Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

20 lutego 2019

NR 48 (Październik 2017)

Terapia przez zabawę

0 129

Obok potrzeb fizjologicznych oraz potrzeb związanych z doświadczeniem opieki i miłości ze strony opiekuna każde dziecko posiada również potrzebę zabawy.

Jest to rodzaj ekspresji, jaką wykazują już niemowlęta, a w bardzo rozbudowanej formie przedszkolaki, uczniowie szkoły podstawowej, a nawet nastolatki. Ponieważ zabawa spełnia w życiu dziecka wiele funkcji, psychoterapia wykorzystująca zabawę jako główną metodę pracy z dzieckiem może mieć szerokie zastosowanie zarówno w obszarze rozwojowym, jak i terapeutycznym.

Zabawa i jej funkcje

Zabawa jest niezbędna dla zdrowego rozwoju dziecka, ponieważ spełnia wiele zadań. Podstawową jej funkcją jest komunikacja z otoczeniem – dziecko może ujawniać poprzez zabawę to, czego doświadczyło, co w związku z tym przeżywa i jak na to reaguje, ukazywać swoje pragnienia oraz sposób postrzegania siebie. Dzięki zabawie dziecko uzyskuje poczucie kontroli nad trudnymi lub nieznanymi sytuacjami, wypracowuje równowagę wewnętrzną, porządkuje swoje doświadczenia, uczy się, ćwiczy nowe umiejętności, doświadcza radości i przyjemności, poznaje siebie i innych. Nie mniej ważną funkcją zabawy jest rozwijanie wyobraźni, kreatywności, a także autoekspresja. W zabawie z rówieśnikami dziecko uczy się przestrzegania zasad społecznych, współpracy, radzenia sobie z rywalizacją czy zazdrością, opiekowania się innymi i przyjmowania pomocy. W zabawie z osobą dorosłą dziecko może doświadczyć akceptacji, zrozumienia i wsparcia w wyrażaniu trudnych emocji, nauczyć się trudnej sztuki hamowania impulsów, poznawać i szanować granice swoje i innych osób. W aktywności dziecka najczęściej wyróżnia się następujące rodzaje zabaw:

  • zabawy tematyczne, zwane również fikcyjnymi lub imaginowanymi, które polegają na bawieniu się w coś lub kogoś. Określony temat zabawy wyznacza jej przebieg, który może być bardzo zróżnicowany, wykorzystywać różne rekwizyty, zabawki, mające zwykle charakter zastępczy (np. kalkulator spełnia zadanie komputera lub kasy sklepowej). Ruchy i czynności dziecka mogą być rozbudowane lub skrócone, symboliczne, a struktura zabawy zależy od wieku uczestników, liczby dzieci biorących udział w zabawie, aktualnych doświadczeń maluchów. Zabawy tematyczne kształtują umiejętności społeczne, są formą ekspresji i wyrażania siebie, a także okazją do odreagowywania trudnych emocji.
  • zabawy konstrukcyjne, czyli takie, w wyniku których powstaje określony wytwór. Może to być zamek z klocków, rysunek lub projekt jakiegoś przedmiotu. W tego typu zabawach dużą rolę odgrywają narzędzia i materiały, z których dziecko może skorzystać, a także jego dotychczasowe doświadczenia. Zabawy konstrukcyjne wzmacniają umiejętności percepcyjno-motoryczne, poznawcze, rozwijają wyobraźnię, umiejętności koncentracji i pokonywania przeszkód.
  • zabawy dydaktyczne, zwykle prowadzone przez dorosłego lub starsze dzieci, wymagające podporządkowania się określonym regułom i ukierunkowania na cel. Są to różnego rodzaju gry planszowe i karciane, układanki, rebusy, zagadki, które rozwijają logiczne myślenie, wyobraźnię, wzmacniają pewność siebie, utrwalają wybrane treści edukacyjne.
  • zabawy ruchowe o różnej treści i formie. Mogą być prowadzone w pomieszczeniach lub na świeżym powietrzu, prowadzone przez kogoś lub wynikające ze spontanicznej aktywności dziecka. Udział w zabawach ruchowych poprawia kondycję, koordynację i poczucie własnego ciała, zwiększa umiejętności koncentracji, uważność, hamowanie impulsów. Może mieć funkcję regenerującą, odstresowującą lub przeciwnie – pobudzającą.

W relacji z osobą dorosłą zabawa dziecka może mieć również funkcję diagnostyczną. Sposób, w jaki dziecko się bawi, może być cenną wskazówką co do poziomu jego rozwoju percepcyjno-motorycznego oraz funkcjonowania społecznego i emocjonalnego. Obserwując dziecko podczas zabawy, można również zdobyć informacje o jego zainteresowaniach, umiejętnościach, talentach, a także deficytach czy ewentualnych problemach emocjonalnych.

Terapia przez zabawę

Terapia zabawą to dynamiczna interpersonalna relacja między dzieckiem a terapeutą, który zapewnia wybrane materiały do zabawy i wspiera rozwój bezpiecznej relacji w taki sposób, żeby dziecko mogło w pełni wyrazić i poznawać siebie. Celem terapii przez zabawę jest stworzenie warunków do optymalnego rozwoju dziecka, co zwykle oznacza zastąpienie destrukcyjnego rozwiązywania problemów przez zachowania, które są elastyczne, twórcze i odpowiednie do wieku małego klienta. Bardziej szczegółowe cele mogą różnić się w zależności od powodu, z jakiego dziecko korzysta z terapii oraz od modalności, w jakiej pracuje terapeuta.

Zastosowanie terapii zabawą

Psychoterapia przez zabawę może być skuteczną pomocą w pracy z dziećmi z zaburzeniami uwagi, zespołem nadpobudliwości psychoruchowej, w depresji, z zaburzeniami zachowania. Jest jedną z metod pracy z dziećmi z trudnościami w uczeniu się, z umysłowym opóźnieniem, cierpiącym na zaburzenia ze spektrum autyzmu, mutyzm wybiórczy czy zaburzenia lękowe. Terapię zabawą warto zaproponować, gdy dziecko ma problemy z wyrażaniem złości, zachowaniem agresywnym, przeżywa nieadekwatne do rzeczywistości lęki, przejawia zachowania kompulsywne, jest wyjątkowo nieśmiałe. Jest również skuteczna w przypadku, gdy dziecko doznało traumy, takiej jak wykorzystywanie seksualne, przemoc fizyczna i emocjonalna, oddzielenie od rodzica, bolesny zabieg medyczny, udział w wypadku itp. Jest szczególnie wskazana, gdy dziecko cierpi z powodu objawów zespołu stresu pourazowego, ale warto ją zastosować również, gdy maluch lub nastolatek po traumatycznym wydarzeniu wycofuje się, staje się apatyczny lub zachowuje się inaczej niż zwykle. Niektóre techniki terapii przez zabawę przystosowane są specjalnie do pracy z dziećmi w żałobie oraz przewlekle chorych. Terapia zabawą może być prowadzona w formie indywidualnej lub grupowej, jako psychoterapia długoterminowa lub krótkoterminowa (kilka do kilkunastu spotkań).

Historia powstania

Terapia zabawą rozwinęła się z prób zastosowania terapii psychoanalitycznej w pracy z dziećmi, w swojej pierwotnej formie miała służyć przede wszystkim celom diagnostycznym. W kolejnych latach zaczęto stosować zabawę do nawiązania relacji z dzieckiem, a później jako sposób na odreagowanie trudnych emocji. W latach pięćdziesiątych poprzedniego wieku 
terapeuci pracujący z dziećmi przenieśli akcent ze znaczenia przeszłych doświadczeń i nieświadomości na leczniczą siłę relacji między terapeutą a dzieckiem. Dostrzeżono również i wspierano wewnętrzne dążenie do rozwoju każdego dziecka, jeśli tylko zapewni mu się do tego odpowiednie warunki. Metoda ta została później określona jako terapia zabawą zorientowana na dziecko, uznana za wzór niedyrektywnej terapii zabawą; obecnie na świecie jest stosowana najdłużej i ma najsilniejsze potwierdzenie w badaniach. Wraz z rozwojem różnych form psychoterapii powstały również inne, bardziej dyrektywne metody pracy z dziećmi przy wykorzystaniu zabawy. Obecnie wielu terapeutów łączy różne sposoby terapii przez zabawę, integrując zarówno dyrektywne, jak i niedyrektywne metody.

Rodzaje terapii zabawą

Najbardziej znaną metodą niedyrektywnej terapii zabawowej jest „Terapia zabawą skoncentrowana na dziecku”. Opiera się na głębokim przeświadczeniu, że dziecko w odpowiednich warunkach potrafi konstruktywnie sobą kierować, ponieważ ma wrodzoną tendencję do rozwoju i samorealizacji. Terapeuta celowo stara się unikać wszelkich ocen i analiz zachowania czy wytworów dziecka, a skupia się na jak najgłębszym zrozumieniu świata małego klienta. W pracy z dzieckiem skupia się na „tu i teraz”, nie wraca do jego wcześniejszych doświadczeń, okazuje życzliwą troskę i akceptację. Nie proponuje dziecku żadnych aktywności czy zabaw, nie podejmuje za dziecko decyzji, ale podąża za tym, czym jest zainteresowane samo dziecko zarówno na poziomie tematu, treści, tempa, jak i procesu zabawy. Terapeuta pracujący w tym nurcie nie skupia się na uzyskaniu konkretnego efektu, ale tworzy atmosferę bezpieczeństwa, akceptacji i przyzwolenia tak, by dziecko mogło wyrażać siebie w pełni. Jedyne ograniczenia dotyczą bezpieczeństwa samego klienta, terapeuty i innych dzieci korzystających z pokoju zabaw. Do tego typu pracy nie jest konieczne posiadanie informacji o problemach czy diagnozie dziecka, ponieważ to sama relacja z terapeutą i twórcze siły, które wyzwalają się w dziecku, prowadzą do uzdrowienia. Cele, jakie przyświecają terapii zabawą skoncentrowanej na dziecku, to pomóc małemu człowiekowi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy