Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru , Otwarty dostęp

30 kwietnia 2020

NR 73 (Kwiecień 2020)

Pomoc społeczna w stanie epidemii, czyli jak bezpiecznie udzielać pomocy w warunkach zagrożenia zdrowia i życia?

97

Stan epidemii stał się w Polsce faktem i to nie tylko dlatego, że zalegalizowało go rozporządzenie Rady Ministrów, ale przede wszystkim dlatego, że kilka tysięcy zachorowań, ofiary śmiertelne i dziesiątki tysięcy osób w kwarantannie dobitnie świadczą o niebezpieczeństwie, w jakim się znaleźliśmy.

Wydawałoby się, że COVID-19 dał nam trochę czasu na przygotowanie, bo pojawił się w Polsce dopiero po ponad dwóch miesiącach od czasu jego wykrycia na świecie. Okazało się jednak, że na to, z czym przyszło się mierzyć, nie był przygotowany nikt – poczynając od szczytów władzy, a kończąc na wykonawcach zadań publicznych. A przecież na pierwszej linii jest nie tylko personel medyczny (choć akurat ich poświęcenie i praca z narażeniem życia nie budzi absolutnie żadnych wątpliwości).
W dobie powszechnego strachu i niepokoju wśród kierowników i pracowników ośrodków pomocy społecznej dwie sprawy budziły największe emocje. Po pierwsze – jak w czasach pandemii prowadzić postępowania oparte na rodzinnym wywiadzie środowiskowym. Po drugie – jak zapewnić realizację usług opiekuńczych w sposób bezpieczny dla klientów oraz pracowników. Niepokój był tym bardziej uzasadniony, że jeszcze w połowie marca komunikaty wychodzące z MRPiPS dawały podstawy do oczekiwania mieszkańców, że w czasach zarazy OPS-y są przygotowane do świadczenia pomocy. Bez jakichkolwiek zmian w prawie, politycy odsyłali ludzi będących w kwarantannie po wsparcie do OPS-ów, nie zwracając uwagi na to, że nadal obowiązują kryteria dochodowe udzielania pomocy. Nie dopasowano również procedur obowiązujących przy przyznawaniu świadczeń w stanie epidemii.

Wyczekiwana podstawa prawna

Pamiętaj

Dopiero w nowelizacji specustawy z dnia 31 marca 2020* r. doczekaliśmy się regulacji dotyczących wykonywania niektórych zadań z zakresu pomocy społecznej i prowadzenia postępowań administracyjnych. W trosce o pracowników socjalnych wprowadzony został przepis art. 15o, z którego wynika, że w miejsce dotychczasowych zasad przeprowadzania rodzinnych wywiadów środowiskowych, wprowadza się możliwość ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej na podstawie:

  • rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym oraz
  • dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub
  • informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy.

* Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 z późn. zm.), zmieniona ustawą z dnia 31 marca 2020 r. (Dz. U. z 2020 r., poz. 568).

Zapis bardzo ważny, ale budzący następne pytania. Jak intepretować „ustalenie sytuacji osobistej na podstawie rozmowy telefonicznej”? W jakiej formie tę rozmowę dokumentować, co tak naprawdę ma stać się podstawą wydanej decyzji? Notatka służbowa, która – gdy świat wróci do normy (oby jak najszybciej) – nie będzie w świetle k.p.a. dowodem w sprawie? Naszym zdaniem (podzielanym przez kierowników OPS-ów i pracowników socjalnych), najlepszym wyjściem jest na podstawie rozmowy telefonicznej wypełnienie druku rodzinnego wywiadu środowiskowego. Proponujemy ograniczyć rozmowę do niezbędnych informacji (i znowu widoczna staje się niedoskonałość kwestionariusza wywiadu, o której tak często pisałyśmy), ale jednak wypełnić druk, który będzie podstawą do wydania decyzji. Należy pamiętać, że bardzo często klienci nie będą w stanie dostarczyć kopii (szczególnie elektronicznej) wymaganych dokumentów i oświadczeń.
Należy pamiętać, że w związku z wydłużeniem obowiązywania orzeczeń o stopniu niepełnosprawności (wydawanych przez powiatowe zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności) i orzeczeń o niezdolności do pracy (wydawanych przez lekarzy orzeczników), z urzędu należy przedłużyć decyzje przyznające świadczenia uzależnione od niepełnosprawności, przy czym w pomocy społecznej wynika to wprost z art. 15 h ww. ustawy, ale w świadczeniach rodzinnych już tylko z wytycznych MRPiPS z dnia 6 kwietnia 2020 r. (widocznie ustawodawca o zasiłkach pielęgnacyjnych i świadczeniach pielęgnacyjnych zapomniał). Prawo do tych świadczeń, co do zasady, przedłużamy bez konieczności przeprowadzenia wywiadu.
Artykuł 15zzs ust. 9 specustawy pozwala także na prowadzenie postępowań, w których można wydać decyzję w całości uwzględniającą żądanie strony, a w pozostałych przypadkach można prowadzić postępowanie wyjaśniające, w tym wzywać stronę do dokonania określonych czynności jedynie wówczas, gdy niepodjęcie czynności mogłoby spowodować niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzi lub zwierząt, poważną szkodę dla interesu społecznego albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną (art. 15 zzs ust. 4 pkt 2 ustawy).
W pozostałych przypadkach postępowanie musi zaczekać na zniesienie stanu epidemii. I z tego powodu strona nie może wykorzystywać instytucji ponaglenia, ponieważ zgodnie z art. 15zzs ust. 8 ww. ustawy, bieg terminów na załatwienie spraw nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu do czasu zniesienia stanu epidemii.

OPS w obliczu wyzwania

W kontekście zaspokajania niezbędnych potrzeb dużym wyzwaniem dla OPS-ów staje się możliwość finansowania zakupów dla osób i rodzin znajdujących się w kwarantannie. Należy podkreślić, że rodziny te powinny przede wszystkim korzystać z pomocy bliskich, członków rodzin niezamieszkałych wspólnie, nawet przyjaciół, którym mogą elektronicznie przekazać zapłatę za kupione produkty. Na stronach ministerstwa czytamy, że została wprowadzona uproszczona procedura związana z zapewnieniem posiłku. Polega ona na tym, że jako koszt kwalifikowany traktowany jest dowóz posiłków oraz zakup środków ochrony osobistej, wprowadzono uelastycznienie terminów dostaw, a także wydłużono termin dystrybucji żywności w ramach programu do końca lipca tego roku. Nie zmieniono jednak kryteriów przyznawania pomocy. Natomiast w mediach został podany komunikat, który można było odebrać (i wiele osób tak go zrozumiało) jako wprowadzenie zasady „jesteś w kwarantannie – masz prawo do bezpłatnej żywności”. Tymczasem w komunikacie tym zabrakło informacji, że nadal zobowiązani jesteśmy do stosowania regulacji z ustawy o pomocy społecznej dotyczących kryterium dochodowego czy formy przyznanej pomocy. Oznacza to, że można przyznać zasiłek osobie lub rodzinie przekraczającej dochód, ale musimy zastosować obowiązujące przepisy. Możemy wydać decyzję na zasiłek specjalny, zasiłek celowy lub zasiłek celowy zwrotny z art. 40 ustawy o pomocy społecznej. Ten ostatni może być przyznany wtedy, gdy są ustalone w uchwale gminy zasady zwrotu (warto o tym pamiętać).
Odrębną kwestią jest zorganizowanie dostarczenia tej żywności do mieszkańców. Obecnie istnieją jasne wytyczne wskazujące na rolę OPS jako tej instytucji, która weryfikuje, czy dana osoba wymaga pomocy żywnościowej, kontaktuje się z organizacjami deklarującymi pomoc żywnościową, przekazuje zapotrzebowanie na konkretne produkty dla konkretnych osób oraz przekazuje sprawę do miejscowej jednostki OSP, Policji czy WOT. Tym samym pracownicy OPS-ów nie powinni uczestniczyć w bezpośrednim dostarczaniu żywności. Często jednak nie jest to takie oczywiste ani proste – dla wielu samorządowców to OPS-y są od rozwiązywania problemów. Jesteśmy służbami niosącymi pomoc, jest dla nas oczywistym, że jeśli z jakiegoś powodu żadna inna służba nie może dowieźć żywności do samotnego człowieka, może zdarzyć się konieczność, by uczynił to pracownik socjalny – jednak powinno to mieć charakter wyjątkowy, a nie stanowić regułę.

Co z bezpieczeństwem pracowników?

Ważne

W celu zwiększenia bezpieczeństwa pracowników, kierownicy jednostek powinni rozważyć, na ile mogą zorganizować pracę na zasadach pracy zdalnej. Podstawę do takich działań daje art. 3 ust. 1 spec ustawy, w którym zapisano możliwość zorganizowania przez pracodawcę pracy zdalnej, a także § 10 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii, z którego wynika możliwość ograniczenia wykonywania zadań poprzez wykonywanie:

  • wyłącznie zadań niezbędnych do zapewnienia pomocy obywatelom;
  • określonych zadań przez ten urząd lub jednostkę w sposób wyłączający bezpośrednią obsługę interesantów.

Jak jednak sprawić, żeby praca osób zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej była bezpieczna? Przecież zadania pomocy społecznej nie polegają jedynie na sporządzaniu wywiadów i wydawaniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń pieniężnych. Są jeszcze usługi opiekuńcze, zapewnienie pobytu w DPS, schronisku dla bezdomnych.
Na stronie https://www.gov.pl/web/rodzina/na-co-moga-liczyc-osoby-objete-kwarantanna-sprawdz zamieszczony został oficjalny komunikat dla osób odbywających kwarantannę z powodu epidemii COVID-19. Zgodnie z tym komunikatem, osoby po leczeniu szpitalnym, wymagające choćby czasowego wsparcia w postaci usług opiekuńczych czy specjalistycznych usług opiekuńczych, powinny mieć usługi przyznane w trybie pilnym.
Skoro w tym samym komunikacie zawarte są wskazówki w przedmiocie kontaktu pracownika socjalnego z osobą w kwarantannie – „Pracownik socjalny ośrodka pomocy społecznej skontaktuje się z Tobą w miarę możliwości telefonicznie”, bo chodzi o bezpieczeństwo nas wszystkich i możliwe ograniczenie ryzyka dalszego rozwoju epidemii, to zobowiązywanie opiekunek do pójścia w środowisko będące potencjalnym źródłem zakażenia byłoby w naszych realiach narażeniem tej opiekunki na utratę zdrowia i życia.
Przypominamy, że zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 15 maja 2018 r. w sprawie wynagradzania pracowników socjalnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 936 z późn. zm.) minimalne kwalifikacje dla opiekunki w OPS to jedynie wykształcenie podstawowe; nie musi mieć specjalistycznego przeszkolenia, w szczególności w kierunku świadczenia usług osobie potencjalnie zarażonej wirusem choroby zakaźnej. Dodatkowo wejście opiekunki w środowisko zagrożone koronawirusem wymagałoby zaopatrzenia jej w odzież ochronną i środki ochrony indywidualnej – kombinezon, maska/przyłbica, rękawiczki – których aktualnie n...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy