Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

26 czerwca 2018

NR 53 (Kwiecień 2018)

Definicja rodziny w przepisach o świadczeniach rodzinnych i świadczeniu wychowawczym

632

Prawidłowe rozumienie pojęcia rodziny, zdefiniowanego w przepisach, jest warunkiem koniecznym dla ustalenia prawa do świadczeń. Jak wygląda kwestia definicji rodziny w orzecznictwie? Czy pozostawia ono miejsca na swobodną interpretację przepisów?
 

Zgodnie z przepisem art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez rodzinę rozumie się odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 2092), przy czym do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko.

Definicja rodziny

Na wstępie należy wskazać, że w orzecznictwie przyjmuje się, że definicja legalna „rodziny”, zamieszczona w art. 3 pkt 16 
ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie zawiera zwrotów niedookreślonych i nie pozostawia miejsca na ich swobodną interpretację.

Warunkiem istnienia rodziny nie jest wspólne zamieszkiwanie, wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego, wspólność w zakresie budżetu domowego czy wzajemne stosunki między członkami rodziny. Definicja ta nie łączy pojęcia „rodzina” z pokrewieństwem czy obowiązkiem alimentacyjnym. „Rodzinę” tworzą wymienione w przepisie podmioty1. Spotkać można się jednak z odmiennym stanowiskiem, obecnie w mniejszości, zgodnie z którym dla potrzeb interpretacji pojęcia „rodziny” w ustawie o świadczeniach rodzinnych należy użyć wykładni nie tylko gramatycznej, literalnej, ale przede wszystkim celowościowej, zwłaszcza w następstwie zachwiania podstawowej formy rodziny opartej na pokrewieństwie. Obecnie głównym kryterium „rodziny” jest wspólnota ekonomiczna (pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym), wspólne zamieszkanie, faktyczne pożycie, powiązanie, bliskość, przy czym jak zauważono dalej na gruncie art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w każdej sytuacji faktycznej dotyczącej roli rodzica w wychowywaniu dziecka nie ma możliwości wyłączenia go z rodziny (w rozumieniu tego przepisu), chyba że nie żyje2.

Kolejna kwestia dotycząca definicji „rodziny” związana jest z posłużeniem się przez ustawodawcę słowem „odpowiednio”, przez co wskazał on tym samym niejako na różnych członków rodziny. Stąd też stosowanie pojęcia „rodziny” również powinno zwrot ten uwzględniać. W konsekwencji przyjmuje się to, że w omawianym przepisie chodzi o rodzinę, którą tworzą aktualni, a nie byli małżonkowie, a także rodzice dziecka pozostający w nieformalnym związku (nadal mogą to być rozwiedzeni małżonkowie), pod warunkiem wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego, w ramach którego wychowują wspólne dzieci. Idąc dalej w rozumieniu omawianego przepisu, przez osoby pozostające na utrzymaniu należy rozumieć członków rodziny utrzymujących się z połączonych dochodów tych osób (art. 3 pkt 12 ustawy). Stąd też byli małżonkowie, co do zasady, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, nie tworzą zatem rodziny.

Wnioskując z przeciwieństwa, w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, były małżonek nie należy do rodziny swojego dziecka, jeżeli nie prowadzi z nim wspólnie gospodarstwa domowego. W konsekwencji uprawnionym do ubiegania się o przyznanie prawa do zasiłku rodzinnego jest wyłącznie ten rodzic, na którego bieżącym utrzymaniu znajduje się dziecko – w rozumieniu art. 3 pkt 12 ustawy.

Przeciwne rozumowanie prowadziłoby do niezrozumiałej prawnie sytuacji, w której przy ustalaniu dochodu rodziny należałoby uwzględnić łącznie dochody rozwiedzionych małżonków, nieprowadzących wspólnego gospodarstwa domowego. Dodać należy w tym miejscu także to, że jako prawidłowe należy przyjąć, iż w przypadku rozwodu prawo do świadczeń przysługuje temu rodzicowi, któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej. Jeżeli władza rodzicielska została pozostawiona obojgu rodzicom, to wówczas uprawniony do świadczeń rodzinnych jest ten rodzic, u którego dzieci mieszkają, a dopiero wówczas, gdy rozwiedzeni małżonkowie nadal mieszkają razem i nadal prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, to wówczas decyduje, kto pierwszy z rodziców złoży wniosek (chyba że taki wniosek składają jednocześnie oboje rodzice na jednym formularzu)3.

Należy ponownie podkreślić, że gdyby intencją ustawodawcy było obligatoryjne zaliczenie do rodziny wszystkich wymienionych w art. 3 pkt 16 ustawy osób, to w przepisie tym nie umieszczono by słowa „odpowiednio”. Z treści tego przepisu nie można wyprowadzić sztywnej reguły, która określałaby w konkretnej sytuacji życiowej, które osoby należy zaliczyć do rodziny. Ustawodawca zobowiązał organ do analizy tej kwestii w odniesieniu do każdej konkretnej sprawy właśnie poprzez użycie słowa „odpowiednio”, najwyraźniej uznając, że możliwe komplikacje stosunków rodzinnych nie są materią, którą można i należy regulować sztywno i kazuistycznie. Oznacza to, że pod pojęciem rodziny, co do zasady, przyjmuje się osoby wymienione w definicji, jednakże w zależności od sprawy w skład rodziny nie muszą wchodzić wszystkie osoby tam wymienione4

Powtórzmy zatem, użyte w ustawie o świadczeniach rodzinnych pojęcie rodziny uwzględnia stan prawny, a nie stan faktyczny lub przesłankę wspólnego gospodarowania, a zatem małżonkowie – niezależnie od panujących między nimi stosunków – są członkami rodziny5. Nieuzasadnionym będzie natomiast przyjęcie, że członkiem rodziny w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych jest np. małżonka, niebędąca matką dzieci. W konsekwencji – w takim przypadku, skoro nie stanowi ona w rozumieniu przepisu art. 3 pkt 16 w związku z art. 3 pkt 4 i pkt 17a ustawy rodziny dla dzieci, to przede wszystkim nie ma podstaw do obciążania obowiązkiem wykazania jej dochodów na potrzeby weryfikacji zachowania kryterium dochodowego6.

Na zakończenie tej części należy dodać, że liczbę osób w rodzinie określa się według stanu rodziny istniejącego na dzień złożenia wniosku o ustalenie prawa do prz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy