Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

28 marca 2019

NR 62 (Marzec 2019)

Zmiana zachowań pod wpływem uzależnienia od alkoholu

0 180

Wpływ alkoholu na zachowania oraz organizm człowieka znany jest od wieków. Systematycznie spożywany w sporych ilościach wpływa na ośrodkowy układ nerwowy, powodując niejednokrotnie nieodwracalne zmiany zarówno w myśleniu, jak i zachowaniu.

Większość osób pijących uważa, że główną funkcją alkoholu jest rozluźnienie. Niezupełnie tak jest, ponieważ euforia i podniecenie, które pojawiają się w pierwszej fazie działania alkoholu mają charakter przejściowy i wynikający z rozluźnienia mechanizmów kontrolujących. Efektem tego są brak krytycyzmu czy samokontroli oraz pojawiające się wahania nastroju. Druga faza to senność, spowolnienie i znużenie. Alkohol wypijany w dużych ilościach zawsze prowadzi do utraty kontaktu z rzeczywistością i sprawia, że przestajemy logicznie myśleć. U alkoholików picie zaczyna przejmować kontrolę nad życiem, a osoba pijąca traci powoli wpływ i poczucie sprawności. Systematyczne spożywanie alkoholu prowadzi do zmiany zachowań i poważnych zaburzeń psychicznych. Na początku warto wspomnieć o tym, jakie ilości alkoholu mają działanie psychoaktywne (patrz tab. 1). Jest ono zależne od jego stężenia we krwi.
 
Zgodnie z zobowiązującą klasyfikacją chorób ICD 10, zespół uzależnienia od alkoholu definiowany jest w kategoriach występowania co najmniej trzech objawów, które pojawiają się przynajmniej przez miesiąc lub rok w okresach kilkukrotnych, krótszych niż miesiąc.

 

Tab. 1. Ilości alkoholu, które dają działanie psychoaktywne

 

 

  1. Systematyczne picie, pomimo świadomości i dowodów występowania jego szkodliwości.
  2. Tzw. głód alkoholowy, rozumiany jako poczucie przymusu picia lub jego pragnienie.
  3. Zwiększona tolerancja spożywania alkoholu, by osiągnąć oczekiwany efekt upojenia.
  4. Organizowanie życia wokół alkoholu kosztem relacji, obowiązków czy zainteresowań.
  5. Trudność w ograniczeniu ilości wypijanego alkoholu, trudność z zakończeniem picia oraz upośledzenie zdolności powstrzymania się przed piciem.
  6. Objawy zespołu odstawianego w obszarze fizjologii, takie jak: bezsenność, drżenie, nadciśnienie, narastający niepokój, a w końcu majaczenie.

Alkoholizm jest postępującym, przewlekłym schorzeniem, które powoduje szereg powikłań i zagraża życiu. U jego podstaw leżą czynniki biologiczne, środowiskowe, socjalne, genetyczne i psychologiczne. Do tej pory nie stworzono jednej, jasnej i precyzyjnej definicji naukowej choroby alkoholowej, pojawiają się za to coraz to nowe i poszerzone formy opisowe. Zgodnie z danymi Światowej Organizacji Zdrowia, alkohol stanowi wysoki czynnik ryzyka utraty zdrowia u Europejczyków i zajmuje niechlubne trzecie miejsce. Ryzyko zależy od ilości wypijanego alkoholu. Należy jednak pamiętać, że jak dotąd nie opracowano dawki, która byłaby całkowicie bezpieczna, tzn. takiej, która gwarantowałaby zupełny brak konsekwencji dla zdrowia.

Diagnostyka. Fazy alkoholizmu 

Objawy charakterystyczne świadczące, że picie staje się problemem:

  • Ilość i częstość wypijanego alkoholu zwiększa się.
  • Alkohol staje się lekarstwem rozładowującym napięcia i frustracje.
  • Picie alkoholu staje się stereotypem i rytuałem – narasta drażliwość w sytuacji nie napicia się, sytuacje związane z piciem dominują życie osoby.
  • Pojawiają się sytuacje całkowitego upojenia.
  • Alkohol spożywany jest w sytuacjach niedozwolonych – picie w pracy, podczas prowadzenia auta, w ciąży.
  • Picie służy leczeniu objawów abstynencyjnych.
  • Pojawiają się sytuacje niepamięci tego, co wydarzyło się podczas picia.
  • Niepokojące objawy związane ze zdrowiem, sytuacją zawodową czy rodzinną nie prowadzą do zakończenia picia.

Musimy pamiętać, że nie każda osoba pijąca w nadmiarze alkohol jest uzależniona. Aby dokonać rozróżnienia, konieczna jest szczegółowa diagnostyka. Przy badaniu w kierunku choroby alkoholowej bierze się pod uwagę wywiad z osobami bliskimi, wywiad z pijącym, wywiad środowiskowy, a także badanie stanu psychicznego i fizycznego. Najbardziej znane testy, na podstawie których można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić uzależnienie od alkoholu, to test MAST, Jellinka, test Baltimorski oraz test przesiewowy AUDIT. Uzależnienie od alkoholu można diagnozować na podstawie objawów somatycznych, takich jak: dolegliwości ze strony układu pokarmowego, nudności poranne, niewydolność wątroby czy zapalenie trzustki. Występuje żółtaczka, objawy neurologiczne, takie jak drżenie, zaburzenia równowagi chodu, drgawki, zespół móżdżkowy z ataksją. Wyniszczenie organizmu, niedokrwistość, charakterystyczny zapach oraz zmiany związane z wyglądem twarzy, takie jak obrzęk, zaczerwienienie i zmiany naczyniowe.
Podejrzenie choroby alkoholowej w wywiadzie psychiatrycznym charakteryzują następujące objawy: zaburzenia pamięci, koncentracji, niepokój, drażliwość, zaburzenia snu i nietypowe objawy depresyjne, zachowania dysforyczne i agresywne. Zmiana zachowań pod wpływem alkoholu objawi się w pewnych bardzo charakterystycznych zaburzeniach psychotycznych, takich jak urojenia, zdrady, omamy słuchowe i wzrokowe. Objawy zespołu abstynencyjno-odstawionego, padaczki alkoholowej, halucynozy alkoholowej czy majaczenia, stanowią dla lekarza podstawę do rozpoznania uzależniania od alkoholu.

Typologia alkoholizmu

Obowiązujący podział na alkoholizm przewlekły i nałogowy okazuje się niewystarczającym. Charakterystyki alkoholizmu bazują bardziej na doświadczeniach autorów i stanowią opisy. Profesor Antoni Kępiński w książce Rytm życia opisał pięć typów picia:

  • Typ neurosteniczny: alkohol staje się lekiem na zmęczenie, napięcie, rozdrażnienie, a jego picie ma funkcję poprawy nastroju.
  • Typ kontaktowy: alkohol sprzyja przełamywaniu barier i stanowi pomoc przy nawiązywaniu kontaktów.
  • Typ heroiczny: picie daje poczucie mocy, siły i wpływu oraz poczucie nieśmiertelności. Odhamowuje zachowania chuligańskie.
  • Typ dionizyjski: picie pozwala oderwać się od otaczającej rzeczywistości.
  • Typ samobójczy: picie wywala zachowania autodestrukcyjne, autoagresywne. Pije się do nieprzytomności.

Stadia choroby alkoholowej

Aby mówić o stałej, znaczącej zmianie zachowań powodowanych piciem, musimy przeanalizować występujące u osoby pijącej stadia rozwoju uzależnienia.

Objawowe
Picie alkoholu staje się reakcją na pojawiające się trudności, zaczyna być systematyczne i dominujące. Rozpoczyna się od picia towarzyskiego w gronie znajomych. Picie redukuje przykre doznania i stany psychiczne, sprawia dużą przyjemność. Alkohol uśmierza pojawiające się doświadczenie emocjonalnego cierpienia, można powiedzieć, że je koi. To stadium sprawia, że tolerancja na ilość wypijanego alkoholu zwiększa się, a tolerancja do radzenia sobie z trudnościami maleje.

Zwiastunów
W tym stadium zaczynają pojawiać się okresy niepamięci związane z piciem, tzw. palimpsesty alkoholowe. Mimo tego, że osoba jest przytomna i świadoma, nie pamięta tego, co robiła w trakcie picia. Przyjęło się mówić potoczne, że to efekt tzw. zerwanego filmu, który przestaje być sporadyczny, a staje się systematyczny. Picie zaczyna być maskowane, a osoba uzależniona pije po kryjomu, w samotności, pije również przed spotkaniem towarzyskim, a wypijane dawki są coraz większe. Pojawia się poczucie winy i racjonalizacja zachowań związanych z piciem.

Ostre, zwane krytycznym
W tej fazie picia osoba przestaje dbać o siebie, o higienę osobistą i odżywianie. To faza wyniszczenia, charakteryzująca się głodem alkoholowym. Nawet jeśli występują dłuższe okresy abstynencji, po wypiciu kończą się upojeniem całkowitym. Na tym etapie zaawansowanego picia zaczynają się trwałe zmiany zachowań. Mogą występować urojenia zdrady. Pojawia się agresja, osłabienie libido i działania mające na celu gromadzenie alkoholu na zapas. Występuje całkowita utrata kontroli nad ilością wypijanego alkoholu, a tolerancja i zależność fizjologiczna wzrastają tak bardzo, że w zasadzie picie musi być stałe. W tej fazie osoba nie jest w stanie pełnić funkcji społecznych, rodzinnych i zawodowych.

Przewlekłe
Następuje spadek sprawności intelektualnej i fizycznej oraz występujące ciągi picia. Zapotrzebowanie jest bardzo wysokie, a tolerancja psychiczna coraz niższa. Pojawiają się psychozy alkoholowe, lęki, niepokoje, brak zdolności funkcjonowania w środowisku. W tej fazie alkoholik zaczyna mieć kłopoty socjalne, żyje na marginesie społecznym, pije alkohole niespożywcze. Zaczyna słabnąć system ochronny, a picie niepoddawane leczeniu prowadzi do śmierci.

Zmiany zachowań wynikające z picia alkoholu

Na skutek przewlekłego używania substancji psychoaktywnych zaczynają pojawiać się różne zaburzenia psychiczne, z których najpoważniejsze to zaburzenia świadomości, zespoły psychotyczne i amnestyczne. Poważnym problemem u alkoholików jest wysoka skłonność do samobójstw. Trudno określić skalę zjawiska, bo zachowania te są zamaskowane, a wiele z nich może być zdiagnozowanych jako nieumyślne przedawkowanie alkoholu. W przebiegu zespołu abstynencyjnego u około 15% alkoholików pojawią się majaczenia i drżenie, które ma zazwyczaj bardzo dramatyczny przebieg. Cechuje się zaburzeniami świadomości i postrzegania. Alkohol jest najpopularniejszą używką, która wywołuje liczne zaburzenia zachowania, zespoły chorobowe, a pośrednio stanowi przyczynę chorób somatycznych. 
Picie alkoholu jest elementem, który na stałe zagościł w obszarze akceptowanych w kulturze Zachodu zachowań. Stanowi to przyczynek do zacierania się granic pomiędzy piciem towarzyskim a uzależnieniem. W Polsce ok. 800 tysięcy osób jest uzależnionych od alkoholu, lecz z leczenia korzysta około 150 tysięcy, czyli nawet nie połowa – tak donosi Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Warto wspomnieć, że ponad 50% czynów karalnych przeciwko zdrowiu i życiu popełniają osoby pod wpływem alkoholu: 65% zabójstwa, 54% uszkodzenia ciała, 58% gwałty, wypadki drogowe powodowane przez osoby pod wpływem alkoholu to ponad 20%. Według badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych około 13% populacji w ciągu całego swojego życia nadużywa alkoholu lub wykazuje objawy choroby alkoholowej. Uzależnienie rozwija się u około 5 do 10% osób spożywających alkohol. Osoby pod wpływem alkoholu często zachowują się „nienormalnie”, co z psychiatrycznego punktu widzenia oznacza zaburzenia psychiczne wywołane zatruciem lub przewlekłym nadużywaniem. Objawy majaczeniowe i abstynencyjne zaczynają występować w momencie trzeźwienia. 
Do wewnętrznych źródeł czynników aktywizujących mechanizmy uzależnienia należą uszkodzenia organizmu oraz choroby somatyczne i psychiczne, deficyt praktycznych umiejętności życiowych oraz destrukcyjna orientacja życiowa i związane z nią problemy osobiste. Do zewnętrznych, sytuacyjnych źródeł czynników należą narastający stres i trwałe uszkodzenia ważnych relacji społecznych. Utrata kontroli nad piciem i zjawisko głodu alkoholowego zaliczane są do podstawowych kryteriów uzależnienia. Wiele innych objawów i chorób somatycznych oraz poważnych zaburzeń psychicznych wymaga dokładnej diagnozy. 

Ważne

Zgodnie z danymi Światowej Organizacji Zdrowia, alkohol stanowi wysoki czynnik ryzyka utraty zdrowia u Europejczyków i zajmuje niechlubne trzecie miejsce. Ryzyko zależy od ilości wypijanego alkoholu. Należy jednak pamiętać, że jak dotąd nie opracowano dawki, która byłaby całkowicie bezpieczna, tzn. takiej, która gwarantowałaby zupełny brak konsekwencji dla zdrowia.


W stronę zaburzeń psychicznych

Konsekwencją nieleczenia alkoholizmu oraz picia patologicznego są poważne zaburzenia psychiczne.

  1. Alkoholowy zespół odstawienny (abstynencyjny) stanowią objawy pojawiające się u osób uzależnionych od alkoholu w chwili zaprzestania lub radykalnego zmniejszenia jego spożycia. Objawy są bardzo zróżnicowane, o różnym nasileniu. Mogą trwać od kilku godzin i charakteryzować się drżeniem, bólem głowy, rozdrażnianiem, i...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy