Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

16 lipca 2019

NR 66 (Lipiec 2019)

Rodzina w kryzysie – zaburzone relacje
Cz. I. Pierwsze spotkanie z rodziną

0 81

Rodzina doświadczająca różnego rodzaju kryzysów (takich jak m.in. uzależnienie, przemoc, przewlekła choroba, długotrwałe bezrobocie) wykazuje słabą umiejętność czerpania z zasobów wewnętrznych i ze wsparcia z zewnątrz. Panuje w niej dysharmonia, zaburzone są granice funkcjonowania w różnych obszarach. Pracownik socjalny już od pierwszego spotkania z rodziną ma możliwość pozytywnego oddziaływania na nią w wielu różnych aspektach.

Wrodzinie, w której panuje kryzys, zachwiana jest równowaga, granice albo stają się zbyt sztywne, mało przepuszczalne bądź odwrotnie – są za bardzo przepuszczalne; bywają zbyt słabe. Granice w rodzinie pozwalają określić osobistą autonomię każdego z członków rodziny. W systemie, jakim jest rodzina, granice określają jego integralność. Wskazują, kto do niego należy, a kto nie. Wpływają na odbieranie i przekazywanie informacji pomiędzy systemem i środowiskiem, w którym w danym czasie się znajduje. Praca z rodziną w kryzysie zaczyna się od pierwszego spotkania…

Wskazówki do pracy z rodziną

Pierwsze spotkanie z rodziną jest decydujące. Od tego, w jakiej atmosferze się odbędzie, jakie informacje zostaną pozyskane, zależy w dużym stopniu przebieg dalszej współpracy z nią i jakość procesu jej wspierania. Dlatego do spotkania należy się przygotować.

Cele

Należy określić cel pierwszego spotkania z rodziną. Ustalić go można na podstawie dostępnych informacji na temat sytuacji danej rodziny oraz problemu, który został wskazany jako ten, w którym należy pomóc. Cel spotkania powinien być określony w konkretny i specyficzny sposób, tj. związany z funkcjonowaniem oraz sytuacją danej rodziny.
Optymalnymi celami pierwszego spotkania będą:

  • nawiązanie kontaktu,
  • zbudowanie sojuszu współpracy,
  • poznanie sytuacji rodziny „od wewnątrz”,
  • określenie obszarów wymagających interwencji i ich charakteru (zakresu, intensywności itp.).

Celem pierwszego spotkania ma być ustalenie, że rodzinie potrzebne jest coś, co ma zmienić jej sytuację i odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tak ma się stać.

Należy podczas umawiania się z rodziną na takie spotkanie poinformować ją o tym i uzyskać od niej zgodę. Warto się o to postarać.1

Podczas rozmowy o spotkaniu i celach pracownik socjalny informuje o tym, że chce poznać sytuację rodziny, by jej pomóc. Oznacza to, że posiada zestaw środków pomocowych. To ważna kwestia, ponieważ wskazuje ona na to, że pracownik socjalny posiada narzędzia, dzięki którym wpłynie na zmianę sytuacji rodziny w kryzysie. To jest punkt wyjścia, który zbudować może nadzieję na zmianę wśród wszystkich uczestników procesu zmiany, w tym pracownika socjalnego. Nie będzie on postrzegany jako osoba, która blefuje czy jest po prostu bezużyteczna. Brak jakichkolwiek narzędzi i jednoczesne obiecywanie form pomocy danej rodzinie może być nawet tragiczne w skutkach.

Podczas pierwszego spotkania z rodziną należy ustalać kolejne cele możliwe do zrealizowania dla rodziny przy współpracy z pracownikiem socjalnym i innymi specjalistami, którzy zostaną włączeni w proces pomocy. Członkowie rodziny zaangażowani we wspólne ustalanie celów będą mieli większą motywację do zmiany.

Kontekst

Przed przystąpieniem do pierwszego spotkania z rodziną należy poznać i zbadać kontekst zgłoszenia potrzeby wsparcia. Okoliczności rozpoczęcia wspierania rodziny wpływają na przebieg pomocy. Pracownik socjalny, badając kontekst, sprawdza:

  • kto skierował rodzinę do OPS,
  • kto zgłosił jej sytuację pracownikowi socjalnemu,
  • kto z członków rodziny chciał tej pomocy,
  • który z członków jej nie chciał,
  • czy wszyscy członkowie o tym wiedzieli; jak posiedli tę wiedzę,
  • jaki był powód zgłoszenia/przyjścia rodziny,
  • jak rodzina zareagowała na informację o tym, że jej sytuacja została zgłoszona do OPS,
  • jak członkowie zareagowali na to, że będą brali udział w spotkaniu z pracownikiem socjalnym,
  • czy członkowie rodziny zgadzają się ze sposobem sformułowania problemu/powodu spotkania i dlaczego,
  • czy w danej sytuacji rodziny podejmowane są dodatkowo kroki prawne i jakie to niesie konsekwencje.

Warunki spotkania

Warto zadbać o warunki pierwszego spotkania. Miejsce i okoliczności wpływają na to, jak będą czuli się poszczególni członkowie rodziny. To z kolei wpłynie na ich motywację do dalszego działania. Pracownik socjalny powinien zadbać o różne kwestie:

  • liczba osobnych siedzeń dla każdego członka rodziny
    Siedzenia powinny być takie same, tj. należy unikać sytuacji, w której np. jeden z członków rodziny siada na fotelu, a pozostali na składanych krzesełkach.
    Sytuacja taka powoduje wyróżnienie jednego z członków rodziny na niekorzyść pozostałych. Pracownicy mogą siedzieć na innych siedzeniach, niż pozostali. Warto, by w takiej sytuacji obiektywnie wygodniejsze siedzenia zajęli członkowie rodziny. Pracownicy w ten sposób zaznaczą, iż komfort rodziny jest dla nich ważny, że zależy im na tym, by czuli się dobrze podczas spotkania.
  • odosobnione, ciche, przyjemne miejsce
    Odpowiednim miejscem będzie większa sala, pokój na końcu korytarza, tak, by sąsiadował z jak najmniejszą ilością pokoi; aby liczba dystraktorów była zredukowana do minimum. Warto zadbać o wystrój wnętrza (np. ciepłe kolory ścian, kolorowe obrazy, wykładzina na podłodze).
  • wyposażenie odpowiednie dla przyjmowania rodziny
    Przydatny będzie stolik dla małych dzieci i jakieś zabawki (klocki, lalki itp.) oraz materiały plastyczne (modelina, kredki, kartki do rysowania, kolorowy papier itp.). Warto przygotować chusteczki higieniczne, ściereczki i/lub papierowe ręczniki oraz świeżą wodę do picia i szklanki.
    Pracownicy socjalni powinni uwzględnić również poziom sprawności motorycznej wszystkich członków rodziny i dostosować warunki spotkania tak, by spotkanie odosobnione i w przyjaznej atmosferze, bez dystraktorów mogło się odbyć.

Początek spotkania

  1. Pracownik prowadzący spotkanie z rodziną na początku spotkania powinien koniecznie przedstawić się i powiedzieć: z jakiego powodu osoby przebywające na spotkaniu się spotkały oraz w jakim celu (jaki cel mają pracownicy socjalni). Na przykład:
    „Jestem Anna Kowalska. Jestem pracownikiem socjalnym. Dziękuję państwu, że przyszliście na spotkanie. Zaprosiliśmy państwa, ponieważ dostaliśmy informację o tym, że w waszym domu dochodzi do częstych konfliktów. Chcielibyśmy z państwem porozmawiać o tym, co się dzieje i czy możemy jakoś pomóc. Zgadzają się państwo, by o tym porozmawiać?”.
    Ważne jest uzyskanie akceptacji wszystkich członków. Należy zapytać o to, czy akceptują cele spotkania, czy zgadzają się na rozmowę na temat ich sytuacji. Jeżeli członkowie rodziny wykazują niechęć, należy ustalić z nimi zakres tematyczny, na który zgadzają się rozmawiać. Istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że będą takie tematy, które rodzina zechce podjąć. Będzie to wskazywać na ich aktualne możliwości podejmowania różnych kwestii. Należy zapytać, jakie rodzina zna cele danego spotkania oraz o to, jakie członkowie rodziny mają cele, które różnią się od tych przedstawionych przez pracowników socjalnych.
    Rodzina może stawiać opór przed rozmową poprzez pytanie o to, skąd pracownicy socjalni posiadają informacje o ich sytuacji; mogą dopytywać o to, czy sąsiedzi, czy szkoła kontaktowała się z OPS i informowała go tym. Warto odpowiedź na te pytania odroczyć na tym etapie kontaktu z rodziną. Można powiedzieć:
    „Domyślam się, że niepokoją się tym państwo. Chcę się skupić teraz na sytuacji państwa rodziny. Ona teraz jest najważniejsza. Bo jeśli mają państwo kłopoty, to chcemy państwu w tym pomóc i nie czekać.”
     

    Ważne

    Wraz z rodziną sprawdzaj ryzyko występowania szkodliwych sytuacji w danej rodzinie. Należy sprawdzać ryzyko wystąpienia bądź eskalacji przemocy, uzależnienia, pogorszenia sytuacji finansowej itp. Podczas pierwszego spotkania z rodziną pracownicy socjalni powinni pytać o sposoby radzenia sobie z trudnościami, o to, w jaki sposób pokonywali podobne problemy do tej pory. 


    Należy również przyjąć, że na początku pracownicy będą orientować się w poziomie rozumienia i posługiwania się językiem poszczególnych osób, to znaczy, czy rozumieją poruszane kwestie (być może słownictwo używane przez pracowników OPS jest zbyt trudne, albo, z powodów pochodzenia – inna narodowość, inny dotychczas zamieszkiwany region kraju itp. – nie posługują się sprawnie dominującym w tej sytuacji językiem). Wówczas należy dostosować język do możliwości wszystkich, prosić członków rodziny o pomoc w komunikowaniu się bądź zaprosić na spotkanie tłumacza.
  2. Jeżeli w spotkaniu uczestniczą dwie osoby ze strony OPS, należy wyjaśnić ich role. Na przykład prowadząca osoba prosi drugą osobę o to, by ta krótko przedstawiła się i powiedziała o swojej roli (np. że będzie mniej mówić, że będzie notowała, po to, by potem skorzystać z tego podczas kolejnych spotkań, że rodzina może otrzymać kopię tych notatek i będą one potraktowane jako protokół ze spotkania).
  3. Należy również przypomnieć, ile będzie trwało spotkanie. Optymalny czas na pierwsze spotkanie to 90–150 minut. Konieczne jest uwzględnienie tego, czy po spotkaniu będzie potrzebna przerwa i ponowne spotkanie się z rodziną jeszcze tego samego dnia. To bardzo ważna kwestia i dlatego warto o tym poinformować rodzinę podczas wstępnego kontaktu, np. telefonicznego, i poprosić o zarezerwowanie sobie odpowiedniej ilości czasu. Należy powiedzieć, do czego potrzebna jest taka ilość czasu. Można powiedzieć:
    „Z naszego doświadczenia wynika, że tyle czasu wystarczy, żeby porozmawiać o sytuacji rodziny. Mamy wtedy czas, żeby każdy się wypowiedział, żeby odpowiedzieć na różne pytania. Możemy poruszyć wtedy najważniejsze kwestie i zaplanować, co dalej będziemy robić.”
  4. W dalszej kolejności należy poprosić o przedstawienie się każdego z członków rodziny. Należy lekko dopytywać członków rodziny o kwestie, które poruszają – wykazywać się zainteresowaniem, ciekawością. Warto pytać o kwestie osobiste – ogólne – nie szczegółowe. Warto zapytać o: wiek, wykonywaną pracę, o klasę, do której chodzą dzieci, o jakieś ulubione zajęcia, hobby. Warto dopytywać o tematy spontanicznie poruszone przez członków rodziny, np. o ulubiony film dorosłego, o ulubioną grę dziecka itp. Należy poświęcić chwilę na rozmowę z każdym z członków rodziny, by nawiązać kontakt. Zaowocować to może większą motywacją do kontaktu i współpracy ze strony danego członka rodziny. Warto zapytać też o: wykształcenie, zawód wyuczony i wykonywany, o staż pracy, czy osoba zmieniała pracę – jeżeli pracuje, a jeżeli jest bezrobotna, to z jakiego powodu i jak długo. Można dopytać partnerów o to, jak długo są w związku, po jakim czasie bycia w związku pojawiły się dzieci, kiedy – ewentualnie – miał miejsce ślub.
  5. Podczas pierwszego spotkania z rodziną warto poznać różne sfery jej funkcjonowania:
    5.1. Zdrowie fizyczne.
    Choroby somatyczne poszczególnych członków rodziny wpływają na funkcjonowanie pozostałych członków rodziny. Przewlekła choroba, zażywanie leków wpływa na postępowanie wybranego członka rodziny. Wpływa również na role, jakie podejmują poszczególni członkowie rodziny. Dzieci mogą przyjmować rolę opiekunów osób dorosłych (np. w rodzinie z problemem alkoholowym dzieci chronią i opiekują się rodzicem, który nadużywa alkoholu poprzez karmienie go, wykonywanie telefonów do pracy, usprawiedliwianie w szkole itd.). Niektóre choroby somatyczne (np. choroby tarczycy, choroby układu nerwowego) znacząco wpływają na postawę osoby chorej. Także przyjmowane leki wpływają na zachowanie się osób (np. leki dopaminergiczne, antybiotyki, czy leki na nadciśnienie mogą intensyfikować doświadczenie lęku).
    5.2. Używanie środków uspokajających albo nasennych.
    Ludzie kupują, czasem w tajemnicy, różnego rodzaju medykamenty albo parafarmaceutyki, z różnych powodów. Czasem przyjmują w nadmiernym stopniu lekarstwa na uspokojenie, przepisane przez lekarzy. Pytania o ilość i częstość przyjmowania takich środków, o powody i okoliczności pozwala określić, czy osoba nie wykazuje jakichś specyficznych problemów psychicznych, czy ewentualnie nie jest uzależniona. Można na przykład zapytać: „Czy ktoś w rodzinie stale przyjmuje jakieś leki? Jeżeli tak, to jakie i jak często?”.
    5.3. Spożywanie alkoholu, liczba godzin spędzonych przed telewizorem, komputerem, w internecie. Warto poświęcić tym kwestiom więcej czasu. Należy dopytywać, doprecyzowywać, konkretyzować określenia używane przez członków rodziny. Jeżeli na przykład ktoś stwierdzi, że pije alkohol bądź pali marihuanę okazjonalnie, należy dopytać, jak często zdarzają się te okazje. Jeśli ktoś stwierdzi, że nie zażywa żadnych środków, nie pije alkoholu, warto dopytać o to, czy np. marihuanę zalicza do narkotyków albo czy piwo  do alkoholi. Stwierdzenia „rzadko”, „nieczęsto” itp. warto doprecyzowywać i pytać o konkretne ilości. Pomocne bywa stosowanie skali (np. 1–10 lub procentowej). Należy zapytać o okoliczności poprzedzające spożycie oraz o to, co dzieje się potem. Można użyć pytań, które pomogą dopytać o te kwestie bądź ułatwią mówienie o nich: „Kto w państwa rodzinie spożywa alkohol albo zażywa jakieś narkotyki? ”, „Czy ktoś w państwa rodzinie został zatrzymany przez policję z powodu prowadzenia pojazdu pod wpływem alkoholu albo innych środków? ”, „Kto potrafi grać najdłużej w jakąś grę przez internet? ”; „Jak syn tak gra trzecią godzinę w grę w internecie i mama prosi go o coś kolejny raz, to co się potem dzieje? ”.
    5.4. Używanie innych środków psychoaktywnych (okazjonalne, towarzyskie).
    W tej kwestii można zastosować pytania i sposoby podane powyżej. Warto pytać o to, kto, jak często i w jakich okolicznościach używa danych środków. Należy zapytać o przyczyny zażywania; o to, kto wtedy towarzyszy temu zażywaniu oraz o wydarzenia sprzed i po zażyciu.
    5.5. Relacje w rodzinie.
    Podczas poruszania tej kwestii należy zapytać o stosunki między wszystkimi członkami rodziny. Można poruszyć tę kwestię poprzez pytanie o to, kto ma jakie obowiązki, kto z kim w jakich sprawach współpracuje, kto się czym zajmuje; kto jakimi obszarami zawiaduje. Kto jakie ma prawa domowe...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy