Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

26 czerwca 2018

NR 53 (Kwiecień 2018)

Problem samobójstw wśród dzieci i młodzieży

0 333

Statystyki są alarmujące – Polska jest na drugim miejscu w Europie pod względem liczby samobójstw osób nieletnich. W latach 2015–2016 w Polsce ponad 11 tysięcy osób targnęło się na własne życie, blisko 55% przypadków zakończyło się zgonem. Spośród tej liczby, 1029 dzieci, młodzież i młodzi dorośli do 24. roku życia.

Dziecięce akty samobójstwa są źródłem ogromnego cierpienia dla rodziców i bliskich oraz ukazują niewyobrażalny wewnętrzny dramat tych, którzy próbę podejmują. Stanowią jeden z najpoważniejszych problemów społecznych, który zatacza coraz szersze kręgi i dotyczy coraz młodszych dzieci. 

Co więcej, współczesne życie jest intensywne, bardzo szybkie i wymagające. Bezpośrednie relacje i kontakt, rozmowa twarzą w twarz czy wspólne wypicie herbaty zastępowane jest coraz częściej przez monitor komputera czy telefonu. Wdaje się, że to epidemia naszych czasów, tragedia współczesnych społeczeństw, którym żyje się coraz wygodniej, ale w coraz większej izolacji i osamotnieniu, w którym coś nam nieodwracalnie umyka. Pewna 15-letnia dziewczynka, z którą pracowałam kilkanaście miesięcy, powtarzała, że wraca do domu, w którym nie ma nikogo, kto by się nią zainteresował. Kiedyś napisała na kartce „mieszkam tutaj” i powiesiła ją na lodówce. Rodzice nie odpowiedzieli, zorientowali się dopiero, gdy dziewczynka postanowiła odebrać sobie życie. Wiele dzieci nie ma nikogo, kto udzieliłby im pomocy i wparcia, czy po prostu wysłuchał. Czasem osoby pracujące w ośrodkach pomocowych są jedynymi, na których czujność, uwagę i dyskrecję mogą liczyć. Jednak w sytuacji zagrożenia życia należy pamiętać, że kwestie związane z zachowaniem tajemnicy i zasady poufności nie obowiązują. Każdy niepokojący sygnał – nawet ten, który jest rozumiany jako manipulacja – powinien zostać dokładnie przeanalizowany i potraktowany odpowiedzialnie. Musimy pamiętać, że każda podejmowana przez dziecko czy młodego człowieka próba samobójcza jest aktem rozpaczy i ostatnią możliwością, by uzyskać pomoc w doświadczeniu cierpienia emocjonalnego, którego nie sposób dłużej znosić. Podejmując temat profilaktyki narastającej liczby samobójstw wśród dzieci i młodzieży, musimy być odważni, zdeterminowani i gotowi, by stawiać czoła trudnym pytaniom, przełamując barierę tajemnicy, narastającą wokół tego problemu. Dokładny przegląd zagadnienia oraz rzetelna wiedza dotycząca zjawiska przyczynią się do obalenia mitów i stereotypów, wspomagając działania zapobiegające tego typu tragediom. Zrozumienie samobójstwa i akceptacja faktu, że dzieci również odbierają sobie życie jest pierwszym krokiem do odpowiedniej pomocy osobom, które są nim zagrożone.

Samobójstwa w statystykach

W latach 2015–2016 w Polsce ponad 11 tysięcy osób targnęło się na życie, blisko 55% przypadków zakończyło się zgonem. Spośród tej liczby 1029 to dzieci, młodzież i młodzi dorośli do 24. roku życia. Trzeba pamiętać, że są to przypadki odnotowane, a nie wszystkie informacje trafiają do Policji. Międzynarodowa Organizacja Zdrowia szacuje, iż w rzeczywistości prób samobójczych jest dziesięciokrotnie więcej niż dokonanych samobójstw. Piątek i weekendy to dni tygodnia, w których najczęściej dokonywano samobójstwa. Raport Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę prezentuje alarmującą statystykę, w której Polska jest na drugim miejscu w Europie pod względem samobójstw nieletnich. Zestawienie opublikowane w „Dzieci się liczą 2017 – Raport o zagrożeniach bezpieczeństwa i rozwoju dzieci w Polsce” na pierwszym miejscu wymienia Niemcy. W 2014 roku doszło tam do 224 prób samobójczych osób poniżej 19. roku życia zakończonych śmiercią (statystyka nie obejmuje osób odratowanych). W tym samym czasie w Polsce zanotowano 209 takich przypadków. 

W prawie polskim nigdy nie uznano samobójstwa czy próby samobójczej za przestępstwo – jest jednak czynem społecznie niepożądanym, karane jest bowiem nakłanianie do samobójstwa. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego w oparciu o art. 23 i 24 mówi, że w przypadkach osób, których dotychczasowe zachowanie z powodu choroby psychicznej wskazuje na bezpośrednie zagrożenie dla ich życia, możliwe jest ich przyjęcie do szpitala w trybie nagłym bez ich zgody. Zgodnie z art. 33 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, wobec osoby przyjętej do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody można stosować niezbędne czynności lecznicze, mające na celu usunięcie przewidzianych w ustawie przyczyn przyjęcia, a więc przyczyn stanu zagrożenia samobójczego.

Próba określenia przyczyn

Psychiatryczne rozumienie samobójstwa i dalszych badań nad tym zjawiskiem w ostatnich latach zostało umocnione w wydaniu systemu klasyfikującego zaburzenia psychiczne DSM-5 Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w rozdziale „Stany przewidziane do dalszych badań”. Rozpoczyna to i stymuluje dyskusję, która ma pozwolić na pogłębianie rozumienia zjawiska i pierwszy krok usankcjonowania samobójstwa jako choroby, a to wzbudza spore kontrowersje. Przy szukaniu przyczyn zachowań samobójczych musimy wziąć pod uwagę kontekst znacznie szerszy niż tylko związany z diagnostyką psychiatryczną, ponieważ zależy on od wielu czynników wewnętrznych i zewnętrznych, włączając w to kulturę, prawo i ekonomię, czyli obszary wykraczające poza możliwości tylko medycznego wyjaśnienia. 

Młode osoby próbujące odebrać sobie życie mają pewne cechy, które mogą zwiększać prawdopodobieństw wystąpienia prób samobójczych i które często związane są z zaburzeniami psychicznymi. Porównanie częstości samobójstw chorych na schizofrenię i depresję pokazuje, że nawet połowa chorych na schizofrenię i prawie tyle samo chorych na depresję dokonuje prób samobójczych, co stanowi liczbę 20 razy większą niż wśród osób zdrowych. Wśród podawanych przyczyn prób samobójczych najczęściej pojawiła się: 

  • depresja – 33%, 
  • utrata bliskiej osoby – 17%, 
  • niepokój związany z objawami psychotycznymi – 13%, 
  • reakcja na stresujące wydarzenia życiowe – 12%, 
  • działanie pod wpływem imperatywnych omamów słuchowych – 5%, 
  • nadużycie środków psychoaktywnych – 6%, 
  • w celu zwrócenia uwagi – 2%, 
  • przyczyny nieznane – 12%. 

Dziecko jako pacjent psychiatryczny jest osobą, z którą niejednokrotnie trudno przeprowadzić wywiad lub uzyskać dane konieczne do postawienia diagnozy. Trudności te mają wiele przyczyn, niezależnie od rodzaju zaburzenia. Wynikają z etapu rozwoju funkcji poznawczych i emocjonalnych, często niskiej motywacji do podejmowania leczenia. Im młodszy pacjent, tym trudniejsza diagnoza ze względu na jeszcze słabo rozwiniętą świadomość własnych uczuć, doznań, przeżyć i nie w pełni rozwinięte możliwości werbalizacyjne. Ma to także ścisły związek z rozwojową tendencją do ukrywania emocji, myśli, a to utrudnia jeszcze bardziej leczenie.

Decyzja o podjęciu próby samobójczej to składowa wielu równych czynników. Ten krok niejednokrotnie nie ma sprowadzać śmierci, lecz jest wołaniem o pomoc. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę od 9 lat prowadzi Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży. Kilkanaście lat temu dzwoniły głównie dzieci skarżące się na kłopoty w kontaktach z rówieśnikami i problemy szkolne. Obecnie, jak mówią psycholodzy fundacyjni, wzrasta liczba zgłoszeń, których tematem jest zdrowie psychiczne, głównie depresja i myśli samobójcze. Z rozmów wynika, że młodzież borykająca się z tego typu trudnościami, nie czuje się swobodnie w kontakcie z rodzicami i rówieśnikami, na tyle by mówić o myślach samobójczych. Powoduje to utratę nadziei, że ktokolwiek jest w stanie zrozumieć wewnętrzny świat osoby próbującej odebrać sobie życie. Profesor Bruno Hołtys, czołowy polski znawca problematyki samobójstw wśród nieletnich, mówi o momencie uświadomienia sobie pustki egzystencjalnej, a co za tym idzie poczuciu bezsensu istnienia. To wątpienie w sens życia i brak poczucia własnej wartości mogą być składową kryzysu suicydalnego. Do tego brak kontaktów rówieśniczych, wycofanie w świat wirtualny, pogłębiające się kłopoty rodzinne. 

Celem interwencji i dalszej terapii wobec osób o tendencjach samobójczych jest przejście do stanu pełnej równowagi emocjonalnej i funkcjonowania psychospołecznego. Najważniejszym celem jest wyjście z kręgu zawężenia i bezradności.

Istnieją dwie główne teorie próbujące wyjaśnić przyczyny samobójstwa. Pierwsza dotyczy modelu depresyjnego uznanego przez medycynę, druga ma kontekst społeczny i zakłada, że samobójstwo można minimalizować poprzez poprawę relacji pomiędzy osobą a otoczeniem. To bardzo istotna kwestia, jeśli weźmiemy pod uwagę znaczenie, miejsce i rozpoznawalność w grupie rówieśniczej, która dla młodego człowieka jest podstawowym miejscem funkcjonowania. Odtrącenie i wyśmiewanie może predysponować do myśli samobójczych i podjęcia działań w tym kierunku. 13-letni Kacper z woj. łódzkiego w 2017 roku popełnia samobójstwo, nie mogąc znieść złego traktowania ze strony rówieśników. Dwa lata wcześniej Dominik z Bieżunia odbiera sobie życie w podobnych okolicznościach. Ewa, nastolatka, powiesiła się po tym, jak porzucił ją chłopak wyjawiwszy w Internecie intymne fragmenty z ich życia. Głośna była sprawa samobójstwa 13-letniego Bartka z Podkarpacia, którego szkolny katecheta publicznie oskarżył o dokonanie kradzieży. To zaledwie kilka przykładów, które pokazują, jak różnymi motywami kierują się dzieci i młodzież i jak ogromne cierpienie leży u podstaw decyzji o samobójstwie. Nieukształtowana jeszcze psychika i emocjonalność, a co z tym idzie kruchość psychologiczna dzieci i nastolatków, zwielokrotnia intensywność przeżywania przez nich rzeczywistości. To, co dla ludzi dorosłych może być nieprzyjemnym doświadczeniem, dla nastolatków jest rzeczywistą tragedią: krytyka stylu ubierania i wyglądu, plotki o prowadzeniu nazbyt swobodnego lub przeciwnie – skrępowanego normami życia, odmiennej orientacji seksualnej, niska pozycja materialna i status społeczny. Rodziny wychowawczo dysfunkcyjne, niepełne, rozpadające się, ale także te, które uważane są za dobrze funkcjonujące z zewnątrz, a „puste w środku” w pewnym stopniu stanowią o społecznych przyczynach samobójstw wśród najmłodszych dzieci. Również stosunek do portali społecznościowych oraz liczba polubień postów, które stanowią o popularności, bądź jej braku, odporność na internetowy „hejt” lub jej brak.

Pierwsze sygnały, czyli kryzys presuicydalny

Stan psychiczny bezpośrednio poprzedzający próbę samobójczą nazywany jest presuicydalnym (ang. pre-suicidal syndrome). Jest składową wzajemnie przenikających się sygnałów. Termin ten wprowadził w 1953 roku austriacki psychiatra Erwin Ringel na podstawie badania około 700 osób, które przeżyły próbę samobójczą. Doktor Ringel rozpoczął pionierskie badania, mające prowadzić do zapobiegania samobójstwom. Kryzys presuicydalny poprzedzają, jak pisał, zawężenie sytuacyjne i dynamiczne, hamowanie agresji, autoagresja i fantazje samobójcze. Pisał również, że osoby o skłonnościach samobójczych próbują nam coś przekazać. Warto zwrócić uwagę na:

  • Wypowiedzi bezpośrednie dotyczące samobójstwa typu: „chciałbym umrzeć”, „trzeba skończyć z tym wszystkim” i pośrednie „nikogo nie interesuję”, „moje życie jest nieważne”.
  • Pojawienie się fantazji, w których samobójstwo jest postrzegane jako korzystne i pożądane rozwiązanie „gdybym umarł, wreszcie wszystko by się skończyło”.
  • Narastająca agresja i napięcie, najpierw powstrzymywane, a później zwrócone przeciwko sobie.
  • Wycofanie społeczne, osamotnienie, poczucie odrzucenia, wycofanie z kontaktów interpersonalnych z rówieśnikami, obojętność wobec uwag czy ocen, zmniejszenie zainteresowania szkołą, zrywanie przyjaźni czy rozdawanie cennych rzeczy. 
  • Wzmożone zainteresowanie tematyką samobójstwa.
  • Brak zainteresowania wyglądem, zmiana masy ciała, pojawiające się ślady po samookaleczeniach.
  • Zachowania kompulsywne, nieadekwatne zmiany nastroju.

Także bezpośrednio pojawiające się sygnały dotyczące samobójstwa, jak zbieranie leków, zdobycie sznura, pisanie listów pożegnalnych czy składnie nieoczekiwanych pożegnalnych wizyt. Zespół presuicydalny jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia i wymaga natychmiastowego udzielenia pomocy, by udaremnić ewentualną próbę samobójczą.

Zespół presuicydalny charakteryzuje się objawami, do których należą:

  • Przekonanie o znalezieniu się w sytuacji, z której nie ma wyjścia. Brak jakiejkolwiek perspektywy rozwiązania. Utrata nadziei. 
  • W zachowaniu dominuje lęk, bezradność, czarnowidztwo.
  • Osoba jest przekonana o swojej bezwartościowości.
  • W funkcjonowaniu dominuje sfera emocjonalna, brak racjonalności myślenia, poszerzonej perspektywy, refleksji o konsekwencjach. 
  • Ucieczka od realnych trudności w świat fantazji i rozważań o śmierci i samobójstwie.

     

    Motywy działań dzieci-samobójców możemy odczytać dopiero po ich targnięciu się na życie. Niejednokrotnie po samobójstwie z rozmów z rówieśnikami czy rodziną wynika powszechne niedowierzanie i słowa wskazujące na to, że „nikt by się nie domyślił” czy „nic na to nie wskazywało”. W przypadku dzieci najmłodszych nie ma listów pożegnalnych czy sygnałów zwierzania się rodzinie lub kolegom o zamiarze zabicia się. Jest tylko fakt dokonany i pytania o przyczynę. Wielu badaczy wskazuje, że w ponad 80% przypadków nie jesteśmy w stanie precyzyjnie ustalić powodów, dla których młody człowiek targa się na życie. 

    Kontekst rodzinny 

    Wśród czynników zewnętrznych i osobowościowych związanych z zachowaniami samobójczymi należy wziąć szczególnie pod uwagę kontekst rodzinny. Jeśli środowisko domowe nie zapewni odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa i stabilizacji, problemy emocjonalne dzieci będą pogłębiać się. Narastanie konfliktów w rodzinie wzmacnia proces alienacji adolescenta i związane z tym poczucie utraty sensu życia, prowadzące w konsekwencji do ostatecznego rozwiązania problemu. Przemoc fizyczna, psychiczna, seksualna, zaniedbanie, alkoholizm, stawianie dziecku nieadekwatnych do jego możliwości wymagań, konflikty małżeńskie i włączanie w nie dzieci z intencją, by opowiedziały się po którejś ze stron, również inne stresujące wydarzenia życiowe czy przeciwności – wszystko to potęguje narastanie wśród dzieci i młodzieży zachowań autodestrukcyjnych. Niosą z sobą ryzyko samookaleczeń i odebrania sobie życia. Przy nieudanej próbie samobójczej opieką otacza się niedoszłego samobójcę, ale szczególnie ważne jest inicjowanie procesu leczenia całej rodziny w terapii rodzinnej.

    Mity Rzeczywistość
    Ludzie, którzy mówią o samobójstwie, nie popełnią go. Człowiek mówiący o samobójstwie zawsze wysyła sygnały w nadziei, że ktoś go usłyszy. Statystyki „udanych” samobójstw mówią o tym, że większość ludzi wcześniej dawała sygnały ostrzegawcze.
    Pytanie wprost o samobójstwo może sprowokować działania samobójcze. Pytanie wprost zmniejsza lęk i otwiera perspektywę rozmowy, pomocy osobie w kryzysie suicydalnym. Jest również jednym ze sposobów profilaktyki. Osoba, która jest pytana wprost, może poczuć ulgę, że jest traktowana poważnie.
    Młodzi ludzie, którzy podejmują próbę samobójczą szukają tylko uwagi innych. Próba samobójcza może wskazywać na fakt, że wszystkie dotychczasowe próby i podjęte wysiłki zawiodły. Dzieci i młodzież mają niską odporność na ból emocjonalny – jeżeli nie znajdą środków, by mu zaradzić, samobójstwo staje się jedynym rozwiązaniem.
    Samobójstw dokonują tylko osoby chore. Samobójstwo może być czynem racjonalnym – efektem narastających trudności i nie dotyczy wyłącznie osób z zaburzeniami psychicznymi.
    Poprawa stanu psychicznego oznacza koniec kłopotów emocjonalnych i podejmowania prób samobójczych. Często przed podjęciem próby samobójczej nastrój może pozornie się podnieść w związku z pogodzeniem się z myślą o śmierci, potrzebą pozamykania spraw czy nadzieją na pozorny koniec cierpienia.
    Nie wszystkim samobójstwom można zapobiec. Większości da się zapobiec.
    Dzieci wiedzą zbyt mało, żeby się zabić. Dzieci popełniają samobójstwa i wiedzą wystarczająco dużo, by to zrobić.
    Zagrożenie samobójstwem dotyczy tylko określonych grup: nastolatki, alkoholicy, osoby z psychicznymi zaburzeniami itp. Myśli samobójcze mogą dotknąć każdego. Zaburzenia psychiczne są czynnikami, które mogą zwiększać ryzyko samobójstwa u niektórych osób nimi dotkniętych, jednak nie są jedyną przyczyną.
    Powodem samobójstwa jest zawsze depresja. Depresja i zaburzenia psychiczne są czynnikami zwiększającymi ryzyko, lecz myśli samobó...

    Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

    Co zyskasz, kupując prenumeratę?
    • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
    • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
    • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
    • ...i wiele więcej!
    Sprawdź

    Przypisy