Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kierownik ops , Otwarty dostęp

23 marca 2020

NR 72 (Marzec 2020)

Uprawnienia rodzicielskie pracownika

188

Jakie są najczęściej wykorzystywane w praktyce uprawnienia pracowników będących matkami w okresie ciąży oraz po porodzie?

Ochrona w okresie ciąży – okres ochronny obejmuje czas począwszy od zajścia przez pracownicę w ciążę. W czasie ciąży pracodawca nie może:

POLECAMY

  • wypowiedzieć umowy o pracę ani jej rozwiązać (chyba że zachodziłyby podstawy do rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z winy pracownicy i reprezentująca ją zakładowa organizacja związkowa wyraziła zgodę na rozwiązanie umowy bądź pracownica byłaby zatrudniona na okresie próbnym krótszym niż 1 miesiąc; rozwiązanie umowy o pracę z pracownicą w ciąży będzie również możliwe za wypowiedzeniem w przypadku ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy);
  • zatrudniać pracownicy w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej (nawet za jej zgodą), a bez jej zgody delegować poza stałe miejsce pracy bądź zatrudniać w systemie przerywanego czasu pracy;
  • zatrudniać kobiety w ciąży przy pracach uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, mogących mieć niekorzystny wpływ na jej zdrowie i przebieg ciąży;
  • zmienić pracownicy warunków pracy i płacy w drodze wypowiedzenia zmieniającego (zmiana jest natomiast możliwa w oparciu o porozumienie zmieniające); jeżeli natomiast dokonywane są u pracodawcy zatrudniającego co najmniej 20 pracowników zwolnienia grupowe z przyczyn niedotyczących pracowników i pracownica nie może być zatrudniona na tym samym stanowisku, wówczas możliwe jest wypowiedzenie zmieniające w zakresie zmiany warunków pracy i płacy z prawem do dodatku wyrównawczego do dnia porodu, gdyby zmiana powodowała obniżenie wynagrodzenia;
  • rozwiązać umowy o pracę bez wypowiedzenia z przyczyn niezawinionych przez pracownicę, o których mowa w art. 53 Kodeksu pracy.

Stan ciąży powinien być stwierdzony świadectwem lekarskim

Jeżeli pracodawca, wbrew zakazowi, wypowie ciężarnej pracownicy umowę o pracę, wówczas pracownica musi bezwzględnie odwołać się od tego wypowiedzenia do sądu pracy. Zaniechanie złożenia odwołania spowoduje, iż wypowiedzenie będzie skuteczne. Jeżeli natomiast pracownica, otrzymując wypowiedzenie, nie wiedziała, iż jest w ciąży, wówczas powinna przedłożyć pracodawcy stosowne zaświadczenie lekarskie, a pracodawca musi cofnąć złożone oświadczenie o wypowiedzeniu umowy. Podobnie, gdy pracownica z własnej inicjatywy złożyła wypowiedzenie nie wiedząc, iż jest w ciąży – może cofnąć złożone wypowiedzenie (uchylając się od złożonego pod wpływem błędu oświadczenia woli).
W przypadku umów o pracę zawartych na czas określony bądź na okres próbny przekraczający jeden miesiąc, które uległyby rozwiązaniu po upływie trzeciego miesiąca ciąży, umowa o pracę ulega przedłużeniu do dnia porodu. Z dniem porodu umowa taka ulega rozwiązaniu, a kobieta zachowuje prawo do zasiłku macierzyńskiego. Przedłużenie umowy do dnia porodu nie dotyczy umowy o pracę na czas określony zawartej w celu zastępstwa pracownika w czasie jego usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Umowy na czas określony w celu zastępstwa pracownika w czasie jego usprawiedliwionej nieobecności w pracy pracodawca nie może natomiast wypowiedzieć ani rozwiązać w okresie ciąży. Taką umowę można rozwiązać za wypowiedzeniem w przypadku upadłości lub likwidacji pracodawcy.

Urlop macierzyński

Prawo do urlopu macierzyńskiego przysługuje pracownicy bez względu na rodzaj zawartej umowy o pracę, staż pracy czy wymiar czasu pracy. Prawo do tego urlopu nabędzie ona w związku z urodzeniem dziecka w czasie trwania stosunku pracy. Jeżeli więc była ona zatrudniona na umowę, która uległa przedłużeniu do dnia porodu, wówczas w dniu urodzenia dziecka umowa o pracę ulega rozwiązaniu, a kobieta traci status pracownika. Nie nabywa więc prawa do urlopu macierzyńskiego. Ma jednak prawo do zasiłku macierzyńskiego przez okres równy okresowi urlopu macierzyńskiego.
Pracownica nie może zrzec się urlopu macierzyńskiego, jednak może przenieść część tego urlopu na ojca dziecka bądź na pracownika lub ubezpieczonego – innego członka najbliższej rodziny (małżonka, rodziców, rodzica dziecka, ojczyma, macochę, teściów, dziadków, wnuki, rodzeństwo oraz dzieci w wieku powyżej 14 lat, o ile osoby te pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym).
Urlop macierzyński dla pracownicy przysługuje z mocy prawa, nie musi ona składać odrębnego wniosku o udzielenie tego urlopu. Pracodawca natomiast nie może odmówić prawa do urlopu macierzyńskiego.
Wymiar urlopu zależy od liczby urodzonych dzieci i wynosi:

  • 20 tygodni – w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,
  • 31 tygodni – w przypadku urodzenia dwojga dzieci przy jednym porodzie,
  • 33 tygodni – w przypadku urodzenia trojga dzieci przy jednym porodzie,
  • 35 tygodni – w przypadku urodzenia czworga dzieci przy jednym porodzie,
  • 37 tygodni – w przypadku urodzenia pięciorga i więcej dzieci przy jednym porodzie.

Jeden tydzień urlopu macierzyńskiego odpowiada przy tym siedmiu dniom kalendarzowym.
Co do zasady pierwszym dniem urlopu macierzyńskiego jest dzień porodu, o ile pracownica nie korzystała z urlopu macierzyńskiego przed przewidywaną datą porodu. Możliwe jest bowiem wykorzystanie przez pracownicę do 6 tygodni urlopu macierzyńskiego przed przewidywaną datą porodu. Decyzję w tym zakresie podejmuje pracownica. Należy przy tym pamiętać, iż pracownica może do dnia porodu korzystać ze zwolnienia lekarskiego, a nie z urlopu macierzyńskiego. W takiej sytuacji wypłata zasiłku macierzyńskiego rozpocznie się od dnia porodu.
Pracownica po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego, może zrezygnować z pozostałej części tego urlopu i powrócić do pracy, o ile:

  • pozostałą część urlopu macierzyńskiego wykorzysta pracownik – ojciec wychowujący dziecko,
  • przez okres odpowiadający okresowi, który pozostał do końca urlopu macierzyńskiego, osobistą opiekę nad dzieckiem będzie sprawował ubezpieczony – ojciec dziecka, który w celu sprawowania tej opieki przerwał działalność zarobkową (czyli ubezpieczony ojciec dziecka niebędący pracownikiem). W tej sytuacji konieczne jest sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem przez ojca dziecka.

Pracownica może zrezygnować z dalszej części urlopu macierzyńskiego dopiero po wykorzystaniu 14 bądź więcej tygodni tego urlopu.
Co ważne, w przypadku gdy ubezpieczona – matka nie jest pracownikiem, ale jest ubezpieczona i pobierała zasiłek macierzyński przez co najmniej 14 tygodni, ma prawo zrezygnować z dalszego pobierania zasiłku macierzyńskiego, a wówczas prawo do niewykorzystanej części urlopu macierzyńskiego będzie przysługiwać ojcu pracownikowi. Powinien on w takiej sytuacji złożyć wniosek do pracodawcy na co najmniej 14 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu macierzyńskiego.
Pracownica, legitymująca się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, może zrezygnować z urlopu macierzyńskiego po wykorzystaniu przez nią po porodzie co najmniej 8 tygodni tego urlopu, o ile:

  • pozostałą część urlopu macierzyńskiego wykorzysta pracownik – ojciec wychowujący dziecko albo pracownik – inny członek najbliższej rodziny;
  • przez okres odpowiadający okresowi, który pozostał do końca urlopu macierzyńskiego, osobistą opiekę nad dzieckiem będzie sprawował ubezpieczony – ojciec dziecka albo ubezpieczony – inny członek najbliższej rodziny, który w celu sprawowania tej opieki przerwał działalność zarobkową.

Również w przypadku rezygnacji przez ubezpieczoną – matkę dziecka, legitymującą się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, z pobierania zasiłku macierzyńskiego po wykorzystaniu przez nią tego zasiłku przez okres co najmniej 8 tygodni po porodzie, prawo do części niewykorzystanego urlopu macierzyńskiego przysługuje pracownikowi – ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi – innemu członkowi najbliższej rodziny.
W przypadku rezygnacji pracownicy z urlopu macierzyńskiego (po upływie 14 tygodni korzystania z urlopu macierzyńskiego bądź po upływie 8 tygodni korzystania z tego urlopu w przypadku pracownicy legitymującej się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji) jest ona zobowiązana do złożenia pisemnego wniosku do pracodawcy w sprawie rezygnacji z korzystania z części urlopu macierzyńskiego w terminie nie krótszym niż 7 dni przed przystąpieniem do pracy oraz załączenia stosownych dokumentów. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownicy. Ponadto pracownik – ojciec bądź pracownik – inny członek najbliższej rodziny, który chce skorzystać z części urlopu macierzyńskiego składa pisemny wniosek swojemu pracodawcy o udzielenie urlopu w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z części urlopu macierzyńskiego. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika.
Również pracownica, która przebywa w szpitalu bądź innym zakładzie leczniczym podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne (np. hospicjum) ze względu na stan zdrowia uniemożliwiający jej sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem, może przerwać urlop macierzyński na okres pobytu w szpitalu albo zakładzie leczniczym po wykorzystaniu przez nią po porodzie co najmniej 8 tygodni urlopu macierzyńskiego, o ile:

  • część urlopu macierzyńskiego za ten okres wykorzysta pracownik – ojciec wychowujący dziecko albo pracownik – inny członek najbliższej rodziny,
  • osobistą opiekę nad dzieckiem w tym okresie będzie sprawował ubezpieczony – ojciec dziecka albo ubezpieczony – inny członek najbliższej rodziny, który w celu sprawowania tej opieki przerwał działalność zarobkową.

W przypadku śmierci pracownicy w czasie urlopu macierzyńskiego bądź ubezpieczonej – matki dziecka w czasie pobierania zasiłku macierzyńskiego (za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego) prawo do części urlopu macierzyńskiego po dniu śmierci pracownicy bądź ubezpieczonej przysługuje pracownikowi – ojcu wychowującemu dziecko bądź pracownikowi – innemu członkowi najbliższej rodziny. Może być więc tak, że ojciec dziecka nabędzie prawo do urlopu macierzyńskiego nawet, gdy prawa tego nie posiadała matka dziecka.
W razie porzucenia dziecka przez pracownicę w czasie urlopu macierzyńskiego bądź ubezpieczoną – matkę dziecka w czasie pobierania zasiłku macierzyńskiego (za okres odpowiadający okresowi tego urlopu), prawo do części urlopu macierzyńskiego po porzuceniu dziecka przysługuje pracownikowi – ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi – innemu członkowi najbliższej rodziny, jednak dopiero po wykorzystaniu przez:

  • pracownicę, po porodzie, co najmniej 8 tygodni urlopu macierzyńskiego,
  • ubezpieczoną – matkę dziecka, zasiłku macierzyńskiego za okres co najmniej 8 tygodni po porodzie.

Do wniosku o udzielenie urlopu macierzyńskiego w takim przypadku załącza się oświadczenie o fakcie porzucenia dziecka przez matkę.
W przypadku natomiast porzucenia dziecka przez matkę nieobjętą ubezpieczeniem bądź nieposiadającą tytułu do objęcia takim ubezpieczeniem prawo do części urlopu macierzyńskiego przysługuje pracownikowi – ojcu wychowującemu dziecko bądź pracownikowi – innemu członkowi najbliższej rodziny po dniu porzucenia dziecka przez matkę.
Jeżeli dziecko zostaje umieszczone, na podstawie orzeczenia sądu, w pieczy zastępczej, w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym albo w zakładzie rehabilitacji leczniczej, pracownicy nie przysługuje część urlopu macierzyńskiego przypadająca po dniu umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym albo w zakładzie rehabilitacji leczniczej. Jednakże urlop macierzyński po porodzie nie może wynosić mniej niż 8 tygodni. Nawet więc, gdy wcześniej pracownica zrezygnuje z wychowania dziecka, jej urlop macierzyński nie zakończy się wcześniej niż 8 tygodni po dniu porodu.

Jeżeli natomiast nieubezpieczona matka dziecka podejmie zatrudnienie w wymiarze nie niższym niż połowa etatu, wówczas pracownikowi – ojcu wychowującemu dziecko przysługuje urlop macierzyński od momentu podjęcia zatrudnienia przez matkę do momentu wyczerpania wymiaru tego urlopu. Wniosek pracownika – ojca powinien zostać złożony w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu.
Urlop macierzyński może zostać skrócony także wtedy, gdy dziecko urodzi się martwe lub nastąpi zgon dziecka:

  • przed upływem 8. tygodnia życia – wówczas pracownicy przysługuje urlop macierzyński w wymiarze 8 tygodni po porodzie, nie krócej niż przez okres 7 dni od dnia zgonu dziecka. Pracownicy, która urodziła więcej niż jedno dziecko przy jednym porodzie, przysługuje w takim przypadku urlop macierzyński w wymiarze stosownym do liczby dzieci pozostałych przy życiu;
  • po upływie 8 tygodni życia – wówczas pracownica zachowuje prawo do urlopu macierzyńskiego przez okres 7 dni od dnia zgonu dziecka. Pracownicy, która urodziła więcej niż jedno dziecko przy jednym porodzie, przysługuje w takim przypadku urlop macierzyński w wymiarze stosownym do liczby dzieci pozostałych przy życiu.

Istotne jest także, iż w razie urodzenia dziecka wymagającego opieki szpitalnej pracownica po wykorzystaniu 8 tygodni urlopu macierzyńskiego może zadecydować o wykorzystaniu pozostałej części tego urlopu po wyjściu dziecka ze szpitala. W tym czasie przerwy powinna oczywiście wrócić do pracy.

Urlop rodzicielski

Urlop rodzicielski to urlop, który przysługuje po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego bądź zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego. Urlop rodzicielski przysługuje w wymiarze:

  • 32 tygodni – w przypadku urodzenia się jednego dziecka przy jednym porodzie,
  • 34 tygodni – w przypadku urodzenia się więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie.

Konstrukcja urlopu rodzicielskiego pozwala rodzicom na elastyczne sprawowanie opieki na dzieckiem. Jeżeli bowiem dzieckiem będzie zajmował się ojciec dziecka niebędący pracownikiem, ale pobierający zasiłek macierzyński, matka pracownica może następnie skorzystać z urlopu rodzicielskiego.
Z urlop rodzicielskiego może korzystać pracownica – matka, pracownik – ojciec, a nawet obydwoje rodziców jednocześnie. W przypadku równoczesnego korzystania z urlopu rodzicielskiego przez obydwoje rodziców łączny wymiar urlopu rodzicielskiego nie może przekroczyć 32 bądź 34 tygodni.
Może być też tak, że jeden rodzic pobiera zasiłek macierzyński za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego, wówczas drugi rodzic może korzystać z urlopu rodzicielskiego. Wówczas również łączny 
wymiar urlopu rodzicielskiego i okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego nie może przekroczyć 32 albo 34 tygodni.

Urlop rodzicielski można wykorzystać jednorazowo bądź w częściach do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. Urlop rodzicielski może zostać udzielony bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego albo zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego i można go podzielić maksymalnie na 4 części.

Co ważne, urlop rodzicielski w wymiarze do 16 tygodni – czyli połowa urlopu rodzicielskiego w przypadku urodzenia jednego dziecka – może być wykorzystany w terminie późniejszym niż bezpośrednio po zakończeniu urlopu macierzyńskiego (do czasu ukończenia przez dziecko 6 lat).

Co do zasady, też żadna część urlopu rodzicielskiego nie może być krótsza niż 8 tygodni, z wyjątkiem:

  • pierwszej części urlopu rodzicielskiego, która w przypadku:
    - urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie nie może być krótsza niż 6 tygodni,
    - przyjęcia przez pracownika na wychowanie dziecka w wieku do 7. roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, do 10. roku życia, nie może być krótsza niż 3 tygodnie;
  • sytuacji, gdy pozostała do wykorzystania część urlopu jest krótsza niż 8 tygodni.

Chcąc skorzystać z urlopu rodzicielski...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy