Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru , Otwarty dostęp

13 września 2019

NR 67 (Wrzesień 2019)

Zaburzenia posttraumatyczne u dziecka krzywdzonego – objawy i podstawowe warunki wsparcia dziecka w środowisku zastępczym. Cz. I

0 37

U dzieci skrajnie zaniedbanych i/lub doznających powtarzających się aktów przemocy od podstawowego opiekuna, zwłaszcza matki, często zmieniających środowisko życia, obserwuje się tzw. posttraumatyczne zaburzenia rozwojowe1. U dziecka narażonego w tzw. krytycznych okresach rozwoju na odrzucenie i poważne zaniedbania lub na nadużycia ze strony rodzica tworzy się nieprawidłowy model równowagi i dotyczy on wszystkich funkcji.

Zdarzenia traumatyczne zapisują się bowiem w pamięci poznawczej, emocjonalnej, behawioralnej oraz reakcjach ciała2. Dziecko, któremu zabraknie pozytywnych doświadczeń przywiązaniowych i w każdej chwili może doświadczyć przemocy ze strony najbliższych, nie jest w stanie nauczyć się wielu adekwatnych do jego wieku umiejętności, gdyż nie jest skoncentrowane na poznawaniu świata i zdobywaniu nowych osiągnięć, a na własnej egzystencji. Jego nieodłącznym towarzyszem jest lęk i aby nauczyć się z nim żyć, reaguje na dwa sposoby: walką lub wycofaniem3. 
 

Pamiętaj

Dziecko, które jest zaniedbywane, odrzucone, maltretowane przez podstawowego opiekuna lub przeżywa inne zdarzenia traumatyczne walczy o przetrwanie najlepiej, jak potrafi. Negatywne doświadczenia związane z relacją przywiązania rzutują na rozwój mózgu, zwłaszcza części nadczołowej, wskutek czego dzieci wykazują słabą zdolność kontrowania impulsów. Dzieci mogą przeżywać lęki lub okazywać wrogość. Z powodu traumatycznych wydarzeń mogą bowiem pozostawać w stanie ciągłego, niekontrolowanego stresu (nadmiernego pobudzenia) lub nieustannie wypatrywać zagrożeń (przejawiać nadmierną czujność). Unikają wszelkich bolesnych i stresujących doświadczeń, jednocześnie próbując sprawować kontrolę nad wszystkim4. 


Objawy zaburzeń posttraumatycznych u dzieci 

U tych „T Dzieci”, u których podstawową czynnością było dążenie do przetrwania, występują poważne i względnie trwałe nieprawidłowości, w szczególności5:

Niestabilność uczuciowa i fizjologiczna (dziecko wykazuje zaburzenia rozwoju kompetencji związanych z regulowaniem pobudzenia):

  • niezdolność do modulowania, tolerowania lub wygaszania ekstremalnych stanów emocjonalnych (wpadanie w szał, histerię, trudne do uspokojenia),
  • zakłócenia w funkcjonowaniu organizmu o niewyjaśnionych źródłach chorobowych (np. płytki sen, trudności w oddychaniu, pocenie się, wstręt do jedzenia, wysoki lub niski puls, gorączka, ból głowy),
  • zmniejszenie lub nieadekwatne odczuwanie doznań i stanów fizjologicznych i percepcji (np. niewrażliwość na ból, zmiany temperatury, brak czucia parcia na pęcherz, głodu, nadwrażliwość na dźwięki, zapachy),
  • nieumiejętność definiowania i opisywania emocji lub stanów fizjologicznych (np. dziecko jest głodne, smutne, boi się, ale nie potrafi tego nazwać).

Zaburzenia w zakresie uwagi i zachowania:

  • brak umiejętności przewidywania zagrożeń lub utrata zdolności do ich postrzegania, w tym błędne reakcje na niebezpieczeństwo (np. nieumiejętność ocenienia wysokości i skakanie ze szczytu schodów, dachu, drzew, szybka jazda na rowerze, wchodzenie w interakcje z niebezpiecznymi osobami),
  • utrata zdolności do obrony własnej (np. pozwalanie na zachowania przemocowe, zastyganie w bezruchu, nieodzywanie się, niebronienie własnego zdania),
  • podejmowanie ekstremalnego ryzyka lub poszukiwanie skrajnych emocji (np. chodzenie w niebezpieczne miejsca, kontaktowanie się z osobami, które mogą wyrządzić krzywdę, wdawanie się w bójki, podpalanie przedmiotów), 
  • uporczywe zachowania samokojące (np. kołysanie się i inne rytmiczne ruchy, ssanie palca lub rogu poduszki, uderzanie w przedmioty i części ciała, kompulsywna masturbacja),
  • skłonność do nawykowych lub reaktywnych samoobrażeń (np. poprzez nacięcia na skórze, drapanie się do krwi, wyrywanie włosów, przypalanie skóry, pocieranie gumką),
  • niezdolność do zainicjowania i utrzymywania działań celowych (leżenie lub siedzenie przez kilka godzin w jednym miejscu, nieumiejętność skończenia rozpoczętej czynności, powolne jej wykonywanie).

Typowe zaburzenia PSTD (zespołu stresu pourazowego):

  • objawy ponownego doświadczania traumatycznej sytuacji, natrętne wspomnienia, niepokojące sny, psychologiczny i fizyczny dyskomfort spowodowany przypomnieniem zdarzenia, tzw. przebłyski pamięci (flash-back), zabawy w odgrywanie sytuacji traumatycznej, 
  • unikanie myśli, uczuć, rozmów, miejsc, sytuacji lub osób, które kojarzą się z traumatycznymi zdarzeniami oraz niemożność przypomnienia sobie ważnych okoliczności tych zdarzeń, np. dziecko, które topiło się, nie będzie chciało wejść do wody, a nawet umyć się, 

Zaburzenia samooceny i relacji:

  • nadmierne zaabsorbowanie bezpieczeństwem opiekuna lub innej bliskiej osoby (np. lęk o opiekuna, kiedy ten wychodzi z domu nawet na chwilę, lub że umrze), 
  • nieadekwatne wchodzenie w relacje opiekuńcze lub nietolerancja na powtórne podjęcie opieki po okresie separacji, 
  • utrzymująca się negatywna samoocena, w tym wstręt wobec siebie, poczucie bezradności, nieskuteczności, „wadliwości”,
  • ekstremalna i trwała nieufność, bunt lub brak prawidłowych interakcji w relacji z dorosłymi i rówieśnikami; 
  • reaktywna fizyczna lub słowna agresja wobec ludzi i zwierząt, niszczenie przedmiotów, 
  • niewłaściwe zachowania seksualne lub paraseksualne, w tym próby uzyskania intymnego kontaktu,
  • utrata zdolności do regulowania pobudzenia wynikającego z mechanizmów empatii, np. brak empatii lub nietolerancja stanów emocjonalne innych, ale także nadmierne reagowanie na cierpienie innych,
  • brak dystansu lub nadmierne poleganie na rówieśnikach lub osobach dorosłych w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa; nieseksualne próby uzyskania intymnego kontaktu z osobami obcymi; dziecko wchodzi w płytkie relacje z obcymi ludźmi, a odrzuca bliskich z lęku przed kolejną bliską relacją, wynikającym ze zranienia dziecka,
  • kontrolowana bezradność, chcąc mieć iluzję wpływu na własny los przegrywanie, prowokowanie odrzucenia, niechęci, wrogości,
  • paradoksalne złe zachowanie w bezpiecznym środowisku wychowawczym, jako sposób na sprawdzenie jego wytrzymałości, akceptacji, stałości. 

„T Dziecko” ma nieprawidłowo ukształtowany wzorzec przywiązania, np. matka nadużywająca alkoholu nie reagowała odpowiednio na jego płacz, kontakt wzrokowy, uśmiech, a zachowywała się wobec niego w sposób chaotyczny, nieprzewidywalny. Za identyczne zachowanie raz było karane krzykiem, biciem, pozbawieniem pokarmu, a innym razem przytulane, pieszczone, proszone o wybaczenie. Dziecko, by to znieść dysocjowało (zamrażało swoje reakcje). Jeśli nie mogło znieść napięcia, było gwałtownie pobudzone, za co było karane i znów dysocjowało6.  
Podsumowując, dziecko po doświadczeniu traumy ma zaburzoną autoregulację. Znajduje się albo w fazie nadmiernej aktywacji organizmu (niepokój, rozdrażnienie, agresja, panika itp.), albo poniżej optymalnego poziomu aktywacji (odrętwienie, sny na jawie, luki w pamięci, postrzeganiu, zastyganie w bezruchu), tak jakby dziecko chciało oszczędzać energię. Mówi się też, że dziecko dysocjuje (jest zamrożone), czyli przestaje odczuwać ból czy strach, tak jakby wychodzi z siebie i staje obok (depersonalizacja) lub ma wrażenie, że sytuacja, której doświadcza jest nierealna (derealizacja). Dzięki temu mechanizmowi dziecko nieświadomie poszukuje bezpieczeństwa, ukojenia. Przejście pomiędzy tymi skrajnymi poziomami aktywacji – pobudzeniem i zamrożeniem – występuje bardzo gwałtownie. Zwykle dziecko nadmiernie pobudzone jest dyscyplinowane, a apatyczne aktywizowane z użyciem przymusu. Zdrowe dziecko zareaguje prawidłowo, natomiast dla „T Dziecka” przymus będzie generatorem poczucia zagrożenia i utrwali jego zaburzenia. Zachowania dziecka są bowiem wynikiem działania tzw. mózgu przetrwania i oparte w głównej mierze o procesy nieświadome oraz niepoddające się samokontroli. Ponadto generowane są w niższych piętrach układu nerwowego: w pniu mózgu, śródmózgowiu, układzie limbicznym. Dla porównania, u dziecka wychowującego się w prawidłowo funkcjonującym środowisku działa tzw. mózg uczący się, gdzie procesy nieświadome i prymitywniejsze w sensie rozwojowym modyfikowane są na wyższych piętrach układu nerwowego – w korze mózgowej7. 
Każde jednak dziecko dysponuje naturalnymi zasobami rozwojowymi. Przy pomocy specjalistów należy je wydobyć, a nie blokować w oparciu o metodycznie ułożony plan pracy. Rozumienie przedstawionych tu mechanizmów sterujących zachowaniem zasadniczo zmienia relacje z dzieckiem8.

Podstawowe warunki opieki nad dzieckiem z zaburzeniami posttraumatycznymi 

Jeśli opiekunowie zbudują jednolite, troskliwe, a zarazem stymulujące otoczenie, to mogą pomóc wychowankom w bardziej zrównoważony sposób radzić sobie w codziennym życiu. Opiekunowie powinni być przede wszystkim dostępni, kiedy dziecko tego potrzebuje. Ponadto muszą być nie tylko ciepli i troskliwi, ale również budować poczucie bezpieczeństwa poprzez jasny plan dnia, prosty schemat działań, stałość wyposażenia pomieszczeń i rozlokowania przedmiotów, udzielanie wyjaśnień dotyczące tego, co się stanie, co się dzieje, co zrobimy oraz nazywanie oraz kontrolowanie emocji. Opiekun musi umieć pokazać dziecku, że można czuć się niespokojnym, „nie rozpadając się” przy tym emocjonalnie. Kiedy dorosły prawidłowo panuje nad własnym niepokojem, pokazuje dziecku, że nie przygniatają go jego silne, niekontrolowane emocje. Jeśli dziecko funkcjonuje w stanie ciągłego rozr...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy