwu stron oraz zaufaniu. Pracownik socjalny w proponowanym przez Ministerstwo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy