Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru , Otwarty dostęp

16 lipca 2019

NR 66 (Lipiec 2019)

Pomoc społeczna a pozbawienie wolności lub tymczasowe aresztowanie

0 115

Osoby osadzone w zakładach karnych oraz tymczasowo aresztowane z mocy przepisów art. 13 ustawy o pomocy społecznej tracą prawo do objęcia pomocą społeczną. Placówki, w których są umieszczone, zapewniają im bowiem utrzymanie na koszt państwa, zatem w tym zakresie nie znajdują się one w sytuacji uniemożliwiającej zaspokojenie niezbędnych potrzeb, która jest warunkiem koniecznym do otrzymania pomocy po myśli przepisów art. 2 ust. 1 i 3 ust. 1 tej ustawy.

Przepisy art. 13 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wyłączają z kręgu osób uprawnionych do świadczeń z pomocy społecznej osoby odbywające karę pozbawienia wolności (z wyjątkiem osób odbywających tę karę w formie dozoru elektronicznego) oraz osoby tymczasowo aresztowane.

Podyktowane jest to okolicznością, że osoby te mają zapewnione podstawowe potrzeby na koszt państwa. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy, pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Natomiast, po myśli przepisów art. 3 ust. 1 ustawy, zadaniem pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Jak to wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 lutego 2010 r., sygn. akt: I OSK 1341/09, w świetle powyższego, ustawodawca zasadnie rozróżnił sytuację osób, które nie mogą zaspokoić swoich niezbędnych potrzeb od sytuacji osób, które, nawet jeśli znajdują się w sytuacji uzasadniającej, z punktu widzenia ustawy, przyznanie prawa do świadczenia z pomocy społecznej, nie muszą w rzeczywistości troszczyć się – w pewnym oznaczonym okresie (…) – o zaspokojenie niezbędnych potrzeb. Nie muszą zatem (…) dążyć własnym staraniem o zabezpieczenie podstawowych potrzeb bytowych, starać się o zapewnienie sobie wyżywienia, opieki lekarskiej i zakwaterowania. Potrzeby te są bowiem realizowane ze środków budżetu Państwa.

Utrwalone orzecznictwo wskazuje, że niezależnie od tego, czy mamy w sprawie do czynienia z odbywaniem kary pozbawienia wolności czy też z tymczasowym aresztowaniem, przepisy art. 13, wyłączające osoby w nim wskazane z grona beneficjentów pomocy społecznej, mają charakter bezwzględnie obowiązujący i nie mogą być stosowane na zasadzie uznania administracyjnego. Tak w odniesieniu do art. 13 ust. 1 ustawy wypowiedział się m.in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w wyroku z dnia 31 stycznia 2017 r., sygn. akt: II SA/Lu 892/16 (zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, który ma charakter normy bezwzględnie obowiązującej, osobie odbywającej karę pozbawienia wolności nie przysługuje prawo do świadczeń społecznych). Takie samo stanowisko zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w odniesieniu do przepisu art. 13 ust. 2 ustawy, stwierdzając, że przepis art. 13 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Kategoryczne sformułowanie nie daje podstaw do konstruowania jakichkolwiek wyjątków od tej zasady, a organ działa w warunkach związania (wyrok WSA w Gdańsku z dnia 7 czerwca 2018 r., sygn. akt: III SA/Gd 247/18).

Regulacje tego przepisu różnicują jednak (w zakresie proceduralnym) pozycję takich osób – osobom odbywającym karę pozbawienia wolności w ogóle nie przysługuje prawo do świadczeń z pomocy społecznej (art. 13 ust. 1 ustawy), natomiast osobom tymczasowo aresztowanym zawiesza się prawo do świadczeń 
(art. 13 ust. 2 ustawy).

Spóźniona wiedza OPS o pozbawieniu wolności klienta pobierającego świadczenie skutkujące wypłaceniem świadczeń za okres, w którym przebywał on już w zakładzie karnym, będzie skutkować wszczęciem postępowania w sprawie nienależnie pobranego świadczenia. 

Świadczenia z pomocy społecznej a odbywanie kary pozbawienia wolności

Przebieg postępowania i rodzaj rozstrzygnięcia w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dla osób osadzonych w zakładzie karnym uzależniony będzie od tego, w której fazie postępowania osoba została w tym zakładzie umieszczona. 
 

Ważne

Podkreślić należy, że przepis art. 13 ust. 1 ustawy odnosi się wyłącznie do osób odbywających karę pozbawienia wolności, a zatem już osadzonych w zakładzie karnym. Nie będzie zatem miał zastosowania wobec osób, co do których co prawda orzeczono karę bezwzględnego pozbawienia wolności, ale jeszcze nie umieszczono ich w zakładzie karnym. Nie będzie miał również zastosowania do osób, wobec których zastosowano przerwę w odbywaniu kary (por.: Sierpowska I., Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. Wolters Kluwer SA, Warszawa 2014, s. 121).


Złożenie wniosku o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej przez osobę już przebywającą w zakładzie karnym skutkować będzie odmową prawa do świadczenia. Jak to bowiem wynika z orzecznictwa, zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, który ma charakter normy bezwzględnie obowiązującej, osobie odbywającej karę pozbawienia wolności nie przysługuje prawo do świadczeń społecznych. Przepis ten ma takie znaczenie, iż osoba przebywająca w zakładzie karnym nie może starać się o przyznanie świadczeń z prawa pomocy i fakt odbywania kary pozbawienia wolności jest samoistną przesłanką do odmowy przyznania tego rodzaju świadczeń. Uzasadnieniem pozbawienia prawa do świadczeń osób odbywających karę pozbawienia wolności jest fakt pozostawania osadzonych na utrzymaniu państwa, poza tym wobec tych osób ryzyko wystąpienia okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy praktycznie nie występuje (vide: wyrok WSA w Lublinie z dnia 31 stycznia 2017 r., sygn. akt: II SA/Lu 892/16).

Inaczej wyglądać będzie postępowanie w razie powzięcia przez organ informacji o odbywaniu kary pozbawienia wolności przez osobę, która pobiera świadczenie z pomocy społecznej. W praktyce zdarza się, że o fakcie osadzenia w zakładzie karnym OPS dowiaduje się z dużym opóźnieniem, zwłaszcza w sytuacji, gdy świadczenie przekazywane jest na rachunek bankowy klienta. W takiej sytuacji należałoby:

  • w pierwszej kolejności ustalić, czy osoba faktycznie przebywa w zakładzie karnym, a jeżeli tak, to w którym – ma to istotne znaczenie choćby dla ustalenia adresu dla doręczeń tej osoby,
  • następnie należy wszcząć postępowanie w sprawie uchylenia prawa do świadczenia,
  • po zakończeniu postępowania wyjaśniającego – poinformować stronę o przysługujących jej prawach wynikających z art. 10 § 1 k.p.a.,
  • wydać decyzję w sprawie uchylenia decyzji przyznającej prawo do świadczenia na podstawie art. 163 k.p.a. i art. 106 ust. 5 w związku z art. 13 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

Utrwalone orzecznictwo wskazuje, że niezależnie od tego, czy mamy w sprawie do czynienia z odbywaniem kary pozbawienia wolności czy też z tymczasowym aresztowaniem, przepisy art. 13, wyłączające osoby w nim wskazane z grona beneficjentów pomocy społecznej, mają charakter bezwzględnie obowiązujący i nie mogą być stosowane na zasadzie uznania administracyjnego.

Jak to wskazał WSA w Lublinie w cytowanym wyroku z dnia 31 stycznia 2017 r., sygn. akt: II SA/Lu 892/16, w sytuacji gdy dana osoba zostaje pozbawiona wolności w trakcie pobierania świadczeń z pomocy społecznej i legitymuje się decyzjami w przedmiocie przyznania świadczeń wówczas niezbędne jest wszczęcie postępowania administracyjnego na podstawie art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej (…). Analiza tego przepisu prowadzi bowiem do wniosku, że przewidziana jest możliwość zmiany lub uchylenia na niekorzyść strony bez jej zgody decyzji przyznającej świadczenie z pomocy społecznej w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia, a także, jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 11, 12 i 107 ust. 5 u.p.s., tym samym przepis ten daje podstawy do zastosowania art. 163 k.p.a., który stanowi z kolei, że organ administracji publicznej może uchylić lub zmienić decyzję, na mocy której strona nabyła prawo, także w innych przypadkach oraz na innych zasadach niż określone w niniejszym rozdziale, o ile przewidują to przepisy ogólne.

Na marginesie wskazać należy, że spóźniona wiedza OPS o pozbawieniu wolności klienta pobierającego świadczenie skutkujące wypłaceniem świadczeń za okres, w którym przebywał on już w zakładzie karnym, będzie skutkować wszczęciem postępowania w sprawie nienależnie pobranego świadczenia. Zgodnie z art. 6 
pkt 16 ustawy, świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Zatem niepoinformowanie OPS o istotnej zmianie sytuacji osobistej – umieszczeniu w zakładzie karnym – wypełnia przesłankę wszczęcia takiego postępowania (por. Nitecki S., Komentarz do ustawy o pomocy społecznej, Wyd. Gaskor Sp. z o.o., Wrocław 2013, s. 195). Nienależnie pobrane świadczenia obejmować będą kwoty wypłacone osobie po osadzeniu w zakładzie karnym.
 

Pamiętaj

Decyzja o zawieszeniu zasiłku okresowego podjęta w trybie art. 13 ust. 2 nie wymaga jednoczesnej zmiany decyzji przyznającej to świadczenie, chyba że zachodzi któraś z przesłanek wymienionych w art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej. Kategoryczne brzmienie art. 13 ust. 2 ustawy nie wyłącza obowiązku zawieszenia prawa do świadczeń od dnia tymczasowego aresztowania nawet w sytuacji upływu okresu zasiłkowego przed datą wydania decyzji (vide: wyrok WSA w Opolu z dnia 9 września 2009 r., sygn. akt: II SA/Op 223/09).

 

Pobyt w zakładzie karnym a DPS

O ile kwestia postępowania w przypadku osadzenia osoby w zakładzie karnym nie budzi większych wątpliwości w odniesieniu do osób korzystających ze świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, o tyle świadczenia niepieniężne, a ściśle – pobyt w domu pomocy społecznej, może wywoływać pewne problemy.

Sam fakt nieprzysługiwania świadczeń osobom odbywającym karę pozbawienia wolności, nawet w formie pobytu i usług w DPS, został jednoznacznie rozstrzygnięty. W wyroku z dnia 30 października 2007 r., sygn. akt: II SA/Ol 930/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie stwierdził, że zgodnie z art. 13 ust. 1 obecnie obowiązującej ustawy o pomocy społecznej – osobie odbywającej karę pozbaw...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy