Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

13 września 2019

NR 67 (Wrzesień 2019)

Rodzina w kryzysie. Zaburzone relacje w rodzinie. Cz. II. Pierwsze spotkanie z rodziną w jej środowisku

0 57

Pierwsze spotkanie, szczególnie w środowisku rodziny, do której kierowana jest pomoc, to nierzadko trudne zadanie. Niepewność, pewien poziom nieprzewidywalności, brak wiedzy o tym, co pracownicy zastaną, szczególnie duży, kiedy brakuje wielu danych, to klimat stanowiący duże wyzwanie dla pracowników OPS.

Istotną kwestią jest ustalenie celów takiego spotkania. Są one zależne od powodów kontaktu z rodziną oraz wyznaczane są zadaniami ustawowymi pracowników pomocy społecznej. Najbardziej trafnymi celami pierwszego kontaktu z rodziną w jej miejscu zamieszkania są:

  • nawiązanie przyjaznego i bezpiecznego kontaktu;
  • zebranie wielu informacji na temat środowiska 
  • sytuacji rodziny;
  • zgromadzenie danych na temat funkcjonowania 
  • rodziny;
  • wstępna diagnoza (wstępne hipotezy dotyczące funkcjonowania i potrzeb) rodziny;
  • zawiązanie sojuszu współpracy.

Poniżej przedstawiam kilka wskazówek, w jaki sposób przygotować się do pierwszego spotkania z rodziną oraz w jaki sposób odbyć to spotkanie, by sprostać wyzwaniu kontaktu i pomocy rodziny w kryzysie.

Przygotuj się!

  1. Jeśli dysponujesz informacjami na temat rodziny, zapoznaj się z nimi. Na ich podstawie poczyń odpowiednie przygotowania. Uwzględnij m.in. liczbę członków rodzinny, liczbę dzieci; weź pod uwagę to, że w rodzinie mogą być osoby z niepełnosprawnością, o innym niż polskie pochodzeniu, chorujące na poważne choroby somatyczne itp.
  2. Zanotuj, zapamiętaj tematy, które chcesz poruszyć. Weź kilka piszących długopisów. Zabierz notatnik do robienia zapisków ze spotkania. Rozważ wzięcie zabawek. Zabierz ze sobą kilka opakowań chusteczek higienicznych. Przydatna może być segmentacja funkcjonowania rodziny w oparciu o poniższe obszary. Na tych segmentach można zbudować strukturę wywiadu, który pozwoli zebrać odpowiednie informacje na temat funkcjonowania danej rodziny.

Obszary funkcjonowania systemu rodzinnego

  1. Społeczny. To relacje członków rodziny (tj. sposób odnoszenia się do siebie; okazywanie uczuć, dystans fizyczny – odległość oraz psychiczny – powściągliwość emocjonalna; sposoby nawiązywania kontaktu, inicjowania rozmowy itp.) oraz relacje z osobami spoza rodziny.
  2. Psychologiczny. Do tego obszaru można zaliczyć sposób myślenia rodziny i jej poszczególnych członków rodziny; to, w jaki sposób wnioskują o różnych rzeczach, w jaki sposób postrzegają różne okoliczności oraz jak je przetwarzają i w jaki sposób wpływa to na ich działania. To również obszar, w którym rodzina identyfikuje i zaspokaja swoje potrzeby oraz to jak wyraża emocje; jak radzi sobie z różnego rodzaju trudnościami w kontaktach interpersonalnych wewnątrz rodziny oraz w kontaktach z osobami spoza niej. 
  3. Materialny. W tym obszarze można ująć wszelkie „dobra materialne”, jakie posiada rodzina oraz jej zasoby finansowe (m.in. praca zarobkowa osób dorosłych, korzystanie z innej pomocy finansowej bądź materialnej, np. organizacji pozarządowych, wyznaniowych; to również wyposażenie mieszkania, dostęp do wody, to liczba i rodzaj pomieszczeń, korzystanie z mediów takich jak prąd i gaz; także ilość i jakość ubrań, odżywianie się).
  4. Prawny. W tym obszarze ważne jest to, czy członkowie rodziny, z jakichkolwiek powodów, korzystają z usług prawnych, czy w ich sprawie prowadzone jest postępowanie prawne (np. procedura Niebieskiej Karty, śledztwo).
  5. Medyczny. Do tego obszaru można zaliczyć wszelkiego rodzaju choroby, zaburzenia funkcjonowania somatycznego oraz stany niepełnosprawności (m.in. choroby psychiczne, przewlekłe, zakaźne, niepełnosprawność ruchowa, intelektualna).
  • Uwzględnij zmienne kulturowe, charakterystykę danej dzielnicy, specyfikę jej mieszkańców – jeśli jest. Weź pod uwagę specyfikę funkcjonowania osób z danej kultury (hierarchię wartości, zasady kulturowo-obyczajowe itp.). Zastanów się, w jaki sposób mogą wpłynąć na zachowanie członków rodziny. 
  • Podejmij kontakt z rodziną i poproś ją o spotkanie. Poproś, aby przygotowała się i zarezerwowała sobie na to czas ok. 1,5-2 godzin. Zadbaj o to, by podczas spotkania byli wszyscy członkowie danej rodziny. 
     

Pamiętaj

Przewidzenie różnych możliwości, które mogą wystąpić, pozwoli w elastyczny sposób zareagować i realizować cel spotkania. Uzyskanie odpowiedniej ilości czasu da możliwość zebrania wielu ważnych informacji potrzebnych do budowania skutecznego procesu pomocy rodzinie w kryzysie. 


Idź w parze 

Bardzo przydatne będzie, kiedy to dwójka pracowników socjalnych spotka się z rodziną. Pozwoli to zrealizować wiele celów pomocowych, m.in. uzyskać wiele wartościowych danych. Pracownicy mogą podzielić się zadaniami w ten sposób, że ustalają to, kto jakie kwestie poruszy oraz to, kto na kogo i na co będzie zwracał uwagę, obserwował czyje zachowania i w jakich momentach. W sytuacji, w której przydatne może być porozmawianie z jednym z członków rodziny na osobności, dwójka pracowników może spełnić to zdanie (drugi pracownik zostanie z pozostałymi członkami rodziny i będzie prowadził dalszy wywiad). Należy być w tym elastycznym. Warto pamiętać, że zmienianie się na chwilę rolami, pomaganie drugiej osobie, ma służyć osiągnięciu celu spotkania.
Jeżeli widzisz taką potrzebę, poproś o asystę specjalisty (np. psychologa dziecięcego) bądź funkcjonariusza policji. Wówczas z nimi ustal podział ról i zadań.

Szacunek

Warto o tej kwestii pamiętać na samym początku. Okazywanie szacunku dla członków rodziny, dla granic systemu rodzinnego, warunkuje budowanie sojuszu współpracy. Okazuj szacunek dla granic rodziny. Często członkowie rodzin w takiej sytuacji są napięci, mogą doświadczać wstydu i strachu. Wyrażanie szacunku pozwala wpłynąć na zwiększenie poczucia bezpieczeństwa. Dbanie o tę kwestię podczas rozmowy poprzez na przykład ustalenie zasady wzmacniającej okazywanie szacunku dodatkowo przyczynić się może do zwiększenia atmosfery bezpieczeństwa i zaufania. 

Rozmowa z rodziną

Podczas rozmowy przyjmuj postawę: 

  • akceptacji i tolerancji dla różnych spraw, emocji, zachowań członków rodziny. Ta postawa jest szczególnie istotna w kontekście różnic kulturowych, ekspresji emocji i potrzeb, metod wychowawczych, poglądów religijnych, identyfikacji płciowej, stanu sprawności fizycznej, czy intelektualnej. Pracownik wykazuje się szacunkiem i tolerancją dla postaw, czy poglądów odmiennych od własnych. Podczas wypowiedzi wskazuje na nie i otwarcie je omawia.
  • stanowczości, np. stanowczego sprzeciwu dla agresji (np. popychanie małego dziecka), czy werbalnej (np. poniżające komentarze partnerki wobec partnera w obecności pracowników).
  • transparentności, tj. jasności, przejrzystości postawy i motywów działania. Pracownik w takiej postawie nie ukrywa ważnych informacji; odpowiada na pytania, udziela krótkich odpowiedzi, zgodnych z prawdą. Jeżeli na jakieś pytanie nie chce udzielić odpowiedzi, ponieważ jest zobligowany tajemnicą zawodową bądź zobowiązany na mocy prawa, informuje rodzinę o tym, zgodnie z prawdą. Podczas wypowiedzi nie lawiruje, nie manipuluje – mówi (pyta) wprost. 
  • autentyczności, która wyraża się w byciu zgodnym ze sobą i wyrażaniu tego. Pracownik nie podaje nieprawdy na swój temat, dzieli się swoim zdaniem na dany temat. Okazuje swój stosunek do danej kwestii. Może na przykład powiedzieć: „Nie podoba mi się, kiedy pan podnosi głos. Trudno mi wtedy rozmawiać ze wszystkimi w równy sposób”; „Będę dużo notowała, ponieważ potrzebuję mieć zapisane ważne rzeczy, a sporo ich będziemy poruszać dzisiaj” itp.
  • empatii, czyli wczuwania się w stany drugiej osoby, odczuwania jakby się było daną osobą. Wykorzystywanie tej umiejętności podczas pierwszego spotkania z rodziną będzie bardzo przydatne. Pracownik socjalny komunikuje to swoją postawą, szczególnie mimiką oraz słowami podając swoje przypuszczenia dotyczące tego, jak dany członek rodziny się czuje, co może myśleć o danej sytuacji. Może to pomagać podczas rozmowy o trudnych dla rodziny sprawach.
  • życzliwości. Okazywanie sympatii, zaangażowania w dbanie o dobro danej rodziny to także istotny sygnał dla rodziny. Kiedy rodzina wie i nabiera przekonania, że pracownikom zależy na udzieleniu jej pomocy, łatwiej angażuje się w proces zmiany. Okazywanie życzliwości mimiką, słowami wzmacnia ten proces i ułatwia pracę na rzecz poprawy sytuacji rodziny.
  • podążania i obserwowania (zamiast oceniania, diagnozowania wprost członków rodziny (np.: „Czyli jest pan takim weekendowym ojcem?”; „Jesteś niegrzeczną córką?”). Twoim zadaniem jest zebranie informacji i – w dalszej kolejności – opracowanie, wraz z rodziną, planu pomocy. W takiej postawie pracownik OPS koncentruje się przez daną chwilę na wybranym członku rodziny; dba o to, by skończył swoją wypowiedź; przeciwdziała wtrącaniu się innych członków rodziny i przerywaniu wypowiedzi; hamuje próby korekty ze strony pozostałych osób. 
  • tworzenia i wspierania pola do otwartej komunikacji. Pracownik przyjmuje spontaniczne reakcje, wypowiedzi. Zbyt szybko nie hamuje czyichś wypowiedzi. Kieruje się postawą realnego zainteresowania sytuacją (problemami) rodziny. Aby wesprzeć taką możliwość, może zaproponować zasady komunikacji1 . 

Powstrzymaj się od…

Aby nie wzmacniać destruktywnych sposobów funkcjonowania i odbierać sobie możliwość nawiązania pozytywnego kontaktu z rodziną, który doprowadzi do zawiązania mocnego sojuszu współpracy, unikaj:

  • oceniania, krytykowania postępowania rodziny. Powstrzymaj się od tego szczególnie na początku. Warto wesprzeć się celami spotkania.
  • arbitrażu – rozstrzygania, kto, w jaki sposób postępuje. Na początku spotkania oraz na początku współpracy z rodziną należy powstrzymać się od ustalania, czy ktoś postępuje nieodpowiednio, ponieważ nie wszystkie sprawy wyglądają tak jednoznacznie, jak się wydaje (np. oboje partnerów jest dla siebie bardzo agresywnych, podczas gdy tylko jedno z nich informuje o tym na zewnątrz). Unikaj uczestniczenia w rozstrzyganiu takich kwestii. Można poinformować rodzinę o tym, że te kwestie będą wyjaśniane później.2 
  • pouczania, przekazywania rad. Pouczanie, wskazywanie, w jaki sposób rodzina ma prowadzić gospodarstwo domowe, w jaki sposób karmić dzieci i jak się nimi opiekować, w jaki sposób sprzątać, poszukiwać pracy, korzystać z pomocy medycznej, w jaki sposób rozmawiać z partnerem/partnerką, żeby było to skuteczne, może prowadzić do tego, że rodzina odbierze to jako postawę protekcjonalną, wyższościową wobec niej. Członkowie rodziny mogą czuć się zawstydzani, poniżani, dewaluowani i tym samym zwiększać swoją niechęć do korzystania z pomocy.
  • wyciągania pochopnych wniosków i dzielenia się nimi z rodziną. Spontaniczne, szybkie krytyczne komentarze, interpretacje, wskazywanie zależności pomiędzy działaniami i efektami, reakcjami pozostałych członków rodziny na zasadzie „gdyby” (np. pracownicy w pierwszych minutach oglądania mieszkania mówią: „Gdyby zamontowali państwo odpływ pod prysznicem, to by nie dostawała się wilgoć i może partnerka by się nie denerwowała o to. I byłoby mniej kłótni”) może zwiększać frustrację i niechęć rodziny. 
  • bardzo selektywnego traktowania sytuacji rodziny (np. ograniczenie się do sprawdzania tylko sytuacji materialnej w celu przyznania pomocy finansowej i ignorowanie sfery emocjonalnej – tego, w jaki sposób członkowie rodziny okazują sobie uczucia, jak rodzice wyrażają emocje wobec dzieci).
  • zbytniego koncentrowania się na sobie i dbaniu o swoje bezpieczeństwo, szczególnie w sferze formalnej poprzez wymagania dostarczania różnego rodzaju oświadczeń, zaświadczeń i innych dokumentów, np. że członek rodziny wniesie sprawę o rozwód, będzie poszukiwał pracy, zapisze dziecko do lekarza, do poradni.
  • „informowania” o możliwości „wyciągnięcia konsekwencji” w danej sytuacji (np.: „Jeżeli nie weźmie pani udziału w grupie dla sprawców przemocy i szkole dla rodziców, zostanie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy