Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru , Otwarty dostęp

25 lutego 2020

NR 71 (Luty 2020)

Wstrzymanie wypłaty świadczeń z pomocy społecznej – przesłanki i postępowanie

111

Uprawnienie organu do wstrzymania wypłaty świadczeń z pomocy społecznej przewidziane zostało w ustawie o pomocy społecznej w kilku przypadkach, ściśle wskazanych w treści poszczególnych przepisów. Praktyka pokazuje jednak, że czasem jest ono nadużywane w okolicznościach, w których nie powinno mieć zastosowania. Problematyczne bywa także zastosowanie właściwego trybu postępowania w takich sprawach.

Analiza przepisów ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 1507 z późn. zm.) nie może budzić wątpliwości, że przyznanie jakichkolwiek świadczeń z pomocy społecznej wymaga zbadania nie tylko posiadanych środków i dochodów, ale również całokształtu warunków życia osób wnioskujących o taką pomoc. Szczególnie istotne jest zweryfikowanie, czy wnioskodawca istotnie wymaga wsparcia ze strony pomocy społecznej, ponieważ samodzielnie nie jest w stanie w żaden inny sposób przezwyciężyć trudności, w których się znajduje, czy też zwraca się o wsparcie z tej przyczyny, że ocenia pozyskanie środków z pomocy społecznej jako nie jedyne możliwe, ale najłatwiejsze rozwiązanie swojej sytuacji życiowej.
Istotą obowiązku współdziałania z pracownikiem socjalnym jest przede wszystkim to, aby pomoc trafiała do osób rzeczywiście jej potrzebujących, to jest niemających żadnej możliwości przezwyciężenia trudnej sytuacji samodzielnie. Stąd też ustawodawca zdecydował się ukształtować system pomocy w taki sposób, aby bierna czy roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą społeczną mogła spowodować modyfikację w zakresie przyznanych świadczeń.
Jedną z takich regulacji jest wstrzymanie wypłaty przyznanych świadczeń. Pamiętać wszakże należy, że z regulacji tej można skorzystać tylko w ściśle określonych okolicznościach, wynikających z przepisów ustawy o pomocy społecznej. Ustawa takie okoliczności wskazuje jedynie w czterech sytuacjach.

Art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej

Zgodnie z tym przepisem, brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych mogą stanowić podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Podobnie rzecz ma się w przypadku odmowy lub przerwania udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu „Aktywizacja i Integracja”, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy lub nieuzasadnionej odmowie podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną.
Warto podkreślić, że zarówno doktryna, jak i orzecznictwo sądowo-administracyjne podkreślają, że organy pomocy społecznej są zobowiązane jedynie do współuczestnictwa w podejmowanych samodzielnie przez potrzebującego środkach zaradczych. Brak aktywności ze strony zainteresowanego pomocą uprawnia organ do powstrzymania się od udzielenia takiej pomocy. Podkreślić należy, że pomoc przyznawana na gruncie ustawy o pomocy społecznej – bez względu na jej rodzaj – ma charakter jedynie przejściowy, czasowy i zakłada wykształcenie odpowiednich podstaw u osób z niej korzystających, w celu pokonania życiowych trudności. Nie ma ona w żadnym wypadku zamieniać się w stałe i jedyne źródło utrzymania dla osób o nią występujących, niezależnie od ich sytuacji życiowej (por.: wyrok NSA z dnia 13 czerwca 2017 r., sygn. akt: I OSK 331/16; wyrok NSA z dnia 19 grudnia 2016 r., sygn. akt: I OSK 2186/16). Dlatego w sytuacji, gdy osoba nie wywiązuje się z kontraktu socjalnego, albo nie podejmuje leczenia odwykowego, a podstawą takiej bierności jest jej zła wola, dalsze jej wspieranie jest niezgodne z celem pomocy społecznej wyrażonym w art. 2 ust. 1 czy art. 3 ust. 1 ustawy.
Co do prawnej formy wstrzymania świadczenia na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy zdania w literaturze są podzielone. Według jednego stanowiska, za wystarczające uznaje się nadanie mu charakteru czynności materialno-technicznej o odwracalnych skutkach prawnych. Jeżeli jednak przerwanie wypłaty świadczenia nie spowoduje zmian w postępowaniu beneficjenta, kolejnym krokiem powinno być uchylenie decyzji o przyznaniu pomocy (tak: Sierpowska I., Pomoc społeczna. Komentarz, Warszawa 2014, s. 115).
Nieco inaczej wypowiada się w tym przedmiocie Stanisław Nitecki. Zgodnie z jego stanowiskiem, skoro przyznanie świadczenia pieniężnego następuje w drodze decyzji administracyjnej, to wszelkie ingerencje w tym zakresie winny mieć analogiczną postać (Nitecki S., Komentarz do ustawy o pomocy społecznej, Wrocław 2013, s. 172). Z tego więc powodu postuluje on, aby wstrzymanie świadczenia pieniężnego następowało w drodze decyzji administracyjnej.
Osobiście skłaniałybyśmy się ku stanowisku S. Niteckiego, a to z tej przyczyny, że potraktowanie wstrzymania wypłaty świadczenia jako czynności materialno-technicznej odbierałoby stronie uprawnienie do zweryfikowania prawidłowości działania OPS przez organ odwoławczy.

Pomoc dla cudzoziemców

Katalog świadczeń z pomocy społecznej przeznaczonych dla cudzoziemców określony został w art. 92 ustawy. Należą do nich: świadczenia pieniężne z przeznaczeniem na utrzymanie (w szczególności na pokrycie wydatków na żywność, odzież, obuwie, środki higieny osobistej oraz opłaty mieszkaniowe) i na pokrycie wydatków związanych z nauką języka polskiego, opłacanie składki na ubezpieczenie zdrowotne, praca socjalna, poradnictwo specjalistyczne (w tym poradnictwo prawne, psychologiczne i rodzinne), udzielanie informacji oraz wsparcia w kontaktach z innymi instytucjami, w szczególności z instytucjami rynku pracy, ze środowiskiem lokalnym oraz organizacjami pozarządowymi oraz inne działania wspierające proces integracji cudzoziemca. Pomocy dla cudzoziemca udziela się w okresie nie dłuższym niż 12 miesięcy.
Zgodnie z art. 93 ustawy, pomoc ta jest realizowana w ramach indywidualnego programu integracji, uzgodnionego między powiatowym centrum pomocy rodzinie a cudzoziemcem, określającego wysokość, zakres i formy pomocy, w zależności od indywidualnej sytuacji życiowej cudzoziemca i jego rodziny.
W art. 95 ust. 1 ustawy wskazano przesłanki, których wystąpienie skutkuje wstrzymaniem pomocy dla cudzoziemca. I tak, pomoc ta może być wstrzymana w razie:

  • uporczywego, zawinionego niewykonywania przez cudzoziemca zobowiązań przyjętych w programie, w tym nieusprawiedliwionej nieobecności na kursach nauki języka polskiego – przez okres do 30 dni,
  • wykorzystywania pomocy w sposób niezgodny z celem, na jaki została przyznana – przez okres do 30 dni,
  • udzielania przez cudzoziemca nieprawdziwych informacji o swojej sytuacji życiowej – do czasu wyjaśnienia okoliczności udzielenia takich informacji,
  • upływu 30 dni pobytu cudzoziemca w zakładzie opieki zdrowotnej – do czasu opuszczenia przez niego zakładu,
  • wszczęcia przeciwko cudzoziemcowi postępowania karnego – do czasu prawomocnego zakończenia postępowania.

W przypadku gdy po upływie okresu wstrzymania pomocy nie ustały przyczyny powodujące wstrzymanie pomocy, wydaje się decyzję uchylającą decyzję o udzieleniu pomocy.

Art. 107 ust. 4a ustawy

Kolejny przepis pozwalający organowi na wstrzymanie wypłaty świadczeń to opisany w art. 107 ust. 4a ustawy przypadek niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem, wystąpienie takiej okoliczności stanowi dla OPS obligatoryjną przesłankę do odmowy przyznania świadczenia (w przypadku osób ubiegających się o świadczenia), a w przypadku osób czy rodzin korzystających z pomocy – do uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych.
I w tym przepisie – podobnie, jak w art. 11 ust. 2 ustawy – ustawodawca nie wskazał, w jakiej formie należy wstrzymać wypłatę świadczeń. Jednakże, w naszej ocenie, w takim przypadku wstrzymanie świadczenia pieniężnego następować powinno w drodze decyzji administracyjnej.

Art. 106a ustawy

Odmiennie niż we wskazanych już przepisach art. 11 ust. 2 i art. 107 ust. 4a ustawy przedstawia się postępowanie w razie niepodejmo...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy