Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

26 czerwca 2018

NR 52 (Marzec 2018)

Między wspieraniem a interwencją
Dylematy asystenta rodziny

0 240

Od 2012 roku ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej zobowiązuje zarówno pracownika socjalnego, jak i asystenta rodziny do współdziałania ze sobą w zakresie pracy na rzecz rodziny. Upraszczając, można powiedzieć, że pracownik socjalny odpowiada za udzielanie pomocy rodzinie, a asystent rodziny za wsparcie. Kto zatem odpowiada za podjęcie interwencji w sytuacji wystąpienia zagrożenia dla życia lub zdrowia członków rodziny?

Zakres podmiotowy i przedmiotowy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej1 (dalej: u.p.s.) jest znacznie szerszy niż ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej dalej: u.w.r. Oznacza to, że objęcie danej rodziny asystą nie powoduje zakończenia pracy pracownika socjalnego na rzecz tej rodziny. Wręcz przeciwnie – asysta jest kolejną usługą kierowaną do rodziny w ramach pomocy społecznej, o której mowa w ustawie o pomocy społecznej. 

Relacja pracownika socjalnego i asystenta rodziny z członkami rodziny ma zdecydowanie inny charakter. Pracownik socjalny jest dostarczycielem pomocy, a asystent rodziny wsparcia. Czym się różni pomoc od wsparcia? Obydwa pojęcia są związane z relacją człowieka, któremu świadczona jest pomoc czy udzielane wsparcie, z innym człowiekiem/grupą ludzi lub instytucją, która dostarcza pomocy lub wsparcia. Z tego powodu mówi się raczej o relacji czy interakcji pomagania czy wsparcia2.

Pomoc a wsparcie 

Pomoc to [...] pewien rodzaj relacji międzyludzkiej przybierającej postać interakcji niewymuszonej, zorientowanej na przyniesienie korzyści jednej ze stron, przy czym obie strony zgadzają się co do tego, która ma odnieść korzyści3. Jest to relacja niesymetryczna – pomagający ma „coś”, czego potrzebuje osoba, na rzecz której świadczona jest pomoc. Pomagający nie bierze odpowiedzialności za odbiorcę pomocy, zawłaszcza jego podmiotowości, co oznacza, że biorca pomocy jest w pełni odpowiedzialny za siebie i za swoje postępowanie oraz zachowuje pełną autonomię i inicjatywę. Relacja pomocowa zakłada również aktywność biorcy pomocy na rzecz zmiany sytuacji trudnej, w której się znalazł, która przybiera formę współpracy z pomagającym4

Z kolei wsparcie5 [...] to rodzaj interakcji społecznej, która zostaje podjęta przez jednego lub obu uczestników w sytuacji problemowej, trudnej, stresowej lub krytycznej6. Celem tej interakcji jest zmniejszenie stresu, opanowanie kryzysu przez towarzyszenie, tworzenie poczucia przynależności i bezpieczeństwa oraz nadziei7. Relacja wsparcia charakteryzuje się wzajemnością i wymianą doświadczeń między wspieranym a wspierającym. Głównym celem tej relacji jest przezwyciężenie przez wspieranego sytuacji trudnej, w jakiej się znalazł, rozwiązanie jego problemów, opanowanie kryzysów i wzmocnienie psychospołeczne8. Charakterystycznym dla relacji wsparcia jest osadzenie jej w sieci społecznej (np. rodzinnej, przyjacielskiej, koleżeńskiej, sąsiedzkiej, zawodowej) oraz bardziej symetryczna niż w przypadku pomagania relacja między wspomagającym a wspomaganym. Jak podaje M. Winiarski: [...] Profesjonalizm w dziedzinie interaktywnego wsparcia społecznego i wysoką jego jakość uzyskuje się poprzez respektowanie następujących zasad: akceptacji osoby wspieranej, afirmacji jej indywidualności, ujawniania swoich odczuć i uczuć w kontakcie z osobą wspierającą, unikania pochopnego obwiniania i osądzania, obiektywizmu, kontrolowania zaangażowania emocjonalnego, samostanowienia (możliwości dokonywania wyboru oferowanych świadczeń), udostępniania różnych zasobów osobom wspieranym, zachowania poufności dotyczącej wspieranych9.

M. Winiarski uważa, że mimo różnic między „pomocą” a „wsparciem”, wynikających głównie z ukierunkowania aksjologicznego, zasięgu działania, różnic w podmiotach świadczących i odbiorcach, różnic w rodzaju i strukturze czynności, stopniu profesjonalizacji i dostępności, motywacji i kontekście środowiskowym działań, stopniu ich sformalizowania i ustrukturyzowania, wymiarze emocjonalnym i stopniu dobrowolności w podejmowaniu działań, można dostrzec pewne znaczące zbieżności10. To powoduje, że „pomoc” i „wsparcie” współwystępuje, a co za tym idzie – może zaistnieć pewien obszar „zazębiania się” tych aktywności pracy socjalnej (rys.2) lub płynnego przechodzenia od „wspierania” do „pomocy” i odwrotnie. 

 

Przykładem współwystępowania „pomocy” i „wsparcia” w odniesieniu do jednego odbiorcy, jakim są rodzice przeżywający trudności w wypełnianiu obowiązków opiekuńczo-wychowawczych, jest świadczenie pomocy społecznej11 przez pracownika socjalnego i wsparcie w postaci pracy z rodziną, którą prowadzi asystent rodziny. W idealnym świecie być może działania wymienionych profesjonalistów przebiegałyby bez zakłóceń, jednak doświadczenie pokazuje, że w rodzinach wieloproblemowych (w tym zagrożonych wystąpieniem przemocy w rodzinie) mimo udzielanej rodzinie pomocy zawsze istnieje ryzyko pojawienia się zachowań niebezpiecznych, np. przemocowych, ze strony któregoś z członków rodziny w odniesieniu do innych członków tej rodziny. 

Zgodnie z zapisem art. 15 ust. 1 pkt 12  u.w.r. do zadań asystenta rodziny – oprócz działań z obszaru „wsparcie” – należy także „podejmowanie działań interwencyjnych i zaradczych w sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa dzieci i rodzin”. Przepis ten daje podstawę do podjęcia przez asystenta działań interwencyjnych, ale odpowiedzi na pytanie, jakie to powinny być działania należy poszukiwać w innych aktach prawnych (mając na uwadze ciążące na asystencie rodziny obowiązki prawne) i metodyce pracy asystenta. Istotną zmienną w odniesieniu do rodzaju zakresu podejmowanych przez asystenta działań interwencyjnych będzie informacja, czy zdarzenie związane z sytuacją zagrożenia bezpieczeństwa członków rodziny ma miejsce w czasie pracy ośrodka pomocy społecznej czy nie oraz czy osoba powodująca to zagrożenie ma nadal bezpośredni dostęp do członków rodziny. 

 

Należy wobec tego ustalić pewną strategię działań pracownika socjalnego i asystenta rodziny w obliczu sytuacji kryzysowej związanej z zagrożeniem bezpieczeństwa członka/-ów rodziny w związku z niebezpiecznymi zachowaniami innego członka/-ów rodziny. Szczególnie ważne będzie wypracowanie tej strategii z punktu widzenia asystenta rodziny, który zgodnie z u.w.r. wykonuje swe obowiązki służbowe/zawodowe w zadaniowym czasie pracy12, czyli również po godzinach urzędowania ośrodka pomocy społecznej. Warto zwrócić uwagę, że zgodnie z zapisem art. 15 ust. 1 pkt 12 u.w.r., do zadań asystenta rodziny – oprócz działań z obszaru „wsparcie” – należy także „podejmowanie działań interwencyjnych i zaradczych w sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa dzieci i rodzin”. Przepis ten daje podstawę do podjęcia przez asystenta działań interwencyjnych, ale odpowiedzi na pytanie, jakie to powinny być działania należy poszukiwać w innych aktach prawnych (mając na uwadze ciążące na asystencie rodziny obowiązki prawne) i metodyce pracy asystenta.

Istotną zmienną w odniesieniu do rodzaju zakresu podejmowanych przez asystenta działań interwencyjnych będzie informacja, czy zdarzenie związane z sytuacją zagrożenia bezpieczeństwa członków rodziny ma miejsce w czasie pracy ośrodka pomocy społecznej czy nie oraz czy osoba powodująca to zagrożenie ma nadal bezpośredni dostęp do członków rodziny. 

Scenariusze działań

Poniżej w skrócie zostaną omówione podstawowe scenariusze działań asystenta rodziny w sytuacji rozpoznania zagrożenia bezpieczeństwa członków rodziny, z którą pracuje z powodu agresywnego zachowania się13 osoby dorosłej.

Przykładowe sytuacje, z jakimi może zetknąć się asystent rodziny w czasie wykonywania swych obowiązków:

  • do naruszenia bezpieczeństwa dochodzi w czasie pracy OPS, a sprawca został odizolowany od członków rodziny – np. asystent odwiedza rodzinę w godzinach przedpołudniowych i dowiaduje się, że w nocy doszło do awantury i interwencji policji. Sprawca awantury został zatrzymany prewencyjnie14 przez funkcjonariuszy i odwieziony do jednostki policji/izby wytrzeźwień. W domu pozostała partnerka sprawcy z dwójką dzieci (2 i 8 lat), nie wiadomo czy policja wszczęła procedurę „Niebieskie Karty”. Asystent niezwłocznie informuje telefonicznie właściwego pracownika socjalnego o zaistniałej sytuacji. Pracownik socjalny odwiedza rodzinę, przeprowadza rozmowę z matką dzieci na temat okoliczności nocnej awantury oraz informuje ją o działaniach, jakie powinna ona podjąć w sytuacji, gdy sprawca wróci do domu i będzie się nadal zachowywał agresywnie wobec członków rodziny15. Pracownik socjalny informuje matkę dzieci o ciążącym na nim obowiązku poinformowania o zaistniałej sytuacji sądu rodzinnego16 i podejmuje decyzję o wypełnieniu formularza A „Niebieska Karta”. Pracownik socjalny informuje o działaniach, jakie będą podejmowane przez zespół interdyscyplinarny/grupę roboczą w ramach realizacji procedury „Niebieskie Karty”.
  • do naruszenia bezpieczeństwa dochodzi w czasie pracy OPS, a sprawca nie został odizolowany od członków rodziny i nadal stanowi dla nich zagrożenie – np. asystent odwiedza rodzinę i trafia na awanturę, w związku z którą jest nadal zagrożone bezpieczeństwo członków rodziny. Asystent rodziny wzywa na miejsce zdarzenia policję i informuje o sytuacji w rodzinie pracownika socjalnego. Po przybyciu funkcjonariuszy i pracownika socjalnego asystent rodziny wraz z pracownikiem socjalnym domagają się odizolowania sprawcy awantury i wszczęcia przez policję procedury „Niebieskie Karty”. Jeśli odizolowanie sprawcy awantury od pozostałych członków rodziny nie jest możliwe, pracownik socjalny może zapewnić dzieciom i ich opiekunowi schronienie – zgodnie z ustawą o pomocy społecznej lub na podstawie art. 12a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie podjąć decyzję o umieszczeniu dziecka poza rodziną. Po zapewnieniu bezpieczeństwa członkom rodziny pracownik socjalny informuje o zdarzeniu sąd rodzinny oraz udziela informacji, jakie działania będą realizowane wobec rodziny przez zespół interdyscyplinarny/grupę roboczą.
  • do naruszenia bezpieczeństwa dochodzi poza czasem pracy OPS, a sprawca został odizolowany od członków rodziny – np. asystent odwiedza rodzinę w sobotę i uzyskuje informację, że w nocy z piątku na sobotę w miejscu zamieszkania rodziny interweniowała policja w związku z awanturą wszczętą przez nietrzeźwego ojca małoletnich. Ojciec został zatrzymany przez policję do wytrzeźwienia. Asystent informuje matkę dzieci o działaniach, jakie powinna podjąć, gdy ojciec dzieci wróci do domu i będzie nadal agresywny....

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy