Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

26 czerwca 2018

NR 52 (Marzec 2018)

Nastolatek w rodzinie

0 221

W wielu rodzinach z dorastającymi dziećmi zaczynają pojawiać się nieznane wcześniej wyzwania. Dorośli są zaskoczeni zmianami, jakie przechodzi ich syn czy córka, niepokoją się dystansem, jaki pojawia się między nimi a dzieckiem, nie rozumieją niektórych zachowań czy reakcji młodego człowieka. Coraz częściej skarżą się na poczucie bezradności i braku wpływu w kontakcie z nastolatkiem. Aby w tych nowych warunkach podtrzymać bezpieczną i wartościową więź z dzieckiem, warto dowiedzieć się więcej o tym, co ono w tym szczególnym okresie przeżywa i jakie jest tego podłoże.

Zmiany, które zachodzą w organizmie człowieka w okresie dojrzewania są bardzo obciążające i dość mocno wyczerpują zasoby energetyczne. Okres ten zaczyna się między 10. a 12. rokiem życia intensywnym wzrostem niektórych połączeń nerwowych a „przycinaniem” innych, czyli wielką przebudową układu nerwowego. Procesowi temu towarzyszy uwalnianie hormonów płciowych oraz zmiany w metabolizmie, takie jak zmiana w cyklu uwalniania melatoniny, wpływająca na cykl snu młodych osób. W umyśle osoby nastoletniej zachodzą zmiany związane z pamięcią, myśleniem, koncentracją czy podejmowaniem decyzji.

Równocześnie ogromna zmiana odbywa się na planie emocjonalnym i społecznym. Nastolatek uczy się, jak w przyszłości regulować swoje pobudzenie poza domem rodzinnym, w grupie rówieśniczej oraz samemu. Jest to właściwie przejście z jednego trybu funkcjonowania na całkiem inny – nastolatek musi przejść z dzieciństwa w dorosłość i opuścić gniazdo rodzinne. Układ nerwowy młodego człowieka musi się do tych dużych zmian dostosować, dlatego proces przebudowy jest tak intensywny. Teoretycy twierdzą, że jest to cena, jaką nasz gatunek musi zapłacić za długi okres zależności od rodziców, podczas którego mózg człowieka może się niebywale rozwinąć.

W okresie dorastania zwiększa się aktywność układu dopaminowego, który związany jest z dążeniem do nagrody, dlatego młodzi ludzie poszukują niebezpiecznych i emocjonujących doświadczeń, a czują się znudzeni, gdy nie angażują się w nowe, fascynujące aktywności.

Efektem silnego dążenia do nagrody jest przede wszystkim impulsywność, czyli podejmowanie działań bez przemyślenia ich. Wiąże się z tym również większa podatność na uzależnienia, ponieważ wszelkie używki czy uzależniające zachowania szybko uwalniają dopaminę.

Trzecim skutkiem aktywacji układu dopaminowego jest zjawisko hiperracjonalności, czyli myślenia w sposób zbyt konkretny i dosłowny, w którym dostrzega się głównie fakty bez kontekstu sytuacyjnego (nastolatek ma tendencję do dostrzegania jedynie pozytywnych, ekscytujących doświadczeń i niedoceniania negatywnych konsekwencji swoich działań). Mechanizm ten uaktywnia się szczególnie w obecności rówieśników lub wtedy, gdy nastolatek ma wrażenie, że koledzy go obserwują. Jest to częsty powód podejmowania przez młodzież zachowań ryzykownych, ale również daje siłę i odwagę do tego, by podążać własną drogą, inną niż ta wyznaczona przez dorosłych. Charakterystyczne dla okresu dojrzewania jest również duże zaangażowanie w życie towarzyskie oraz intensywna emocjonalność, która pozwala budować coraz silniejsze więzi poza domem. Równocześnie, nastolatkom może sprawiać dużą trudność tolerowanie jednocześnie występujących, ambiwalentnych uczuć, dlatego mają tendencję do upraszczania swojego doświadczenia poprzez skupianie się tylko na jednym z emocjonalnych aspektów. Przejawia się to częstym u młodzieży generalizowaniem („ty nigdy/ty zawsze”), wpadaniem w „trudny” nastrój z dość błahych dla dorosłych powodów lub zapominaniem o problemach czy obowiązkach w momentach euforii i zakochania. Poszukiwanie nowości z kolei pozwala młodym ludziom na adaptowanie się do coraz to nowszych warunków środowiska, jest motorem eksploracji, podejmowania wyzwań, szukania nowych rozwiązań.

Poczucie samotności, brak miłości, wrażenie bycia nieakceptowanym i niezrozumianym przez najbliższych jest dla młodego człowieka silnym czynnikiem stresującym. Paradoksalnie, to właśnie zaburzenia więzi i kłopoty z zależnością w bliskich relacjach utrudniają naturalny proces dorastania, odseparowywania się od rodziców i usamodzielniania.

Zagrożenia i trudności

Przeciętny aktywny czternastolatek potrzebuje dwa razy więcej kalorii niż kilka lat wcześniej, co jest efektem silnego skoku wzrostowego oraz zwykle zwiększonego w tym czasie poziomu aktywności. Żywność powinna jednak być odpowiednio dobrana do potrzeb młodego organizmu, zróżnicowana, pełnowartościowa i najlepiej wymagająca intensywnego przeżuwania (udowodniono, że żucie pomaga w samoregulacji, ponieważ powoduje uwalnianie neurohormonów o uspokajającym działaniu). Niezdrowe jedzenie natomiast zaburza mechanizmy regulacji pobudzenia. Niestety, wielu nastolatków odżywia się w sposób nieracjonalny, korzystając z tzw. śmieciowego, wysoko przetworzonego jedzenia, nie dbając też o regularne pory posiłków czy odpowiednie warunki w trakcie ich spożywania.

Nadmierne zaangażowanie w gry czymedia społecznościowe może skutkować poczuciem izolacji, presji, by się sprawdzić, zazdrością o styl życia innych, stanem depresyjnym, problemami zdrowotnymi czy podwyższonym poziomem agresji. Próba uzyskania poczucia bycia ważnym i bezpiecznym w grupie przynosi więc raczej przeciwny skutek, a stres młodego człowieka się wzmaga.

 

Warto również pamiętać, że przeciętny piętnastolatek potrzebuje nadal około 9 godzin snu, ale łatwiej jest mu zaspokoić tę potrzebę rano, a nie poprzez wcześniejsze pójście spać (jest to związane ze wspomnianym już wcześniej cyklem uwalniania melatoniny, który u nastolatków się przesuwa). Efekt jest taki, że współczesny nastolatek chodzący do szkoły na godzinę 8.00 rano jest permanentnie niewyspany, a to jeszcze bardziej zwiększa jego reaktywność. Niewyspanie wpływa również na funkcjonowanie części mózgu odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji związanych z nagrodą – młodzież skłonna jest więc podejmować ryzyko i lekceważyć prawdopodobieństwo negatywnych konsekwencji. Istotny jest również fakt, że niewyspane dzieci i nastolatki z większą trudnością przywołują przyjemne wspomnienia niż negatywne, a liczba i głębokość stanów depresyjnych u nastolatków często związana jest z liczbą godzin przesypianych przez nich w nocy.

Niebezpieczne stresory 

Jednym z najważniejszych stresorów w obszarze biologicznym młodego człowieka jest jednak brak ruchu, mimo że nastolatek może swojego braku aktywności tak nie odczuwać. Chodzenie oraz inna – najlepiej jak najbardziej naturalna – aktywność fizyczna jest ważna dla redukcji stresu u nastolatków, ponieważ wspomaga eliminowanie zbędnych produktów przemiany materii i uwalnianie napięcia, powoduje wydzielanie endorfin i hamuje aktywność neuronów, które uruchamiają się podczas przeżywania lęku. Obecnie wielu nastolatków spędza jednak czas głównie w sposób dość bierny, siedząc wiele godzin w ławce, a później próbując się zrelaksować przy komputerze czy przed telewizorem.

Z tych powodów często zdarza się, że organizm młodego człowieka ma wyczerpane zasoby energetyczne, a wielu nastolatków cierpi równocześnie z powodu niskiego poziomu energii i nadmiernie wysokiego napięcia.

Dodatkowym czynnikiem jest fakt, że w okresie dojrzewania zdecydowanie zwiększa się wrażliwość na stres w obszarze wzrokowym, słuchowym, zapachowym, dotykowym, a przede wszystkim społecznym. Układ nerwowy nastolatka reaguje o wiele silniej niż w innym okresie na negatywne sygnały afektywne, takie jak zmarszczenie brwi, grymas czy ostry ton głosu. Odbiór negatywny jest tym silniejszy, im bardziej młody człowiek jest zmęczony czy niewyspany, przez co może czuć się zagrożony nawet wtedy, gdy te sygnały w rzeczywistości są neutralne. Co więcej, nastolatki radzą sobie z rozpoznawaniem emocji gorzej, niż kiedy były dziećmi.

Nastolatki potrzebują aktywności w małych grupkach, których członków łączy wspólny cel, w których mogą się razem zaangażować w coś większego i doświadczyć sukcesu. Istotne jest jednak, by cel był naprawdę motywujący i inspirujący, a wspólna aktywność obniżała napięcie emocjonalne i pozwalała się zregenerować. Niestety, obecnie nierzadko młody człowiek szuka zaspokojenia tych potrzeb nie w realnym życiu, ale w świecie wirtualnym, co zazwyczaj daje tylko namiastkę uczucia przynależności. Interakcja przez in...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy