Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

25 czerwca 2018

NR 55 (Czerwiec 2018)

Praca z zaburzeniami lękowymi

0 209

Zachęcanie klientów do skorzystania ze wsparcia i leczenia w przypadku podejrzenia zaburzeń lękowych przez pracowników socjalnych wymaga przede wszystkim stworzenia atmosfery wspierania. Nawiązanie oraz podtrzymanie kontaktu jest podstawą, rokującą na budowanie współpracy i zaufania. Jednak aby podjąć te działania, warto przyjrzeć się zagadnieniom zaburzeń lękowych i jednej z metod terapii poznawczo-behawioralnej.

Lęk i strach różnią się między sobą. Strach jest podstawową i automatyczną reakcją na bodziec lub sytuację, która zostaje rozpoznana jako rzeczywista bądź potencjalnie niebezpieczna. Lęk natomiast jest złożonym procesem emocjonalnym, który wiąże się ze stanem oczekiwania, że pewne przyszłe wydarzenia będą stanowić zagrożenie i nie da się ich przewidzieć lub opanować. Paleta możliwości ujawniania się lęku jest bardzo szeroka, jednakże najczęściej lęk przejawia się w:

  • objawach fizycznych:
    • odczuwanie szybkiego lub nierównego bicia serca,
    • szybki i płytki oddech,
    • ból, ucisk, gniecenie w klatce piersiowej,
    • „gula w gardle” i suchość w ustach,
    • zawroty głowy,
    • intensywne pocenie się,
    • nudności, biegunka, rozstrój żołądka,
    • drżenia rąk, trzęsienie się,
    • napięcie i ból mięśni,
    • czerwienie się, tzw. plamy na twarzy, szyi, dekolcie,
    • innych możliwych objawach;
  • w objawach emocjonalnych:
    • niepokój, lęk,
    • irytacja,
    • zdenerwowanie,
    • niecierpliwość,
    • frustracja,
    • innych objawach emocjonalnych;
  • w objawach behawioralnych:
    • unikanie sygnałów lub zagrożenia,
    • ucieczka,
    • rezygnacja z aktywności lub działania,
    • poszukiwanie wsparcia,
    • rozwiązywanie problemu,
    • poszukiwanie schronienia,
    • chodzenie,
    • napięcie,
    • bezruch,
    • hiperwentylacja,
    • trudności w mówieniu, połykaniu,
    • zaburzenia snu,
    • innych wrażeniach z ciała;
  • w objawach poznawczych, strachu przed:
    • utratą panowania nad sobą, „zwariowaniem”,
    • uszkodzeniem ciała lub śmiercią,
    • negatywną opinią,
    • "gonitwą myśli”,
    • problemami z koncentracją i pamięcią,
    • rozpraszaniem się,
    • nadmierną czujnością,
    • obrazami, wspomnieniami, myślami,
    • innymi objawami poznawczymi.

Przyczyny lęku

Do możliwych przyczyn wystąpienia zaburzeń lękowych zalicza się wpływ:

  • Otoczenia czy środowiska wychowawczego -bJeśli wystąpiły w nim zbyt duże wymagania rodziców/opiekunów w stosunku do możliwości dziecka lub nadopiekuńcze środowisko, to dziecko może kształtować w sobie poczucie, że „do niczego się nie nadaje” lub „wymaga pomocy i nie radzi sobie”. Innym czynnikiem jest wychowywanie się w rodzinie, w której w wyniku nadużywania alkoholu lub stosowania przemocy, dominuje chaos i brak bezpieczeństwa. Takie środowisko kształtuje, a następnie wzmacnia w dzieciach dysfunkcjonalne sposoby radzenia sobie z lękiem.
  •  Stresu - Odczuwany jest w skrajnych bądź trudnych sytuacjach życiowych typu napaść, gwałt, pożar itp., ale i w „normalnych” sytuacjach życiowych, np.: podczas stania w korku, przejściowych kłopotach finansowych, problemach w pracy itp. Ze stresem wiążą się umiejętności radzenia sobie z napięciami, które mogą stać się dysfunkcjonalne, jak wszystko, co jest w nadmiarze, np.: unikanie sytuacji jest formą radzenia sobie z napięciem, jednakże gdy stosowane jest zbyt często, staje się lękową formą radzenia sobie z sytuacjami.
  • Emocji - Problemem jest „awersja do odczuwania emocji” przejawiająca się w niedawaniu sobie prawa do ich odczuwania, chęci pozbycia się ich, zaprzeczenia im, chęci ich kontrolowania. To negatywne nastawienie do emocji powoduje, że staje się ono sednem problemu.
  • Rozmów ze sobą - Może być rozumiany jako „mowa lękowa”, w której dominują treści o charakterze lękowym, prowadzące do występowania napięcia. Jego konsekwencją jest unikanie emocji, myśli, obrazów, sytuacji, np.: „nie powinienem się bać”, „ zaraz umrę”, „jestem beznadziejny”, „nie pójdę tam, bo spotka mnie coś złego”.
  • Dążenia do perfekcji - To stawianie sobie zbyt wysokich wymagań, przejawiające się w myślach typu: „nie wolno mi się denerwować”, „wypada kontrolować emocje”, w stosowaniu zakazów i nakazów przejawiających się w myślach typu: „nie wolno mi się bać”, „muszę zrobić to, co zaplanowałem”.
  • Nietolerowania niejasności i potrzeby kontroli - Osoby z zaburzeniami lękowymi czują niepokój, gdy nie mają jasności co do przebiegu wydarzeń, możliwości wpływu na sytuację. Chciałyby nad wszystkim panować i zawsze radzić sobie z emocjami. Przejawia się to w myślach typu: „muszę być absolutnie pewny, że zrobiłem to dobrze”, „nie mogę dopuścić, by ktoś widział mnie zdenerwowanego”, „co będzie jeśli wybiorę to…” itp.

W terapii poznawczo-behawioralnej przyjmuje się, że za przyczyny zaburzeń lękowych odpowiadają zakłócenia w przetwarzaniu informacji – osoby doświadczające zaburzeń lękowych są „wyczulone”, „wrażliwe” na różne informacje o zagrożeniu, np. spodziewają się kolejnego ataku paniki, kolejnego napadu na ulicy lub w domu, krytyki i wyśmiania ze strony innych. Doświadczający zaburzeń lękowych przeceniają siły tego niebezpieczeństwa, np. przy wrażeniu „kręcenia się w głowie” spodziewają się innych dolegliwości, które w ich interpretacji prowadzą do śmierci. Nie doceniają oni własnych umiejętności radzenia sobie, np.: przy ataku paniki, chory potrzebuje jechać na SOR, myśląc, że tylko tam otrzyma wsparcie. 

Doświadczający zaburzeń lękowych i „zdrowi” różnią się spostrzeganiem oraz oceną stresujących sytuacji. W tabeli 
nr 1 umieszczono przykładowe stresujące informacje/sytuacje, możliwe różnice w reakcjach emocjonalnych, poznawczych i behawioralnych pomiędzy osobami doświadczającymi zaburzeń lękowych oraz osobami „zdrowymi”. Nie wyczerpuje to jednak możliwości reagowania. Nie oznacza to, że można klientowi zasugerować „zmianę myślenia z lękowego na pozytywne, normalniejsze czy zdrowsze”.

Gdyby wszyscy klienci potrafili uruchomić swoje zasoby do walki z lękiem, to by z nich skorzystali. Spora część klientów radzi sobie z zaburzeniami lękowymi poprzez farmakoterapię lub przyzwyczaja siebie i otoczenie do swojego „charakteru”. Nie można zatem tracić z oczu faktu, że klienci cierpią z powodu doskwierających im lęków, a domaganie się od nich „po prostu zmiany w myśleniu” może pogłębiać ten stan. 
Zgodnie z kryteriami Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-10), wyróżnia się rodzaje zaburzeń:

  • zaburzenia lękowe w postaci fobii, np. agorafobia z/lub bez napadów paniki, fobie społeczne i inne,
  • inne zaburzenia lękowe, np.: zaburzenia lękowe z napadami lęku, zaburzenia uogólnione lękowe, zaburzenia depresyjne i lękowe mieszane i inne,
  • zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (nerwica natręctw), np.: zaburzenia z przewagą myśli czy ruminacji natrętnych, zaburzenia z przewagą czynności natrętnych i inne,
  • reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne, np.: ostra reakcja na stres, zaburzenia stresowe pourazowe, zaburzenia adaptacyjne i inne,
  • zaburzenia dysocjacyjne np. amnezja dysocjacyjna, 
  • zaburzenia występujące pod postacią somatyczną,
  • inne zaburzenia nerwicowe.

Zaburzenie lękowe w postaci fobii to zaburzenie, w którym pewne obiektywnie bezpieczne sytuacje czy przedmioty wywołują lęk. W wyniku odczuwania lęku, osoba unika miejsc czy kontaktu.

Agorafobia z lub bez napadów paniki to zaburzenie, w którym ludzie wyobrażają sobie, że uczucie lęku dopadnie ich w miejscach publicznych, gdzie nie otrzymają wsparcia i pomocy, a co gorsza mogą zostać wyśmiani lub zlekceważeni, nie będą mogli szybko opuścić miejsca. W rezultacie rezygnują z wychodzenia w miejsca, które kojarzą się im z niebezpieczeństwem, co nie pozwala tym osobom zmienić przekonań na temat siebie samych i radzenia sobie oraz przekonań co do reakcji innych ludzi.

Fobia społeczna związana jest z lękiem przed negatywną oceną innych ludzi, od których spodziewać się można krytyki, poniżenia lub innej negatywnej oceny umiejętności, kompetencji tych osób. W rezultacie osoby te unikają lub rezygnują z kontaktów z innymi osobami, co nie pozwala im zmienić własnych przekonań o innych ludziach i ich samych.

Zaburzenia lękowe z napadami lęku to nawracające, często niespodziewane ataki lęku, związane z odczuwaniem objawów z ciała, np.: brak tchu, zawroty głowy, ból lub ucisk w klatce piersiowej, mrowienie, drżenie rąk, tzw. „gula w gardle" czy uczucie gorąca. Istotą problemu jest błędna, katastroficzna interpretacja normalnych objawów cielesnych, nadmierne skupianie się i interpretowanie objawów jako dowodu na realne zagrożenie. Istotnym elementem radzenia sobie jest unikanie kolejnych ataków.

Zaburzenia uogólnione lękowe związane są z przewlekłym zamartwianiem się, na którego temat chory ma pozytywne i negatywne przekonania. Dodatkowo wiąże się ono z przekonaniem o braku zdolności do poradzenia sobie. 

Zaburzenia depresyjne i lękowe mieszane związane są z współwystępowaniem objawów lęku i depresji.

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (nerwica...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy