Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

26 lutego 2019

NR 51 (Luty 2018)

Co nas czeka w pomocy społecznej w 2018 r.?
Uchwalone zmiany w przepisach i projekty nowelizacji aktów prawnych

0 130

Przywykliśmy już do tego, że każdy rok działalności instytucji przynosi zmiany przepisów – jedne wchodzą w życie już od początku roku, inne mają wydłużone vacatio legis. Do tego dochodzą jeszcze pojawiające się na stronach internetowych organów rządowych czy w mediach informacje o trwających pracach legislacyjnych, których efektem jest niemal zawsze kolejna nowelizacja aktów prawnych, na których opiera się działalność jednostek. Nie inaczej jest (i będzie) w bieżącym roku.

Zmiany, które w 2018 r. dotyczyć będą jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, można podzielić na te, które już od 1 stycznia weszły w życie; te, które na wejście oczekują albo są jeszcze w trakcie prac legislacyjnych, ale przynajmniej w najważniejszym zakresie są już znane, ponieważ można zapoznać się z projektami nowelizacji; oraz te, które ogólnie można określić jako „wielką niewiadomą”.

Zmiana ustawy o pomocy społecznej od stycznia 2018 r.

Od 1 stycznia br. do ustawy wprowadzono zmianę rozszerzającą katalog osób, które mogą ubiegać się o zwolnienie z wnoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. Do ustawy dodano art. 64b, zgodnie z którym można zwolnić (na wniosek lub z urzędu) mieszkańca domu z wnoszenia całości lub części opłaty za jego pobyt, jeżeli jest członkiem Korpusu Weteranów Walk o Niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej, o których mowa w art. 62 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2016 r., poz. 1255 z późn. zm.). Dodatkowo, przy podejmowaniu decyzji o całkowitym albo częściowym zwolnieniu członka Korpusu Weteranów Walk o Niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej albo o odmowie zwolnienia organ bierze pod uwagę możliwości i sytuację finansową gminy.
Oznacza to, że mamy do czynienia w tym wypadku z kolejną fakultatywną (uznaniową) przesłanką zwolnienia z odpłatności, którą możemy zastosować z urzędu bądź na wniosek mieszkańca, tylko w odniesieniu do jego odpłatności i tylko za jego pobyt w DPS, a także tylko wtedy, gdy stan finansów gminy na to pozwala (przy czym powołując się w decyzji odmownej na brak możliwości zwolnienia, należy opisać ten zły stan finansów czy możliwości).

Zmiana ustawy o pomocy społecznej od 1 marca 2018 r.

Druga, uchwalona już w czerwcu 2017 r., zmiana wejdzie w życie od 1 marca br. Dotyczy ona mieszkań chronionych i jest konsekwencją realizacji programu „Za życiem”. Zgodnie z tą zmianą, art. 53 ust. 1 otrzyma brzmienie: Osobie pełnoletniej, która ze względu na trudną sytuację życiową, wiek, niepełnosprawność lub chorobę potrzebuje wsparcia w funkcjonowaniu w codziennym życiu, ale nie wymaga usług w zakresie świadczonym przez jednostkę całodobowej opieki, w szczególności osobie z zaburzeniami psychicznymi, osobie opuszczającej pieczę zastępczą w rozumieniu przepisów o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, młodzieżowy ośrodek wychowawczy, zakład dla nieletnich, a także cudzoziemcowi, który uzyskał w Rzeczypospolitej Polskiej status uchodźcy, ochronę uzupełniającą lub zezwolenie na pobyt czasowy udzielone w związku z okolicznością, o której mowa w art. 159 ust. 1 pkt 1 lit. c lub d ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, może być przyznane wsparcie w mieszkaniu chronionym. Wprowadzona nowelizacja dokonuje zamiany wyrazu „pobyt” na wyraz „wsparcie”, który wskazuje na charakter usługowy tej formy pomocy społecznej, a także doprecyzowania, że adresatem wsparcia może być wyłącznie osoba pełnoletnia. 

Wprowadza się też podział mieszkań chronionych na dwa typy: mieszkanie chronione treningowe i mieszkanie chronione wspierane (art. 53 ust. 3: Mieszkanie chronione może być prowadzone przez każdą jednostkę organizacyjną pomocy społecznej lub organizację pożytku publicznego i w zależności od celu udzielania wsparcia prowadzone jest jako mieszkanie chronione treningowe lub mieszkanie chronione wspierane). W mieszkaniu chronionym treningowym zapewnia się usługi bytowe oraz naukę, rozwijanie lub utrwalanie samodzielności, sprawności w zakresie samoobsługi, pełnienia ról społecznych w integracji ze społecznością lokalną, w celu umożliwienia prowadzenia samodzielnego życia (art. 53 ust. 4). Natomiast mieszkanie chronione wspierane przeznaczone będzie dla osoby niepełnosprawnej, w szczególności z niepełnosprawnością fizyczną lub z zaburzeniami psychicznymi, albo osoby w podeszłym wieku lub przewlekle chorej, którym zapewnia się usługi bytowe oraz pomoc w wykonywaniu czynności niezbędnych w życiu codziennym i realizacji kontaktów społecznych, dostosowane do możliwości psychofizycznych osoby, w celu utrzymania lub rozwijania samodzielności osoby na poziomie jej możliwości (art. 53 ust. 5 i 6). 

W przypadku mieszkań chronionych prowadzonych przez gminy, powiaty lub na ich zlecenie zasadą będzie wydawanie decyzji o skierowaniu do korzystania ze wsparcia w mieszkaniu chronionym na czas określony, natomiast pobyt na czas nieokreślony będzie można przyznać w przypadku osób posiadających orzeczenie o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności, a w odniesieniu do innych osób tylko w uzasadnionych przypadkach (art. 53 ust. 7 i 8). Zgodnie z art. 53 ust. 9 i 10, przed wydaniem decyzji o skierowaniu osoby do korzystania ze wsparcia w mieszkaniu chronionym pracownik socjalny jednostki organizacyjnej pomocy społecznej prowadzącej mieszkanie chronione wraz z pracownikiem socjalnym podmiotu prowadzącego mieszkanie chronione i osobą ubiegającą się o skierowanie do korzystania ze wsparcia w mieszkaniu chronionym albo jej przedstawicielem ustawowym dokonywać będą w formie pisemnej uzgodnień dotyczących celu i okresu pobytu, rodzaju i zakresu wsparcia, odpłatności osoby, sposobu zgłaszania planowanej nieobecności w mieszkaniu chronionym oraz zasad i sposobu realizacji programu usamodzielniania osoby lub programu wspierania. Zgodnie z art. 53 ust. 11, wsparcie świadczone w mieszkaniu chronionym nie stanowi zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych osób lub rodzin. Przepisy art. 53 ust. 7–11 nie będą miały zastosowania do sytuacji, w których osoba korzysta ze wsparcia w mieszkaniu chronionym, prowadzonym przez podmioty inne niż gmina, powiat lub na ich zlecenie. Korzystanie z tej formy wsparcia odbywać się będzie na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej z osobą korzystającą ze wsparcia w mieszkaniu chronionym lub jej przedstawicielem ustawowym.

Projekty nowelizacji ustawy

Aktualnie proces legislacyjny dotyczy dwóch projektów zmian ustawy o pomocy społecznej. Pierwszy znajduje się już w Sejmie (druk nr 2111, rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej); co do drugiego natomiast w grudniu ubiegłego roku zakończyły się konsultacje społeczne. Nowelizacji objętej drukiem sejmowym nr 2111 należało się spodziewać po przedstawionych w połowie 2017 r. wytycznych dotyczących postępowania z osobami pozbawionymi mieszkania. Projekt ustawy – jeszcze przed jego wniesieniem do sejmu – szczegółowo omawiany był na łamach listopadowego numeru „Doradcy…”. Zmiany w tym projekcie dotyczą przede wszystkim art. 48a ustawy, ale także art. 49 i art. 51, a mają na celu – zgodnie z twierdzeniem jego autorów – uporządkowanie i doprecyzowanie obowiązujących przepisów o pomocy społecznej, dotyczących placówek udzielających tymczasowego schronienia osobom bezdomnym, a w szczególności wprowadzenie dodatkowego typu placówki: schroniska dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi. Warto w tym miejscu wskazać, że Ministerstwo przygotowuje już nowe rozporządzenie w sprawie standardów tych placówek i usług w nich świadczonych1. Znacznie obszerniejsza zmiana ustawy przewidziana została w kolejnym projekcie nowelizacji z 14 listopada 2017 r.2 Nowelizacja ma na celu głównie wprowadzenie rozwiązań pozwalających na pełniejszą ochronę osób umieszczonych w domach pomocy społecznej, ale zmiany dotyczą także kilku innych przepisów ustawy. I tak, w art. 11 ust. 2 po wyrazach „podstawę do” dodaje się sformułowanie „ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia”.

Najbardziej oczekiwane przez wszystkie OPS-y zmiany zawarte zostały w art. 107 i dodawanym nowelizacją art. 109a. Propozycja zmiany art. 107 dotyczy częstości sporządzania rodzinnych wywiadów środowiskowych – w ust. 4 zdanie drugie ma otrzymać brzmienie: W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych, a w przypadku osób przebywających w domach pomocy społecznej – nie rzadziej niż co 12 miesięcy.

 

Powyższa propozycja rozszerza zatem katalog możliwych do zastosowania sankcji (dotychczas były to: odmowa przyznania świadczenia, uchylenie decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymanie świadczeń pieniężnych) w przypadku np. braku współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym czy asystentem, odmowy zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadnionej odmowy podjęcia zatrudnienia o możliwość ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia. W art. 48b ust. 1 (obecne brzmienie: „Przyznanie niezbędnego ubrania następuje przez dostarczenie osobie potrzebującej odpowiedniego rozmiaru bielizny, odzieży i obuwia odpowiednich do pory roku”) wyraz „dostarczenie” proponuje się zastąpić wyrazem „zapewnienie”, co jest zmianą całkowicie racjonalną – rzadko który ośrodek dostarcza ubranie, raczej jest to talon do wykorzystania w sklepie (o ile nie jest to po prostu świadczenie pieniężne czyli zasiłek celowy). Kolejna propozycja zmiany dotyczy art. 97, a dokładnie możliwości obciążania osób bezdomnych kierowanych do schroniska lub schroniska z usługami opiekuńczymi, których dochód nie przekracza kryterium dochodowego, częściową opłatą za pobyt w takim schronisku.

 

Zmiana polegać będzie na dodaniu do art. 97 ust. 1a w brzmieniu: W przypadku osoby bezdomnej skierowanej do schroniska dla osób bezdomnych albo schroniska dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi, nie ma zastosowania zdanie drugie w ust. 1. Jeżeli dochód osoby samotnie gospodarującej lub dochód na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty kryterium dochodowego opłata nie może być wyższa niż 30% dochodu osoby skierowanej do schroniska. Zwracam przy tym uwagę na to, że powyższa zmiana, aby mogła zostać w praktyce wykorzystana, wymagać będzie zmiany uchwały rady gminy w sprawie ponoszenia odpłatności za pobyt w takim ośrodku wsparcia. Najbardziej oczekiwane przez wszystkie OPS-y zmiany zawarte zostały w art. 107 i dodawanym nowelizacją art. 109a. Propozycja zmiany art. 107 dotyczy częstości sporządzania rodzinnych wywiadów środowiskowych – w ust. 4 zdanie drugie ma otrzymać brzmienie: W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych, a w przypadku osób przebywających w domach pomocy społecznej – nie rzadziej niż co 12 miesięcy. Nie jest to wprawdzie zmiana, która satysfakcjonuje mnie w pełni, bo liczyłam również na zmianę zapisów zdania pierwszego, tak aby nie było potrzeby sporządzania aktualizacji wywiadu np. dwa razy w miesiącu, jeśli po wydaniu decyzji strona w tym samym miesiącu ponownie zwróci się o pomoc. Jednak jest to niejaki postęp wobec od lat podnoszonych przez środowisko próśb o zmianę tych przepisów. 

Natomiast dodawany art. 109a jest rozwiązaniem znanym już w ustawie o świadczeniach rodzinnych i dotyczy możliwości domagania się od instytucji bankowych zwrotu świadczeń pieniężnych przekazanych na rachunek bankowy klienta po jego śmierci. Zgodnie z tą nową regulacją: 1. Podmiot prowadzący rachunek płatniczy oraz bank i spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa prowadzące rachunek inny niż płatniczy, a także wydawca instrumentu płatniczego są obowiązani zwrócić z tych rachunków ośrodkowi pomocy społecznej, na wniosek kierownika ośrodka pomocy społecznej, kwoty świadczeń pomocy społecznej przekazane po dniu śmierci osoby uprawnionej na ten rachunek albo instrument płatniczy. 2 Podmiot prowadzący rachunek płatniczy oraz bank i spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa prowadzące rachunek inny niż płatniczy, a także wydawca instrumentu płatniczego są zwolnieni od wypłaty pełnej lub częściowej kwoty, o której mowa w ust. 1, jeżeli przed otrzymaniem wniosku kierownika ośrodka pomocy społecznej dokonali z tych rachunków wypłat innym osobom i te wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części, oraz w terminie 30 dni od dnia otrzymania wniosku poinformują o tym ten organ, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty. 

Zmiana, a raczej uzupełnienie, art. 126 polega na rozszerzeniu uprawnień wojewody/inspektorów prowadzących kontrolę o możliwość:

  • pobierania za pokwitowaniem oraz zabezpieczania dokumentów związanych z zakresem kontroli, z zachowaniem przepisów o tajemnicy prawnie chronionej,
  • sporządzania, a w razie potrzeby żądania sporządzenia niezbędnych do kontroli kopii, odpisów lub wyciągów z dokumentów oraz zestawień lub obliczeń,
  • przetwarzania danych osobowych w zakresie niezbędnym do realizacji celu kontroli.

Pozostałe zmiany dotyczą właściwie wyłącznie DPS–ów, zarówno w zakresie ich prowadzenia, jak również praw i obowiązków mieszkańców i ich rodzin. Na uwagę zasługuje kilka zmian pozytywnych i dwie, z którymi nie mogę się zgodzić. 

Do zmian pozytywnych zaliczyć należy przykładowo te, które proponuje się w art. 64 i art. 64a. Zmiana w art. 64 rozszerza katalog sytuacji, w których można zwolnić z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej o sytuacje nienależytego wykonywania władzy rodzicielskiej przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub będącą już mieszkańcem domu w stosunku do zobowiązanego do wnoszenia opłaty dziecka. Zwolnić będzie można również wnuka osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu. Do art. 64 dodano punkty 5 i 6 w brzmieniu: 5) osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała na podstawie orzeczenia sądu w rodzinie zastępczej lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, a osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu będącemu odpowiednio rodzicem lub dziadkiem tej osoby ograniczono władzę rodzicielską nad dzieckiem; 6) osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu. 

W przypadku mieszkań chronionych prowadzonych przez gminy, powiaty lub na ich zlecenie zasadą będzie wydawanie decyzji o skierowaniu do korzystania ze wsparcia w mieszkaniu chronionym na czas określony, natomiast pobyt na czas nieokreślony będzie można przyznać w przypadku osób posiadających orzeczenie o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności, a w odniesieniu do innych osób tylko w uzasadnionych przypadkach (art. 53 ust. 7 i 8). 

 

Do ustawy dodano art. 64b, zgodnie z którym można zwolnić (na wniosek lub z urzędu) mieszkańca domu z wnoszenia całości lub części opłaty za jego pobyt, jeżeli jest członkiem Korpusu Weteranów Walk o Niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej, o których mowa w art. 62 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2016 r., poz. 1255 z późn. zm.). 

 

Zmiana poszerza też możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich nie wnoszących. Dodatkowo nowelizacja doprecyzowuje kwestię obowiązku przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego w sytuacji rozstrzygania o zwalnianiu z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej [Osoby wnoszące opłatę lub zobowiązane do wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, częściowo lub całkowicie z tej opłaty, w szczególności jeżeli: (…)]. Z kolei zmiana w art. 64a poszerza krąg osób zwalnianych obligatoryjnie z wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej o osoby będące zstępnymi osoby, która podlega takiemu zwolnieniu ze względu na pozbawienie rodzica – mieszkańca domu pomocy społecznej władzy rodzicielskiej nad tą osobą. 

Co do zmian, które wywołały mój sprzeciw zwracam uwagę na dodane do art. 55 ust. 2a i 2b w brzmieniu: 2a. Dom pomocy społecznej może określić zasady zgłaszania personelowi domu wyjść poza teren domu. 
2b. Ograniczenie możliwości samodzielnego opuszczania terenu domu pomocy społecznej przez mieszkańca domu może nastąpić wyłącznie na podstawie zaświadczenia lekarza psychiatry, wydanego na czas określony, nie dłuższy niż 6 miesięcy. Analogiczna zmiana przewidziana została w art. 68 (w odniesieniu do domów prowadzonych przez prywatne podmioty). Zmiana ta ma na celu – zgodnie z uzasadnieniem – uporządkowanie kwestii opuszczania placówki w sytuacji, gdy w różnych domach pomocy społecznej ta kwestia jest różnie uregulowana z powołaniem się na stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich.

 

Niedopuszczalne jest, zdaniem RPO, arbitralne ograniczenie możliwości opuszczania placówki przez pracowników domu, w sytuacji gdy brak jest wyraźnych zaleceń lekarskich. Kwestia ta bowiem dotyczy podstawowego prawa jednostki, jakim jest wolność. Zdecydowano więc o przyjęciu, jako wyłącznej podstawy ograniczenia wyjść z placówki, opinii lekarza psychiatry. Wprowadzenie ograniczenia ustaw...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy