Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

20 lutego 2019

NR 49 (Listopad 2017)

Świadczenie nienależnie pobrane – procedury i praktyka

377

Nienależnie pobrane świadczenie to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie nieprawdziwych lub niepełnych informacji. Kiedy w praktyce mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem i w jakim trybie domagać się jego zwrotu? 

Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1769), w przepisie art. 6 pkt 16, definiuje nienależnie pobrane świadczenie, jako świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Zgodnie z przepisem art. 98 ustawy o pomocy społecznej, świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, przy czym w sytuacji, w której dokonane zostało ustalenie, że wystąpiła okoliczność pobrania nienależnie świadczenia z pomocy społecznej, przepis art. 104 ust. 4 ustawy – regulujący między innymi możliwość odstąpienia od żądania takiego zwrotu – stosuje się odpowiednio.

Na początku należy się zastanowić, jakie świadczenie z pomocy społecznej może zostać uznane za nienależnie pobrane. W przepisie art. 36 ustawy o pomocy społecznej świadczenia podzielone zostały na pieniężne (np. zasiłek stały, okresowy, celowy) oraz niepieniężne (np. posiłek, schronienie, usługi opiekuńcze). Jakkolwiek przepis art. 98 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że zwrotowi podlegają świadczenia nienależnie pobrane, nie oznacza to, iż na podstawie tego przepisu organ może dochodzić zwrotu wszystkich świadczeń wymienionych w art. 36 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie bowiem z ustawową definicją świadczenia nienależnie pobranego (art. 6 pkt 16 ustawy), świadczeniem nienależnym może być tylko świadczenie pieniężne. Tym samym w odniesieniu do świadczeń niepieniężnych z pomocy społecznej nie mają zastosowania przepisy o możliwości żądania ich zwrotu. Pomijając materię ustawową, trudno sobie byłoby wyobrazić w praktyce dokonanie takiego zwrotu, w szczególności zaś formy takiego zwrotu.

W orzecznictwie sądów administracyjnych ustawowa definicja świadczenia nienależnie pobranego (art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej) obejmuje nie tylko sytuacje, w których mamy do czynienia z podaniem nieprawdziwej informacji o uzyskiwanych dochodach w formie pieniężnej czy też niepoinformowania o zmianie wysokości dochodu w tej formie, ale także, gdy mamy do czynienia pośrednio ze zmianą takiej sytuacji. 

 

Świadomość a pobieranie świadczenia 

Kwestia druga wiąże się ze świadomością korzystającego ze świadczenia z pomocy społecznej, że świadczenie, które pobiera, jest świadczeniem nienależnym. Z ustawowej definicji świadczenia nienależnie pobranego wynika, że świadomość tego, iż pobiera się nienależnie świadczenie jest warunkiem niezbędnym do przyjęcia, że zaszły okoliczności uzasadniające żądanie zwrotu takiego świadczenia. Świadomość ta może mieć dwie postaci: jest to albo przedstawienie nieprawdziwych informacji np. o dochodach i w konsekwencji uzyskanie świadczenia z pomocy społecznej, albo też niepoinformowanie o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej – a w konsekwencji dalsze uzyskiwanie świadczenia, mimo że prawo do niego ustało w ogóle lub też, co ma miejsce na przykład w przypadku zasiłku stałego (art. 37 ustawy) albo okresowego (art. 38 ustawy), powinno zostać określone na nowo, z uwzględnieniem zasad ustalania jego wysokości wynikających z przywołanych powyżej przepisów. 

Obok ustalenia, że zaistniała jedna z wymienionych przesłanek uznania, że organ ma do czynienia z nienależnym pobraniem świadczenia, nie mniej istotną okolicznością warunkującą zastosowanie przepisów ustawy o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest wyjaśnienie przez organ prowadzący postępowanie, czy osobie, która pobrała takie świadczenie, można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania)1. Innymi słowy mówiąc – czy osoba taka działała lub zaniechała określonego działania świadomie. Z punktu widzenia omawianego przepisu, niezbędne jest bowiem wykazanie, że osoba, która świadczenie pobrała, miała lub powinna mieć świadomość tego, że świadczenie jej nie przysługiwało lub nie powinno przysługiwać. Dla skutecznego zatem postawienia osobie zarzutu nienależnie pobranego świadczenia należy wykazać, że osoba uprawniona została prawidłowo poinformowana, jakie okoliczności powodują ustanie prawa do świadczeń. 

Na bycie pouczonym w rozumieniu tego przepisu składają się zatem następujące elementy. Po pierwsze, świadomość, w jakich sytuacjach nie przysługuje lub traci się prawo do świadczeń. Po drugie, wiedza, że jedna z sytuacji powodujących utratę prawa do świadczenia w ogóle lub w dotychczasowej wysokości zaistniała2.

 

W przypadku ustalenia, że w danej sprawie mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem, w dalszej konsekwencji zastosowanie znajdzie przepis art. 98 ustawy o pomocy społecznej, który stanowi, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Przy czym w zdaniu drugim tego przepisu ustawodawca wskazał, iż przepis art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej stosuje się odpowiednio. Przepis ten stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Pominięcie w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranego świadczenia możliwości zastosowania przez organ orzekający o zwrocie (OPS) normy zawartej w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej stanowi istotny błąd proceduralny – mogący skutkować uchyleniem decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 października 2008 r., sygn. akt: I OSK 1863/2007, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 września 2007 r., sygn. akt: sygn. akt: I SA/Wa 983/2007, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 października 2007 r., sygn. akt: I SA/Wa 1248/2007) wykładni art. 98 ustawy o pomocy społecznej nie można dokonywać w oderwaniu od art. 104 ust. 4 ustawy, który ustawa nakazuje stosować odpowiednio. Rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, która co do zasady wszczynana jest z urzędu, organ orzekający o zwrocie w toku tego postępowania jest obowiązany stosownie do art. 104 ust. 4 ustawy zbadać, czy nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Wymagać to będzie ustalenia w ramach tego samego postępowania, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony, zwłaszcza ze względu na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu. Wobec ustawowego warunku złożenia wniosku, jeśli wniosek taki nie zostanie złożony przez pracownika socjalnego, organ orzekający o zwrocie powinien pouczyć stronę o takiej możliwości. Wynika to nie tylko z omawianego przepisu, lecz także z zasady ogólnej Kodeksu postępowania administracyjnego zawartej w przepisie art. 9 k.p.a. Należy wskazać w tym miejscu, że przepis ten nakłada na organy administracji publicznej obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania. Dodatkowo należy tu wskazać na treść art. 10 § 1 k.p.a., 
gwarantującego stronom prawo czynnego udziału w postępowaniu. W tym kontekście organ orzekający o zwrocie ma obowiązek pouczyć stronę o możliwości złożenia wniosku, a następnie wniosek taki rozpoznać.

W orzecznictwie sądów administracyjnych powszechnie przyjmuje się, że naruszenie wyżej wymienionych zasad i pozbawienie strony możliwości skorzystania z jej uprawnień może mieć istotny wpływ na wynik sprawy i prowadzić do uchylenia decyzji.

Zwrot nienależnie pobranego świadczenia

Norma zawarta w przepisie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej ma na celu ochronę strony zobowiązanej do zwrotu, nawet nienależnie pobranego, świadczenia. Przepis ten koreluje wprost z określoną w przepisie art. 100 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych.

Z powyższego wynika zatem, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobraneg...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy