Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

22 lutego 2019

NR 46 (Lipiec 2017)

Pierwsze wsparcie w sytuacji kryzysowej

242

Kryzys można zdefiniować jako przejściowy stan nierównowagi wewnętrznej klienta wywołany przez zdarzenie, które odbierane jest przez niego jako trudność nie do zniesienia, której nie potrafi przezwyciężyć przy pomocy dotychczasowych metod rozwiązywania problemów. Jest to więc sytuacja, gdzie osoba doświadcza zagubienia, dezorganizacji swojego zachowania i odczuć, staje przed wielkim wyzwaniem, a rolą profesjonalisty jest pomoc klientowi w znalezieniu nowych sposobów rozwiązywania problemów, a także wsparcie w odzyskaniu równowagi.

Kryzys sytuacyjny związany jest zwykle z jednym nagłym, konkretnym wydarzeniem, takim jak: uczestnictwo w wypadku, pożarze lub powodzi, doświadczenie napadu, nieoczekiwana strata pracy, śmierć lub odejście bliskiej osoby, utrata dużej ilości pieniędzy/domu/dorobku życiowego itp. Mimo że jest to jedno konkretne wydarzenie, jego konsekwencje mogą dotyczyć wielu obszarów życia klienta i wpływać na zmiany w funkcjonowaniu fizycznym, emocjonalnym, społecznym, a nawet duchowym. Jest to taki moment w życiu klienta i jego rodziny, w którym mogą rozwinąć się nieadaptacyjne mechanizmy radzenia sobie, takie jak: stosowanie środków psychoaktywnych, izolowanie się od otoczenia, próby samobójcze, bierność i oczekiwanie, że kryzys minie sam itp., ale równocześnie czas wychodzenia z kryzysu może być okazją do nabycia nowych umiejętności, przemyślenia priorytetów i w efekcie stanowić szansę na rozwój. Aby było to możliwe, klient potrzebuje jednak zewnętrznego wsparcia zarówno w obszarze materialnym, jak i emocjonalnym.

Funkcjonowanie osób w kryzysie

Wspierając klienta w trudnej sytuacji życiowej, warto pamiętać, że na to samo zdarzenie kryzysowe każdy może zareagować inaczej; nie można też dokładnie przewidzieć, jak będzie przebiegała reakcja na stres u konkretnej osoby. Równocześnie, na podstawie wieloletnich obserwacji i badań nad osobami przeżywającymi traumę, można spodziewać się, że większość klientów w kryzysie będzie miała zbliżone do siebie doświadczenia. Klientowi może przede wszystkim towarzyszyć ciągłe uczucie przerażenia i lęku, wzmożonej drażliwości, gniewu i rozpaczy. Może wydawać się niestabilny emocjonalnie i odczuwać duże napięcie, związane między innymi z brakiem poczucia wpływu i kontroli sytuacji. Wiele osób w kryzysie ma poczucie „bycia w pułapce”, traci poczucie własnej wartości, odnosi wrażenie bycia poza innymi ludźmi, co powoduje uczucie pustki i samotności. Niektóre z osób doświadczających traumy czują się zawstydzone lub borykają się z poczuciem winy. Trudnym przeżyciom emocjonalnym zazwyczaj towarzyszą zaburzenia funkcji fizjologicznych, takie jak: bezsenność, utrata apetytu lub kompulsywne objadanie się, uczucie permanentnego zmęczenia, liczne dolegliwości somatyczne oraz bólowe, problemy trawienne, skrajna wrażliwość na światło i dźwięk, obniżenie lub wyraźne zwiększenie libido, zaburzenia cyklu miesiączkowego czy zaburzenia w pracy układu odpornościowego. W sferze poznawczej klienci mogą skarżyć się na zaburzenia uwagi, pamięci i koncentracji, trudności z podejmowaniem decyzji, a także zniekształcenia odbioru rzeczywistości, np. trudność w ocenie sytuacji (może się ona wydawać trudniejsza niż jest w rzeczywistości) lub myślenie w kategoriach zerojedynkowych. Kłopotem może być również zmniejszona umiejętność planowania, obawy klienta o przyszłość oraz utrata uspokajających przekonań religijnych czy egzystencjalnych. Klient może mieć również trudności w kontrolowaniu swojego zachowania, mieć tendencje do impulsywnych reakcji, podejmować działania agresywne lub autoagresywne, być nadmiernie aktywny. Może mieć również kłopoty z wywiązywaniem się z dotychczasowych obowiązków, narażać się na niebezpieczeństwo, ogólnie zachowywać się w sposób niecharakterystyczny dla siebie.

W trakcie współpracy z osobą w kryzysie bardzo ważne jest rozpoznanie takich jej reakcji, które wymagają zastosowania szczególnych środków oraz wszechstronnej i zróżnicowanej pomocy poza udzieleniem wsparcia. Już w pierwszych dniach i tygodniach po traumatycznym wydarzeniu u klienta lub/i członków jego rodziny mogą pojawić się objawy tzw. ostrego zaburzenia po stresie traumatycznym (ASD). Dla rozpoznania tego syndromu stosuje się następujące kryteria:

  1. Osoba była poddana działaniu traumatycznego zdarzenia, podczas którego doświadczyła, była świadkiem lub została skonfrontowana ze śmiercią, poważnymi obrażeniami lub utratą fizycznej integralności, a reakcję tej osoby charakteryzuje intensywny strach, bezradność lub zgroza.
  2. W trakcie wydarzenia oraz po nim osoba przejawiała trzy lub więcej spośród następujących objawów dysocjacyjnych: subiektywne poczucie odrętwienia, oderwania lub braku reakcji emocjonalnej, zredukowana samoświadomość (oszołomienie), derealizacja (uczucie, że to, co się dzieje, nie jest realne), depersonalizacja (uczucie „to nie ja”), amnezja dysocjacyjna (np. niemożność przypomnienia sobie ważnych aspektów traumy).
  3. Traumatyczne zdarzenie jest ponownie doświadczane w co najmniej jeden z poniższych sposobów: powracające obrazy, myśli, sny, złudzenia, flashbacki lub poczucie ponownego przeżywania zdarzenia lub cierpienie pod wpływem kontaktu z bodźcami przypominającymi traumatyczne zdarzenie.
  4. Wyraźne unikanie bodźców wywołujących traumę (myśli, doznań, rozmów, zajęć, miejsc, osób itp.).
  5. Zaburzenie powoduje wyraźny dystress lub upośledza funkcjonowanie osoby w życiu społecznym, zawodowym lub innych ważnych obszarach lub obniża jej zdolność do prowadzenia pewnych koniecznych starań, takich jak otrzymywanie potrzebnego wsparcia i mobilizacja własnych zasobów, np. poprzez opowiedzenie członkom rodziny o traumatycznym doświadczeniu.
  6. Zaburzenie utrzymuje się przez minimum dwa dni i maksimum cztery tygodnie i występuje w ciągu czterech tygodni od traumatycznego zdarzenia.

Profesjonalną diagnozę ASD stawia specjalista (lekarz psychiatra lub psycholog), pracownik socjalny może jednak wstępnie rozpoznać problem i zmotywować klienta do jak najszybszego poddania się takiej diagnozie i leczeniu.

Interwencja kryzysowa

W sytuacji kryzysowej pierwsze wsparcie, jakie otrzyma klient, może wpływać na całą późniejszą współpracę i dalsze jego funkcjonowanie, dlatego jest ono szczególnie ważne. Warto jednak pamiętać, że interwencja kryzysowa jest pierwszym etapem pomocy, nie musi więc obejmować ostatecznego rozwiązania problemu. Działania, jakie podejmuje pracownik socjalny, mają na celu przywrócenie klientowi i jego rodzinie równowagi psychicznej i umiejętności samodzielnego radzenia sobie, a także zapobiec przejściu reakcji klienta na kryzys w stan ogólnej bezradności życiowej. Najważniejsze dla poradzenia sobie przez klienta z problemem jest uruchomienie i wykorzystanie jego zasobów, a profesjonalista może pomóc je zaktywizować. Osoba pomagająca powinna starać się więc wypracować wraz z klientem czy klientką wspólne rozwiązania, ale w niektórych sytuacjach, szczególnie w pierwszej fazie kryzysu, przy dużej dezorganizacji funkcjonowania klienta, należy być dyrektywnym i samemu zaproponować konkretne wyjście z sytuacji. Interwencja kończy się w momencie uzyskania przez klienta podstawowej równowagi i bezpieczeństwa oraz ustalenia kierunku rozwiązania problemu, niekoniecznie oznacza to jednak zakończenie współpracy z klientem. W niektórych sytuacjach zasadne jest towarzyszenie osobie wychodzącej z kryzysu, wspieranie jej w kontynuowaniu wcześniej podjętych działań, a także pomoc w ocenie ich skuteczności. Podczas współpracy z klientem i jego rodziną należy pamiętać, że głównym narzędziem interwencji kryzysowej jest sam interweniujący, jego empatia wobec przeżyć i doświadczeń osoby korzystającej z pomocy oraz okazywanie zrozumienia i wsparcia. W nawiązaniu relacji z klientem w kryzysie istotne jest również przedstawienie się jako osoba spokojna, zrównoważona, panująca nad sytuacją. Poniżej przedstawiono podstawowe cechy skutecznej interwencji kryzysowej:

  • natychmiastowość, czyli złagodzenie pierwszych trudnych uczuć oraz zabezpieczenie klienta i jego bliskich przed zagrożeniem życia lub zdrowia,
  • kontrola, która ma na celu uporządkowanie chaosu i pomoc w zapanowaniu przez klienta nad sytuacją,
  • trafna diagnoza sytuacji kryzysowej oraz możliwości i ograniczeń klienta w poradzeniu sobie z trudną sytuacją,
  • wybór metod postępowania adekwatnych do oceny sytuacji,
  • odniesienie się do innych źródeł pomocy – interwencja wymaga często zastosowania wielu działań równocześnie,
  • monitorowanie skuteczności działań pomocowych.

Etapy wsparcia w kryzysie

W pierwszym etapie interwencji kryzysowej pracownik socjalny pow...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy