Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

24 września 2018

NR 57 (Wrzesień 2018)

Projekt nowelizacji ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej

0 19

Do konsultacji z partnerami społecznymi na początku maja 2018 roku trafił rządowy projekt zmian o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Proponowane zmiany są bardzo obszerne, mają w części charakter doprecyzowujący, ale w wielu przypadkach założono całkiem nowe rozwiązania.

Na pewno warto zapoznać się z projektem, ponieważ zmiany dotkną nie tylko PCPR-y jako główne jednostki realizujące zadania ustawy, ale także OPS-y i jednostki wykonujące zadania z zakresu ustawy o świadczeniach rodzinnych i innych ustaw dotyczących wsparcia rodzin. 
Z uwagi na dużą liczbę zaproponowanych zmian w niniejszym artykule pozwoliłyśmy sobie na zaprezentowanie tylko kilku z nich, które uznałyśmy za najistotniejsze. Całość projektu ustawy nowelizującej znajduje się na stronie Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.

Rozszerzenie zakresu beneficjentów 

Jedna z najważniejszych zmian, które przewidziano w projekcie nowelizacji ustawy, dotyczy ponownego zdefiniowania podmiotów, do których rozwiązania ustawowe mają być kierowane. Dotychczas zastosowanie większości instrumentów przewidzianych ustawą następuje w przypadku stwierdzenia w rodzinie problemów opiekuńczo-wychowawczych. Tymczasem intencją autorów nowelizacji ma być położenie nacisku na profilaktykę w obszarze wspierania rodzin. Proponowane zmiany dotyczą zatem przede wszystkim kierowania wsparcia do wszystkich rodzin wychowujących dzieci. Natomiast rodzina przeżywająca trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych ma być tylko szczególnym przypadkiem rodzin wychowujących dzieci. W związku z powyższym, zaproponowano zmiany ustawowych zapisów, które intencję tę mają realizować, poczynając od preambuły (w której znajdzie się zapis, że rozwiązania ustawowe przyjęte zostają w przekonaniu, że skuteczna pomoc dla rodziny, w szczególności rodziny wychowującej dzieci i przeżywającej trudności w opiekowaniu się i wychowywaniu dzieci oraz skuteczna ochrona dzieci i pomoc dla nich może być osiągnięta przez współpracę wszystkich osób, instytucji i organizacji pracujących z dziećmi i rodzicami), poprzez art. 1 określający zakres regulacji ustawowych (w którym pkt 1 otrzyma brzmienie: zasady i formy wspierania rodziny wychowującej dzieci, w szczególności przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych), art. 2 ust. 1, zgodnie z którym: Wspieranie rodziny wychowującej dzieci, w szczególności przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych, to zespół planowych działań mających na celu wspomaganie rodziny lub przywrócenie jej zdolności do wypełniania funkcji opiekuńczo-wychowawczych., art. 3 ust. 1 otrzymujący brzmienie: Obowiązek wspierania rodziny wychowującej dzieci, w szczególności przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych, oraz organizacji pieczy zastępczej, w zakresie ustalonym ustawą, spoczywa na jednostkach samorządu terytorialnego oraz na organach administracji rządowej, art. 8 ust. 1, zgodnie z którym wsparcie zapewniane przez organy samorządu zapewnione ma być: Rodzinie wychowującej dzieci, w szczególności przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych po art. 11 – regulujący zasady przyznawania asystenta rodziny – w którym zamiast dotychczasowego zapisu, że pracownik socjalny swoje czynności zmierzające do wprowadzenia asystenta rodziny rozpoczyna po powzięciu informacji o rodzinie przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych – znajdzie się zapis, że analizy pod kątem przyznania asystenta rodziny pracownik socjalny winien dokonać za każdym razem w przypadku, gdy ośrodek pomocy społecznej poweźmie informację o rodzinie wychowującej dzieci wymagającej wsparcia, w szczególności o rodzinie przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych.
Przytoczone założenia są zgodne z rekomendacjami i planami Rady Ministrów przedstawionymi w sprawozdaniu z realizacji ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej w 2016 r. z dnia 31 lipca 2017 r., zakładającymi intensyfikację działań o charakterze profilaktycznym, w szczególności poprzez takie działania na rzecz rodzin wychowujących dzieci, aby nie dopuścić do oddzielenia dziecka od rodziny, w tym działania profilaktyczne oferowane rodzinie przez samorząd lokalny, między innymi przez wzrost liczby instytucji wsparcia dziennego dla dzieci i młodzieży, podnoszenie kompetencji wychowawczych rodziców, a także wzrost liczby asystentów rodziny i rodzin wspierających.

Asystentura rodziny 

Projekt nowelizacji przewiduje zmiany zasad przydzielania rodzinie asystenta rodziny. I tak art. 11 ust. 1 ma otrzymać brzmienie: W przypadku gdy ośrodek pomocy społecznej poweźmie informację o rodzinie wychowującej dzieci wymagającej wsparcia, w szczególności o rodzinie przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych, pracownik socjalny dokonuje analizy sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej tej rodziny. Zapis ten niesie, naszym zdaniem, pewne zagrożenia. Po pierwsze, obawiamy się, że pozostaje on w sprzeczności z podstawową zasadą pracy socjalnej, mówiącą o prawie klienta do samostanowienia o sobie. Pomoc społeczna jest nadal (przynajmniej tak sądzimy), co do zasady, instytucją dobrowolnego wsparcia, mającą na celu – w oparciu o zasoby klientów – wspierać ich dążenie do samodzielności. Powzięcie informacji o potrzebie wsparcia rodziny nie zakłada, że będzie to zwrócenie się tej rodziny o pomoc. Obawiamy się, że taki zapis utrwali bardzo niekorzystną sytuację, w której to instytucja pomocy społecznej jest odpowiedzialna za sytuację rodzin, bardziej niż ona sama. To rodzina przede wszystkim powinna być odpowiedzialna za to, w jakich warunkach funkcjonuje dziecko. To rodzina powinna starać się samodzielnie rozwiązywać swoje problemy (zgodnie z zapisami w ustawie o pomocy społecznej). I wreszcie, to rodzina powinna decydować, w którym momencie zwróci się o wsparcie do instytucji. Rozumiemy intencję ustawodawcy, ale uważamy, że zaproponowany kształt art. 11 ust. 1 powinien być zweryfikowany w oparciu o zapisy zawarte w ustawie o pomocy społecznej, a przede wszystkim nie powinien stać w sprzeczności z samodzielnością rodzin. Nie służy dziecku sytuacja, w której pracownik socjalny – jako ekspert od życia innych ludzi – dokonuje analizy sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej rodziny. Należy zauważyć, że zapis artykułu nie zakłada nawet tego, że pracownik socjalny analizy tej dokonuje wspólnie z rodziną. 
Mamy również pewne uwagi do zapisów dodawanego w art. 11 ust. 1a: W przypadku gdy rodzicem wychowującym dziecko jest małoletni opuszczający młodzieżowy ośrodek wychowawczy, młodzieżowy ośrodek socjoterapii, schronisko dla nieletnich lub zakład poprawczy kierownik ośrodka pomocy społecznej przydziela temu rodzicowi asystenta rodziny. Powinien być zastosowany w takich przypadkach warunkowy tryb, umożliwiający przydzielenie asystenta wtedy, gdy sytuacja w rodzinie tego wymaga. Jeśli młody rodzic wraca do rodziny, może okazać się, że pozostali jej członkowie posiadają odpowiednie kompetencje i możliwości, by dostarczyć wsparcie gwarantujące bezpieczeństwo i rozwój dziecka. Ponownie mamy odczucie, że ustawodawca zakłada, że od tego jest instytucja (w tym przypadku asystent). Znowu mamy sytuację braku wiary w możliwości i potencjał rodziny i wzmacnianie niekorzystnych oczekiwań, że instytucje są bardziej odpowiedzialne za los członków rodzin niż oni sami. Uważamy, że jest to tworzenie warunków sprzyjających nasileniu występowania syndromu wyuczonej bezradności u nowych (funkcjonujących na podstawie ustawy o wspieraniu rodziny) klientów. 
W zapisach art. 11 pojawił się dodany ust. 1b: W przypadku rodziny, z której dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej kierownik ośrodka pomocy społecznej przydziela tej rodzinie asystenta rodziny, chyba że rodzinie tej asystent rodziny został już przydzielony. Należy uznać, że zapis ten jest zasadny, zwracamy jedynie uwagę na konieczność jasnego podziału zadań pomiędzy pracownikami socjalnymi a asystentami rodziny. W naszym odczuciu, podział ten ciągle jeszcze wymaga omówienia. Niejednokrotnie w naszych artykułach przedstawiałyśmy pogląd, że asystent rodziny funkcjonuje po wykorzystaniu narzędzi, jakie posiada pracownik socjalny. Stoimy na stanowisku, że przed przydzieleniem asystenta powinny być jasno sprecyzowane zadania, jakie już zrealizował lub zrealizuje pracownik socjalny. W nawiązaniu do zapisów art. 11 ust. 1b, może w niektórych przypadkach skuteczniejsze wsparcie dostarczyć pracownik socjalny niż asystent. Gdy np. powodem umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej były trudne warunki lokalowe i alkoholizm rodziców, to kwestia ich kompetencji opiekuńczo-wychowawczych wydaje się być wtórna, a obszar działań bardziej pasuje do pracy socjalnej. Dodatkowo należy pamiętać, że asystenci rodziny ciągle są „dobrem trudno dostępnym”, co również może utrudnić realizację zapisu. 

Zapis mówiący o tym, iż kwoty uzyskiwane z alimentów są umieszczane na wyodrębnionym rachunku bankowym, jest jak najbardziej zasadny. Wielokrotnie środowisko związane z pieczą zastępczą sygnalizowało konieczność wprowadzenie takich rozwiązań. Słuszną wydaje się również regulacja, że alimenty przyznane dziecku nie mogą być przeznaczone na pokrycie bieżących wydatków związanych z utrzymaniem dziecka. 

Asystent rodziny bez wywiadu i z legitymacją

Z projektowanych zmian do art. 11 ust. 1 wynika również, że projektodawca odchodzi od konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego przed dokonaniem analizy. Przypomnijmy, że w aktualnym artykuł 11 ust. 1 brzmi: w przypadku gdy ośrodek pomocy społecznej poweźmie informację o rodzinie przeży...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy