Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

26 czerwca 2018

NR 53 (Kwiecień 2018)

Problem samobójstw wśród dzieci i młodzieży

0 63

Statystyki są alarmujące – Polska jest na drugim miejscu w Europie pod względem liczby samobójstw osób nieletnich. W latach 2015–2016 w Polsce ponad 11 tysięcy osób targnęło się na własne życie, blisko 55% przypadków zakończyło się zgonem. Spośród tej liczby, 1029 dzieci, młodzież i młodzi dorośli do 24. roku życia.

Dziecięce akty samobójstwa są źródłem ogromnego cierpienia dla rodziców i bliskich oraz ukazują niewyobrażalny wewnętrzny dramat tych, którzy próbę podejmują. Stanowią jeden z najpoważniejszych problemów społecznych, który zatacza coraz szersze kręgi i dotyczy coraz młodszych dzieci. 

Co więcej, współczesne życie jest intensywne, bardzo szybkie i wymagające. Bezpośrednie relacje i kontakt, rozmowa twarzą w twarz czy wspólne wypicie herbaty zastępowane jest coraz częściej przez monitor komputera czy telefonu. Wdaje się, że to epidemia naszych czasów, tragedia współczesnych społeczeństw, którym żyje się coraz wygodniej, ale w coraz większej izolacji i osamotnieniu, w którym coś nam nieodwracalnie umyka. Pewna 15-letnia dziewczynka, z którą pracowałam kilkanaście miesięcy, powtarzała, że wraca do domu, w którym nie ma nikogo, kto by się nią zainteresował. Kiedyś napisała na kartce „mieszkam tutaj” i powiesiła ją na lodówce. Rodzice nie odpowiedzieli, zorientowali się dopiero, gdy dziewczynka postanowiła odebrać sobie życie. Wiele dzieci nie ma nikogo, kto udzieliłby im pomocy i wparcia, czy po prostu wysłuchał. Czasem osoby pracujące w ośrodkach pomocowych są jedynymi, na których czujność, uwagę i dyskrecję mogą liczyć. Jednak w sytuacji zagrożenia życia należy pamiętać, że kwestie związane z zachowaniem tajemnicy i zasady poufności nie obowiązują. Każdy niepokojący sygnał – nawet ten, który jest rozumiany jako manipulacja – powinien zostać dokładnie przeanalizowany i potraktowany odpowiedzialnie. Musimy pamiętać, że każda podejmowana przez dziecko czy młodego człowieka próba samobójcza jest aktem rozpaczy i ostatnią możliwością, by uzyskać pomoc w doświadczeniu cierpienia emocjonalnego, którego nie sposób dłużej znosić. Podejmując temat profilaktyki narastającej liczby samobójstw wśród dzieci i młodzieży, musimy być odważni, zdeterminowani i gotowi, by stawiać czoła trudnym pytaniom, przełamując barierę tajemnicy, narastającą wokół tego problemu. Dokładny przegląd zagadnienia oraz rzetelna wiedza dotycząca zjawiska przyczynią się do obalenia mitów i stereotypów, wspomagając działania zapobiegające tego typu tragediom. Zrozumienie samobójstwa i akceptacja faktu, że dzieci również odbierają sobie życie jest pierwszym krokiem do odpowiedniej pomocy osobom, które są nim zagrożone.

Samobójstwa w statystykach

W latach 2015–2016 w Polsce ponad 11 tysięcy osób targnęło się na życie, blisko 55% przypadków zakończyło się zgonem. Spośród tej liczby 1029 to dzieci, młodzież i młodzi dorośli do 24. roku życia. Trzeba pamiętać, że są to przypadki odnotowane, a nie wszystkie informacje trafiają do Policji. Międzynarodowa Organizacja Zdrowia szacuje, iż w rzeczywistości prób samobójczych jest dziesięciokrotnie więcej niż dokonanych samobójstw. Piątek i weekendy to dni tygodnia, w których najczęściej dokonywano samobójstwa. Raport Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę prezentuje alarmującą statystykę, w której Polska jest na drugim miejscu w Europie pod względem samobójstw nieletnich. Zestawienie opublikowane w „Dzieci się liczą 2017 – Raport o zagrożeniach bezpieczeństwa i rozwoju dzieci w Polsce” na pierwszym miejscu wymienia Niemcy. W 2014 roku doszło tam do 224 prób samobójczych osób poniżej 19. roku życia zakończonych śmiercią (statystyka nie obejmuje osób odratowanych). W tym samym czasie w Polsce zanotowano 209 takich przypadków. 

W prawie polskim nigdy nie uznano samobójstwa czy próby samobójczej za przestępstwo – jest jednak czynem społecznie niepożądanym, karane jest bowiem nakłanianie do samobójstwa. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego w oparciu o art. 23 i 24 mówi, że w przypadkach osób, których dotychczasowe zachowanie z powodu choroby psychicznej wskazuje na bezpośrednie zagrożenie dla ich życia, możliwe jest ich przyjęcie do szpitala w trybie nagłym bez ich zgody. Zgodnie z art. 33 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, wobec osoby przyjętej do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody można stosować niezbędne czynności lecznicze, mające na celu usunięcie przewidzianych w ustawie przyczyn przyjęcia, a więc przyczyn stanu zagrożenia samobójczego.

Próba określenia przyczyn

Psychiatryczne rozumienie samobójstwa i dalszych badań nad tym zjawiskiem w ostatnich latach zostało umocnione w wydaniu systemu klasyfikującego zaburzenia psychiczne DSM-5 Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w rozdziale „Stany przewidziane do dalszych badań”. Rozpoczyna to i stymuluje dyskusję, która ma pozwolić na pogłębianie rozumienia zjawiska i pierwszy krok usankcjonowania samobójstwa jako choroby, a to wzbudza spore kontrowersje. Przy szukaniu przyczyn zachowań samobójczych musimy wziąć pod uwagę kontekst znacznie szerszy niż tylko związany z diagnostyką psychiatryczną, ponieważ zależy on od wielu czynników wewnętrznych i zewnętrznych, włączając w to kulturę, prawo i ekonomię, czyli obszary wykraczające poza możliwości tylko medycznego wyjaśnienia. 

Młode osoby próbujące odebrać sobie życie mają pewne cechy, które mogą zwiększać prawdopodobieństw wystąpienia prób samobójczych i które często związane są z zaburzeniami psychicznymi. Porównanie częstości samobójstw chorych na schizofrenię i depresję pokazuje, że nawet połowa chorych na schizofrenię i prawie tyle samo chorych na depresję dokonuje prób samobójczych, co stanowi liczbę 20 razy większą niż wśród osób zdrowych. Wśród podawanych przyczyn prób samobójczych najczęściej pojawiła się: 

  • depresja – 33%, 
  • utrata bliskiej osoby – 17%, 
  • niepokój związany z objawami psychotycznymi – 13%, 
  • reakcja na stresujące wydarzenia życiowe – 12%, 
  • działanie pod wpływem imperatywnych omamów słuchowych – 5%, 
  • nadużycie środków psychoaktywnych – 6%, 
  • w celu zwrócenia uwagi – 2%, 
  • przyczyny nieznane – 12%. 

Dziecko jako pacjent psychiatryczny jest osobą, z którą niejednokrotnie trudno przeprowadzić wywiad lub uzyskać dane konieczne do postawienia diagnozy. Trudności te mają wiele przyczyn, niezależnie od rodzaju zaburzenia. Wynikają z etapu rozwoju funkcji poznawczych i emocjonalnych, często niskiej motywacji do podejmowania leczenia. Im młodszy pacjent, tym trudniejsza diagnoza ze względu na jeszcze słabo rozwiniętą świadomość własnych uczuć, doznań, przeżyć i nie w pełni rozwinięte możliwości werbalizacyjne. Ma to także ścisły związek z rozwojową tendencją do ukrywania emocji, myśli, a to utrudnia jeszcze bardziej leczenie.

Decyzja o podjęciu próby samobójczej to składowa wielu równych czynników. Ten krok niejednokrotnie nie ma sprowadzać śmierci, lecz jest wołaniem o pomoc. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę od 9 lat prowadzi Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży. Kilkanaście lat temu dzwoniły głównie dzieci skarżące się na kłopoty w kontaktach z rówieśnikami i problemy szkolne. Obecnie, jak mówią psycholodzy fundacyjni, wzrasta liczba zgłoszeń, których tematem jest zdrowie psychiczne, głównie depresja i myśli samobójcze. Z rozmów wynika, że młodzież borykająca się z tego typu trudnościami, nie czuje się swobodnie w kontakcie z rodzicami i rówieśnikami, na tyle by mówić o myślach samobójczych. Powoduje to utratę nadziei, że ktokolwiek jest w stanie zrozumieć wewnętrzny świat osoby próbującej odebrać sobie życie. Profesor Bruno Hołtys, czołowy polski znawca problematyki samobójstw wśród nieletnich, mówi o momencie uświadomienia sobie pustki egzystencjalnej, a co za tym idzie poczuciu bezsensu istnienia. To wątpienie w sens życia i brak poczucia własnej wartości mogą być składową kryzysu suicydalnego. Do tego brak kontaktów rówieśniczych, wycofanie w świat wirtualny, pogłębiające się kłopoty rodzinne. 

Celem interwencji i dalszej terapii wobec osób o tendencjach samobójczych jest przejście do stanu pełnej równowagi emocjonalnej i funkcjonowania psychospołecznego. Najważniejszym celem jest wyjście z kręgu zawężenia i bezradności.

Istnieją dwie główne teorie próbujące wyjaśnić przyczyny samobójstwa. Pierwsza dotyczy modelu depresyjnego uznanego przez medycynę, druga ma kontekst społeczny i zakłada, że samobójstwo można minimalizować poprzez poprawę relacji pomiędzy osobą a otoczeniem. To bardzo istotna kwestia, jeśli weźmiemy pod uwagę znaczenie, miejsce i rozpoznawalność w grupie rówieśniczej, która dla młodego człowieka jest podstawowym miejscem funkcjonowania. Odtrącenie i wyśmiewanie może predysponować do myśli samobójczych i podjęcia działań w tym kierunku. 13-letni Kacper z woj. łódzkiego w 2017 roku popełnia samobójstwo, nie mogąc znieść złego traktowania ze strony rówieśników. Dwa lata wcześniej Dominik z Bieżunia odbiera sobie życie w podobnych okolicznościach. Ewa, nastolatka, powiesiła się po tym, jak porzucił ją chłopak wyjawiwszy w Internecie intymne fragmenty z ich życia. Głośna była sprawa samobójstwa 13-letniego Bartka z Podkarpacia, którego szkolny katecheta publicznie oskarżył o dokonanie kradzieży. To zaledwie kilka przykładów, które pokazują, jak różnymi motywami kierują się dzieci i młodzież i jak ogromne cierpienie leży u podstaw decyzji o samobójstwie. Nieukształtowana jeszcze psychika i emocjonalność, a co z tym idzie kruchość psychologiczna dzieci i nastolatków, zwielokrotnia intensywność przeżywania przez nich rzeczywistości. To, co dla ludzi dorosłych może być nieprzyjemnym doświadczeniem, dla nastolatków jest rzeczywistą tragedią: krytyka stylu ubierania i wyglądu, plotki o prowadzeniu nazbyt swobodnego lub przeciwnie – skrępowanego normami życia, odmiennej orientacji seksualnej, niska pozycja materialna i status społeczny. Rodziny wychowawczo dysfunkcyjne, niepełne, rozpadające się, ale także te, które uważane są za dobrze funkcjonujące z zewnątrz, a „puste w środku” w pewnym stopniu stanowią...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy