Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki pracownika

21 czerwca 2019

NR 65 (Czerwiec 2019)

Tworzenie projektu socjalnego – jego etapy i struktura

0 132

W nawiązaniu do wcześniejszego artykułu, który ukazał się na tych łamach, na temat roli projektu socjalnego w procesie zmiany oraz przekonania, że udało mi się zachęcić Czytelników do wykorzystania tego narzędzia w pracy socjalnej, chciałabym opisać jak najbardziej przekonywująco, a zarazem krótko i przejrzyście, etapy projektu socjalnego i możliwości jego wykorzystania w zarządzaniu procesem zmiany.

Zanim jednak przejdę do opisu samych etapów projektu socjalnego, chciałabym przypomnieć jak ważną rolę pełni praca socjalna i wskazać, że jest ona istotnym elementem działań pracownika socjalnego od dawna.

Sformułowanie pojęcia pracy socjalnej datuje się na 1917 r., a pochodzi ono ze Stanów Zjednoczonych. Obecnie podstawowa definicja pracy socjalnej zawarta jest w ustawie o pomocy społecznej, w której po raz pierwszy została zapisana w 1990 roku, a następnie w 2004 funkcję o następującej treści „[…]praca socjalna – działalność zawodowa mającą na celu pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskiwaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie poprzez pełnienie odpowiednich ról społecznych oraz tworzenie warunków sprzyjających temu celowi”1. W nowoczesnym podejściu do działalności pracy socjalnej szczególną uwagę zwraca się na jej profesjonalizm, a więc nie tylko gotowość do niesienia pomocy, ale coś bardziej złożonego. Praca socjalna realizowana ma być zatem w ramach pomocy społecznej: środowiskowej (w miejscu zamieszkania) oraz instytucjonalnej. Obejmuje ona wszelkiego rodzaju poradnictwo prawne, ekonomiczne, psychologiczne, pedagogiczne, a także pomoc w prawidłowym załatwieniu konkretnych trudnych spraw życiowych2.

Praca socjalna świadczona jest na rzecz poprawy funkcjonowania osób i rodzin w ich środowisku społecznym i prowadzona jest:

  • z osobami i rodzinami w celu rozwinięcia lub wzmocnienia ich aktywności i samodzielności życiowej,
  • ze społecznością lokalną w celu zapewnienia współpracy i koordynacji działań instytucji i organizacji istotnych dla zaspokajania potrzeb członków społeczności.3

Pracownik socjalny w swojej działalności posiada wiele narzędzi, którymi może się posłużyć zarówno w rozwiązywaniu trudnych spraw życiowych swoich klientów, jak i we wzmocnieniu ich w uzyskaniu samodzielności.

Jednym z takich narzędzi, po które niestety niechętnie sięgamy, a jest ono bardzo przydatne w rozwiązywaniu problemów, z którymi sobie nie radzą klienci, ale także my – pracownicy socjalni – mamy trudności w ich rozwiązaniu jest właśnie projekt socjalny.

Projekt socjalny to narzędzie pracy wykonywanej przez pracownika socjalnego, które prowadzi do zmiany sytuacji klienta bądź rodziny na lepsze, jednocześnie doprowadzając do rozwiązania istniejącego problemu. Zatem, aby rozpocząć działania związane z przygotowaniem poszczególnych etapów i działań projektowych, należy na początku sformułować problem, który mamy rozwiązać. Przykładem takich rozwiązań mogą być działania kierowane do różnych kategorii klientów pomocy społecznej np. do seniorów, osób niepełnosprawnych, osób bezdomnych, uzależnionych, czy rodzin z dziećmi. W każdej z tych wymienionych kategorii klientów pracownik socjalny ma wiele do zrobienia, bowiem wszędzie znajdziemy problemy, które wymagają rozwiązania i z którymi pracownicy socjalni borykają się na co dzień w swojej pracy. Mogą to być problemy z niewydolnością wychowawczą, uzależnieniem, samotnością i bezradnością w prowadzeniu gospodarstwa domowego, jak również z bezdomnością czy zwyczajnie z poczuciem braku integracji. Pomimo założenia, że sama realizacja projektu wywołuje problemy, np. niechęć klientów pomocy społecznej do podejmowania działań w kierunku zmiany swojej sytuacji, to jednak warto inicjować i wdrażać tego typu działania.
 

Pamiętaj

Projekty socjalne są realizowane przede wszystkim dlatego, że potrzebują ich odbiorcy, czyli osoby, których dotyka jakiś problem. Zanim przystąpimy do realizacji projektu socjalnego musimy znać potrzeby odbiorców/beneficjentów projektu. Potrzeby odbiorców możemy zbadać, przeprowadzając wywiad czy ankietę, jak również możemy opierać się na danych zebranych przy okazji innych działań. Działania projektowe powinny zatem odpowiadać na opisane i udokumentowane potrzeby jednostki, grupy lub środowiska lokalnego. 


Kolejnym ważnym aspektem działań projektowych są jasno określone, realne cele, sposoby ich realizacji oraz efekty (rezultaty). Koszty projektu muszą być ściśle związane z podejmowanymi działaniami projektowymi. Należy podkreślić, że projekt socjalny może być także działaniem bezkosztowym, co nie oznacza, że nie będzie określony budżet projektu. W każdym projekcie socjalnym musi być określone jego finansowanie.

Projekt socjalny powinien odpowiadać na sześć następujących pytań:

  1. Co? – Co chcemy zmienić?
  2. Kto? – Do jakiej grupy odbiorców/beneficjentów projekt socjalny jest kierowany? Komu ma służyć?
  3. Kiedy? – Należy określić ramy czasowe projektu, a więc w jakim okresie będzie on realizowany?
  4. Gdzie? – Gdzie odbywa się realizacja projektu socjalnego?
  5. Jak? – Jakie działania projektowe będą podejmowane? Jakimi metodami i narzędziami będzie projekt realizowany?
  6. Ile? – Jaki będzie budżet?4

Etapy projektu socjalnego

Omawiając etapy projektu socjalnego warto zwrócić uwagę, że wielu autorów przedstawia różne ich koncepcje, jednak uważam, że w praktyce przydatna będzie dla Czytelników wiedza zaczerpnięta z opracowania dr Ewy Kantowicz i uzupełniona przez bibliografię innych autorów. Podam 10 etapów projektu socjalnego z uwagi na to, że chciałabym bardziej przybliżyć, jakie treści należy uwzględnić w projekcie i co powinno znaleźć się w jego strukturze.

I Etap to zdefiniowanie problemu – na tym etapie pracownik socjalny poszukuje problemu dotyczącego jednostki, grupy czy środowiska lokalnego, który będzie obiektem podejmowanych działań socjalnych.

W centrum zainteresowania pracownika socjalnego powinien być problem, którego nie będzie on w stanie przy pomocy innych narzędzi pracy socjalnej rozwiązać i nie będzie mógł sobie z tym problemem poradzić. Będzie to zatem wyzwanie do zmiany dotychczasowych działań podejmowanych przez pracownika socjalnego. Określając problem, określamy również to, co znajduje się wokół niego. Te wszystkie czynniki warto przedstawić graficznie za pomocą tzw. drzewa problemów, ustalając jednocześnie problem oraz również jego przyczyny i skutki. Na środku graficznego zapisu umieszczamy problem, następnie poniżej umieszczamy przyczyny, a powyżej skutki (patrz rysunek 1).5
 

Rysunek 1. Drzewo problemów


Problem główny – Spadek aktywności społeczno-kulturalnej u starszych osób na przykładzie podopiecznych z Dziennego Domu Pomocy w miejscowości M.

Problem A – Izolacja społeczna.
Problem B – Wykluczenie społeczne, marginalizacja osób starszych.
Problem C – Deprywacja potrzeb społeczno-kulturalnych.
Problem D – Opieka instytucjonalna.
Problem X – Stereotypy na temat seniorów oraz ich dyskryminacja ze względu na wiek.
Problem Y – Brak wsparcia społecznego, niewłaściwe postawy społeczne, agresja społeczna, marginalizacja.
Problem Z – Brak zainteresowań, brak motywacji, brak właściwych wzorców w domu.
Problem X1 – Samotność, niepełnosprawność.
Problem X2 – Niskie dochody, ubóstwo.
Problem Y1 – Segregacja życia kulturalnego seniorów.
Problem Z1 – Przejście na emeryturę, utrata ról społecznych.
Problem Z2 – Zamykanie się seniorów w domu.
Problem Z2 – Brak przystosowania się do starości, zanik rodzin pokoleniowych.

II Etap to diagnoza (wstępna analiza) problemu – pracownik socjalny dokonuje analizy problemu, dotychczasowych działań, które były podejmowane w tym obszarze. W diagnozie przydatne będzie przeprowadzenie analizy SWOT, za pomocą której uzyskamy informacje dotyczące mocnych i słabych stron, jak również szans i zagrożeń. Warto także poszukiwać elementów diagnozy w dokumentach strategicznych, takich jak: Strategia rozwiązywania problemów społecznych.

III Etap to usytuowanie problemu w kontekście teorii społecznych – należy na tym etapie przeanalizować problem w aspekcie socjologicznym, psychologicznym i pedagogicznym, uzasadniając projektowane zmiany z punktu widzenia przyjętych koncepcji teoretycznych.

IV Etap to określenie celu/celów projektu (cel główny, cele szczegółowe) i zadań projektowych – cele projektu oraz zadania powinny wynikać z dotychczasowych doświadczeń pracownika socjalnego dotyczących form wsparcia (lecz mało efektywnych, z którymi trudno było mu sobie poradzić). Należy pamiętać, iż na tym etapie dobrze jest wykorzystać zasadę SMART, w której cel powinien być: jasno sprecyzowany, mierzalny, osiągalny, realny i określony w czasie. Dokonujemy oceny, jakie warunki społeczno-ekonomiczne panują na planowanym obszarze projektu, uwzględniamy kierunki polityki zarówno polskiej, jak i zagranicznej w obszarze naszego zainteresowania, oraz dokumenty strategiczne i akty prawne, które odzwierciedlają interesujący nas problem.

Tutaj posłuży nam do sprecyzowania celów skonstruowanie „drzewa celów” (patrz rysunek 2).6
W tym przykładzie celem głównym będzie spadek liczby mieszkańców. Przyczyny są umieszczone poniżej celu głównego, natomiast skutki są umieszczone powyżej celu głównego.
 

Rysunek 2. Drzewo celów


V Etap to opracowanie założeń metodologicznych (metodologia projektu socjalnego) – związane są z diagnozowaniem potrzeb jednostek, grup, zbiorowości, które są podmiotem działań socjalnych. Na tym etapie należy opracować metody, techniki i narzędzia badawcze, służące analizie sytuacji w procesie dokonywanej zmiany. Należy zwrócić także uwagę na założenia metodologiczne związane z realizacją projektu socjalnego. Chodzi tutaj o wybranie metody, która będzie dominowała w podejmowanych działaniach projektowych np. metoda pracy z przypadkiem, metoda grupowa czy metoda środowiskowa, pomimo że zwykle korzystamy z kilku metod równolegle.

VI Etap to analiza założeń metodologicznych – na tym etapie dokonujemy analizy w odniesieniu do potrzeb jednostkowych i społecznych zgodnie z możliwościami realizacyjnymi. Na tym etapie ważne jest, aby projektowane formy pomocy i metody pracy socjalnej uwzględniały realne możliwości np. możliwości lokalowe, zasoby osobowe, czy zasoby finansowe.

VII Etap to ustalenie planu pracy (planowanie) – należy na tym etapie uwzględnić następujące czynności związane z projektem socjalnym: zdefiniowanie kolejnych etapów działań metodycznych podejmowanych w ramach projektu; przyjęcie i uzgodnienie z osobami oraz instytucjami biorącymi udział w projekcie, form i metod realizacji; określenie kompet...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy