Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa , Otwarty dostęp

2 grudnia 2019

NR 70 (Grudzień 2019)

Przemoc wobec seniorów

106

Zapobieganie przemocy wobec osób starszych wymaga zaangażowania wielu środowisk społecznych. Rola pracownika socjalnego, jako osoby poruszającej się w środowiskach społecznych, jest więc kluczowa.

Na początku drugiego tysiąclecia zwrócono szczególną uwagę na zjawisko przemocy wobec osób w wieku senioralnym. Zostało ono uznane za ogólnoświatowy problem. W kwietniu 2002 roku wszystkie kraje ONZ przyjęły dokument, w którym jasno podkreśliły wagę tego zjawiska i wskazały konieczność ochrony osób starszych przed przemocą. Zjawisko to trudno było dostrzec, m.in. ze względu na fakt myślenia o zjawisku przemocy wobec bliskich jako jedynie o przemocy domowej. Wówczas to pomijano ważną kwestię: przemoc instytucjonalną, która mogła mieć miejsce w szpitalu czy w domu opieki społecznej – miejscu, w którym też przebywają osoby w wieku senioralnym. Dlatego też, gdy podejmuje się zagadnienie przemocy wobec osób w wieku senioralnym, należy brać pod uwagę różnego rodzaju środowiska, w których przebywają (żyją) seniorzy. To przede wszystkim środowiska domowe i instytucje udzielające pomocy osobom starszym (ośrodki lecznicze, opiekuńcze, ośrodki kultury, kluby seniora itp.). Osobami stosującymi przemoc wobec ludzi starszych mogą być zarówno członkowie rodziny, jak również personel pracujący w danych instytucjach.
Pracownicy służb medycznych, pracownicy socjalni, którzy są osobami pierwszego kontaktu odgrywają kluczową rolę w rozpoznawaniu i udzielaniu pomocy seniorom, którzy stali się ofiarami przemocy.

Przejawy przemocy wobec osób starszych

Przemoc wobec osób starszych ma miejsce w różnych środowiskach. Trudno, podobnie jak w przypadku innych rodzajów przemocy, określić jej rodzaj i zakres występowania, ponieważ wiele starszych ofiar jej nie ujawnia. Powody tego są typowe dla kryzysu przemocy, m.in.: wyuczona bezradność, brak wiary w skuteczność działań organów ścigania, lęk przed odwetem ze strony agresorów, strach przed umieszczeniem ich w domach opieki, co wiąże się z utratą dostępu do własnego miejsca zamieszkania, do wnuków itp. Sytuacja krzywdzonej osoby starszej jest bardzo trudna ze względu na uwikłania, w których tkwi – np. zależność materialna, czy emocjonalna. Osoby starsze, które nie dysponują swoimi pieniędzmi albo mają silne poczucie winy wobec swoich bliskich, przyjmują postawę bierną wobec swojej sytuacji. Wzmacniać takie status quo dodatkowo może chęć dbania o oprawców – dzieci czy bliskich krewnych.
 

Ważne

Przemoc wobec osób starszych opisywana jest jako powtarzające się działanie lub brak odpowiedniego działania, które występuje w jakiejkolwiek relacji, w której oczekuje się zaufania, a która powoduje krzywdę bądź cierpienie osoby starszej. Może ona przybierać różne formy: przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej, finansowej, a także formę intencjonalnego zaniedbania. Warto zwrócić uwagę, iż obok powszechnie rozróżnianych rodzajów przemocy – jak wyżej – występują inne rodzaje przemocy wobec osób starszych: przemoc symboliczna, przemoc instytucjonalna i porzucenie oraz wykorzystywanie.


W kontekście doświadczeń przemocowych osób w wieku senioralnym rozróżnienie tych rodzajów i posiadanie wiedzy na ich temat ma duże znaczenie w prewencji i interwencji oraz postwencji kryzysu przemocy. Nieudzielenie wsparcia niekiedy wynika z braku wiedzy na temat możliwości wystąpienia problemów, jak również z braku rozumienia jego specyfiki.
Wśród przykładów przemocy wobec osób starszych pojawia się także przemoc dokonywana za pomocą leków. Innym przykładem jest pozbawienie szacunku, a także wykorzystywanie materialne do różnych celów (np. pozyskiwanie majątku osoby starszej w formie pieniędzy, nieruchomości, własności ziemi, przedsiębiorstw). To także robienie z osoby starszej kozła ofiarnego itp.
Podaje się różne rodzaje przemocy wobec starszych: zaniedbanie, porzucenie oraz przemoc instytucjonalną, przemoc symboliczną, a także przemoc fizyczną, psychiczną, ekonomiczną i seksualną.
Zaniedbanie oznacza celową odmowę lub niepowodzenie w wypełnieniu zobowiązania wobec osoby starszej (takich jak dostarczenie odpowiednich środków do życia, np. ubrania, jedzenia, lekarstw, środków higieny osobistej, środków zapewnienia bezpieczeństwa osobie starszej). To również niedostarczanie informacji seniorom o przysługujących im prawach socjalnych i zdrowotnych.
Porzucenie oznacza opuszczenie osoby starszej przez opiekuna, polegające na pozostawieniu osoby starszej w jakimś miejscu, np. w szpitalu, instytucji społecznej lub domu.
Przemoc fizyczna wobec osób starszych polega m.in. na policzkowaniu, duszeniu, wykręcaniu rąk, wmuszaniu spożycia jedzenia, głodzeniu; podawaniu środków uspokajających bez takiej konieczności, podawaniu nadmiernych dawek leków; nieudzielaniu niezbędnej pomocy medycznej; zaniechanie czynności pielęgnacyjnych wobec osoby starszej; ograniczanie dostępu do wybranych pomieszczeń w mieszkaniu, wyganianie z domu bądź zamykanie samotnie w domu, albo w jednym pomieszczeniu i/lub pozbawianie odpowiedniej temperatury pomieszczenia, pozbawianie snu, spokoju. To również pozbawianie osoby starszej ważnych przedmiotów, o różnej wartości, czy to sentymentalnej, czy innej. To także izolowanie od znajomych, bliskich poprzez zakazy wyjścia z domu, czy zakazy odwiedzin, zakazy korzystania z telefonu, uczestnictwo w spotkaniach społeczności lokalnej, klubach zainteresowań. Specyficznym rodzajem jest zmuszanie lub nakłanianie (np. poprzez szantaż, że zostaną opuszczone lub odizolowane od bliskich, wnuków) osób starszych do wykonywania prac ponad siły osób starszych takich jak sprzątanie, opiekowanie się wnukami, gotowanie.
Objawami, które mogą świadczyć o tym, że osoba starsza doświadczyła przemocy tego rodzaju są: odleżyny, wyraźne braki w higienie osobistej i zaniedbania w dbałości o wygląd fizyczny osoby starszej oraz wszelkie znaczne podrażnienia skóry, wysypki, bolące miejsca, znacząca niejasna i/lub nagła utrata masy ciała, wyraźny głód, czy pragnienie, jak również zasinienia, nacięcia, złamania itp. Innym objawem świadczącym o doświadczaniu ataków fizycznych jest wyraźna zmiana w zachowaniu osoby starszej.
Do przykładów przemocy psychicznej wobec seniorów można zaliczyć: ciągłe negatywne ocenianie osoby starszej, straszenie, obrażanie, szykanowanie ze względu na wiek, ograniczenia sprawności motorycznej. To szantażowanie, wyśmiewanie, poniżanie, dewaluowanie, upokarzanie, domaganie się posłuszeństwa, wymuszanie. To również intensywne ingerowanie w życie osobiste osoby starszej bez jej zgody, zabranianie jej podejmowania decyzji, posiadania tajemnic itp. Przemoc psychiczna przejawia się również w postawie lekceważenia osób starszych, ich poglądów, wartości, potrzeb. Wyrażana jest również w formie nadopiekuńczości (wyręczania seniora w sytuacji, w której jest w stanie samodzielnie sobie poradzić). Inną formą jest protekcjonalność wobec seniorów – traktowanie osoby starszej jako niezdolnej do samodzielnego funkcjonowania jednostki, zaprzeczanie ewidentnej zdolności seniora. Protekcjonalność może przejawiać się w infantylizowaniu osoby starszej poprzez zwracanie się do niej jak do kilkuletniego dziecka (stosowanie bardzo uproszczonego języka, protekcjonalny ton i zwroty).
Objawami przemocy psychicznej, której doświadcza osoba starsza, mogą być: znaczące obniżenie nastroju, depresja, nerwowość, znaczące pobudzenie, impulsywność, lękliwość, labilność emocjonalna, strach, alienowanie się, wpadanie w gniew lub apatyczność; obniżone poczucie własnej wartości, niski poziom pewności siebie. Wyrazem takich doświadczeń może być również brak ufności, znaczne obawy przed kontaktem z opiekunem. Także generalna niechęć do kontaktu, małomówność. Bywa również, że osoby zamykają się w sobie, nie odpowiadają na pytania o ich sytuację domową, kiedy jednocześnie wcześniej wypowiedziały aluzję na temat ewentualnie występującego problemu. Wcześniej dużo mówiąca pani – a w ostatnim czasie: zamknięta w sobie, zalękniona; dawniej – stonowany, spokojnie się wypowiadający pan – w ostatnim okresie: pobudzony, dużo, nieskładnie mówi – to przykłady, które mogą wskazywać na to, że osoba starsza doświadcza kryzysu psychicznego. Znaczna zmiana w funkcjonowaniu emocjonalnym seniora może być wskaźnikiem doświadczenia urazów w sferze psychicznej.
Osoby w wieku senioralnym doświadczają również przemocy seksualnej. Takim rodzajem przemocy jest zmuszanie osób starszych do nieakceptowanych form kontaktu seksualnego; obraźliwe komentowanie seksualności osoby starszej. O wystąpieniu tego rodzaju przemocy może świadczyć: choroba weneryczna, wyraźne podrażnienia i rany organów płciowych i innych części ciała; infekcje układu moczowego; zniszczone i zakrwawione części ciała. Również wyraźny dyskomfort osoby starszej podczas siadania, poruszania się. A także wyraźne zmiany w zachowaniu, reakcjach emocjonalnych, które – po połączeniu różnych objawów i sytuacji – doprowadzają do podejrzenia, że taki rodzaj przemocy występuje (np. osoba starsza reaguje silnym lękiem i niechęcią wobec pomocy w higienie osobistej, czy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych).
Przemoc ekonomiczna wobec osób starszych jest nieupoważnionym użyciem funduszy i własności materialnej w celu korzyści finansowych; to wykorzystywanie ekonomiczne seniora, uzależnienie finansowe go od sprawcy. Polega m.in. na odbieraniu renty czy emerytury, ścisłym kontrolowaniu wydatków osoby starszej, wydzielaniu jej pieniędzy, wymuszaniu podpisywania zobowiązań finansowych (pożyczek, kredytów) na siebie i odbieranie im tych pieniędzy; zmuszanie do zmiany testamentu tak, by osiągnąć osobiste korzyści, zmuszanie do darowizn na ich korzyść; obciążanie kosztami różnych osobistych działań. Przemoc tego rodzaju można rozpoznać po tym, że osoba starsza nie dysponuje żadnymi pieniędzmi lub dokonała nagłych zmian w testamencie, albo wzięła kredyt w banku. Sprawcy wykorzystują niewiedzę i bezradność osób starszych w celu nabycia uprawnień do korzystania z zasobów materialnych, tytułów własności osób starszych. Sprawcy m.in. dokonują innych działań ograniczających zdolność prawną seniora (ograniczenie praw, ubezwłasnowolnienie) w celu nabycia korzyści majątkowych.
W temacie przemocy wobec osób starszych można wskazać również specyficzny rodzaj przemocy jakim jest przemoc instytucjonalna. Taka charakterystyka przemocy, która może zawierać w sobie wszelkie powyższej stosowane działania. Ma ona miejsce w instytucjach, z których pomocy i usług korzystają osoby starsze. Wszelkie nadużycia i akty agresji składające się na przemoc mają wówczas miejsce w urzędach, przychodniach, szpitalach, domach opieki, domach pomocy społecznej, ośrodkach rehabilitacyjnych, sanatoriach leczniczych, a także ośrodkach rekreacyjnych czy ośrodkach kulturalnych. Osoby starsze doświadczają bagatelizowania ich problemów, dużego niedostosowania różnych działań i rozwiązań do ich specyficznych potrzeb. Przykłady przemocy instytucjonalnej to m.in.: ignorowanie potrzeb, oszukiwanie, protekcjonalne traktowanie (np. mówienie do osób starszych po imieniu, czy zwroty typu: „niech dziadek/
/babcia…”), okazywanie zniecierpliwienia i obrażanie ze względu na niepełnosprawności (np. niedosłuch, słabe widzenie, spowolniona motoryka). A także bagatelizowanie skarg, okazywanie braku szacunku, ośmieszanie zgłaszanych problemów, podważanie ich wiarygodności. To także naruszanie integralności fizycznej poprzez różnego rodzaju zabiegi medyczne (np. nieuzasadnione cewnikowanie), przymusowe czynności higieniczne; zakaz trzymania pamiątek; narzucanie pory snu, zmuszanie do budzenia się itp.
Przemoc instytucjonalna ma miejsce również w sytuacjach zatrudnienia. Osoby starsze doznają dyskryminacji ze względu na wiek w różnego rodzaju instytucjach, firmach na przykład poprzez odmawianie zatrudnienia ich na umowę o pracę i/lub obciążanie ich nadmierną ilością obowiązków itp. W ośrodkach rekreacyjnych czy miejscach zajmujących się kulturą, sztuką osoby starsze mogą spotkać się z celowym niedostosowaniem do ich możliwości i potrzeb. Napotykają one na utrudnienia, ograniczenia czy zakazy związane z ich specyficznym funkcjonowaniem.
Innym rodzajem przemocy jest przemoc symboliczna. Polega ona na wymuszaniu na ludziach w wieku senioralnym zachowania, które wygodne jest grupie dominującej, np. w środowisku pracy. To dyskredytowanie osób starszych, zmuszanie do noszenia oczekiwanego stroju, wymuszanie określonego sposobu bycia, używania specyficznego języka. Przymus ten jest wspierany naruszaniem praw osobistych, izolowaniem danej osoby, grożeniem. Wykorzystywane do tego jest dzielenie grup w danym środowisku, porównywanie, gratyfikowanie niektórych grup, dyskredytowanie, dyskryminowanie i karanie osób, które „nie dostosowały się”, nie podporządkowały narzucanym normom i zasadom – bez uwzględnienia realnych możliwości.
Osoby starsze nierzadko ze względu na swoje ograniczone możliwości ruchowe oraz znaczną zależność od innych doznają różnego rodzaju cierpień. Skrajnym przykładem przemocy jest dążenie przez sprawców do eksterminacji osoby starszej, tj. planowe doprowadzenie do pogorszenia stanu zdrowia osoby starszej, które ma doprowadzić do zakończenia życia osoby starszej.

Czynniki ryzyka

Przemoc wobec osób starszych jest zjawiskiem występującym w różnych przestrzeniach – prywatnych (np. w domu) i instytucjonalnych (np. w domach leczniczych czy opiekuńczych). Jest skutkiem wielu czynników. Wynika ze zjawiska nadużycia władzy i/lub nadużycia zaufania. Przejawia się, jak wspomniano wcześniej, w formie użycia siły bezpośrednio wobec ofiar...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy