Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

12 maja 2022

NR 90 (Kwiecień 2022)

Pomoc społeczna i wsparcie instytucji pomocowych dla uciekinierów wojennych z Ukrainy – wybrane aspekty ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa

0 360

W dniu 12 marca 2022 r. uchwalona została ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, nazywana specustawą – ustawa o rekordowo krótkim procesie legislacyjnym, której nadano status pilnej, co nie budziło zresztą wątpliwości i oporu niemal wszystkich parlamentarzystów, a nadto, jak przy rzadko którym akcie prawnym, było to całkowicie aprobowane przez społeczeństwo. Co przynosi ten akt prawny?

Czekaliśmy na tę ustawę, bo jedynie ona otwierała możliwość instytucjonalnej pomocy dla tej specyficznej i nieoczekiwanej grupy cudzoziemców na terytorium Polski. I chociaż po zaledwie dwóch tygodniach ustawa zdążyła być dwukrotnie znowelizowana, to zmiany te – a szczególnie jedna – przyniosły więcej możliwości działania, bo poszerzyły krąg osób, których pobyt na terytorium RP uznaje się za legalny.
Ogólny zakres szeroko rozumianego pomagania zawarty został już w Decyzji Wykonawczej Rady (UE) 2022/382 z dnia 4 marca 2022 r., stwierdzającej istnienie masowego napływu wysiedleńców z Ukrainy w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2001/55/WE i skutkującej wprowadzeniem tymczasowej ochrony (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/? uri=CELEX: 32022D0382). W preambule tej decyzji znalazło się zapewnienie, że w obliczu bezprecedensowego aktu agresji ze strony Federacji Rosyjskiej Unia zdecydowanie wsparła i będzie nadal wspierać Ukrainę i jej obywateli, a przedmiotowa decyzja jest częścią reakcji Unii na presję migracyjną, będącą wynikiem rosyjskiej inwazji wojskowej na Ukrainę. Jednocześnie wskazano na konieczność wprowadzenia tymczasowej ochrony dla obywateli Ukrainy zamieszkujących w Ukrainie, wysiedlonych w dniu 24 lutego 2022 r. lub po tej dacie w wyniku inwazji wojskowej rosyjskich sił zbrojnych, która rozpoczęła się tego dnia, a także dla obywateli państw trzecich innych niż Ukraina, wysiedlonych w dniu 24 lutego 2022 r. lub po tej dacie, którzy przed dniem 24 lutego 2022 r. korzystali w Ukrainie ze statusu uchodźcy lub równoważnej ochrony. Zwrócono również uwagę na to, że ważne jest zachowywanie jedności rodzin i unikanie sytuacji, w której członkowie tej samej rodziny mają różne statusy. Zatem konieczne jest również wprowadzenie tymczasowej ochrony dla członków rodzin tych osób, w przypadku, gdy ich rodziny już przebywały i mieszkały w Ukrainie w czasie, kiedy wystąpiły okoliczności prowadzące do masowego napływu wysiedleńców. W tych okolicznościach w art. 1 ww. decyzji stwierdza się istnienie masowego napływu do Unii wysiedleńców, którzy musieli opuścić Ukrainę w wyniku konfliktu zbrojnego, zgodnie z art. 2 udziela się tymczasowej ochrony do następujących kategorii wysiedleńców, którzy musieli opuścić Ukrainę począwszy od dnia 24 lutego 2022 r. w następstwie inwazji wojskowej rozpoczętej w tym dniu przez rosyjskie siły zbrojne:

POLECAMY

  • obywateli Ukrainy zamieszkałych w Ukrainie przed dniem 24 lutego 2022 r.;
  • bezpaństwowców lub obywateli państw trzecich innych niż Ukraina, którzy przed dniem 24 lutego 2022 r. korzystali z ochrony międzynarodowej lub równoważnej ochrony krajowej w Ukrainie; oraz
  • członków rodzin osób, o których mowa w lit. a) i b);
  • przy czym – w odniesieniu do bezpaństwowców i obywateli państw trzecich innych niż Ukraina – do tych, którzy są w stanie udowodnić, że przed dniem 24 lutego 2022 r. legalnie przebywali w Ukrainie na podstawie ważnego zezwolenia na pobyt stały, wydanego zgodnie z prawem ukraińskim, i którzy nie są w stanie w bezpiecznych i trwałych warunkach powrócić do kraju lub regionu pochodzenia.

Dla kogo pomoc ze specustawy (zakres podmiotowy)?

Regulacje dotyczące tego, kogo objąć pomocą przewidzianą ustawą z 12 marca 2022 r., już od początku jej drogi legislacyjnej wywoływały poruszenie wśród partnerów wyznaczonych do konsultacji, a potem parlamentarzystów. Wszyscy, którzy są zaangażowani w pomoc wojennym uciekinierom, od początku mieli świadomość, że ograniczenie grupy beneficjentów jedynie do osób przekraczających bezpośrednio granicę ukraińsko-polską, spowoduje zróżnicowanie w traktowaniu osób trafiających do naszego kraju różnymi drogami. Odrzucenie przez Sejm senackiej poprawki do ustawy dotyczącej wykreślenia słowa „bezpośrednio” i tym samym możliwości rozszerzenia zakresu podmiotowego ustawy także do tych uciekinierów, którzy trafili na terytorium RP np. opuszczając Ukrainę przez granicę ukraińsko-mołdawską, znacznie utrudniło pomaganie przez instytucje publiczne wszystkim wojennym uciekinierom znajdującym się w Polsce. Dlatego należało pilnie tę „wpadkę” Sejmu poprawić i temu poświęcona została pierwsza z dwóch nowelizacji ustawy uchwalona 23 marca br.
W tym miejscu należy też wyjaśnić, dlaczego w niniejszym artykule posługujemy się przy określeniu osób, których ustawa dotyczy, pojęciem „uciekinierzy wojenni”. Zabieg ten jest celowy, aby nie wprowadzać pojęciowego zamieszania.

Pamiętaj

Osoby, które objęła specustawa, posiadają status odrębny od dotychczas nam znanych z art. 5 ustawy o pomocy społecznej czy art. 1 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie są to uchodźcy czy osoby objęte ochroną uzupełniającą w rozumieniu ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nie są to osoby posiadające zgodę na pobyt humanitarny czy pobyt tolerowany, o jakim mowa w ustawie o cudzoziemcach. Zgodnie z art. 2 ust. 6 ustawy z 12 marca 2022 r. osobę spełniającą warunki określone w tej ustawie do zalegalizowania jej pobytu uznaje się za osobę korzystającą w Rzeczypospolitej Polskiej z ochrony czasowej w rozumieniu art. 106 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z kolei po myśli art. 11 ust. 1 specustawy, uprawnienie, o którym mowa w art. 2 ust. 1, jest niezależne od innych uprawnień do wjazdu i pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wynikających z przepisów prawa.

 

Zgodnie z art. 31 specustawy, obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 i który został wpisany do rejestru PESEL, 
przysługuje pomoc w postaci jednorazowego świadczenia pieniężnego w wysokości 300 zł na osobę, przeznaczonego na utrzymanie, w szczególności na pokrycie wydatków na żywność, odzież, obuwie, środki higieny osobistej oraz opłaty mieszkaniowe.

Dlatego warto przyjrzeć się, komu aktualnie pomocy w trybie specustawy można udzielić.
Po nowelizacji przepisy art. 1 specustawy określają szczególne zasady zalegalizowania pobytu obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa oraz obywateli Ukrainy posiadających Kartę Polaka, którzy wraz z najbliższą rodziną z powodu tych działań wojennych przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przy czym, ilekroć w ustawie jest mowa o obywatelu Ukrainy, rozumie się przez to także nieposiadającego obywatelstwa ukraińskiego małżonka obywatela Ukrainy, o ile przybył on na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa. Wykreślenie z tych przepisów zwrotu „bezpośrednio” oznacza, że prawo zalegalizowania pobytu tym uciekinierom wojennym, którzy przybyli na terytorium Polski w związku z działaniami wojennymi w Ukrainie bez względu na to, czy przekroczyli bezpośrednio granicę ukraińsko-polską, czy też dotarli tu np. przez Mołdawię, Rumunię czy Węgry.

Ważne

Zgodnie z art. 2 ust. 1 (jest on kluczowy z uwagi na to, że większość uprawnień zawartych w specustawie odnosi się właśnie do osób, które spełniają warunki z tego przepisu), jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny w okresie 18 miesięcy licząc od dnia 24 lutego 2022 r. Przy czym za legalny uznaje się także pobyt dziecka urodzonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez matkę, która jest osobą określoną w zdaniu pierwszym, w okresie dotyczącym matki.


Warto zwrócić uwagę także i na to, że ustawa spoza kręgu osób, o których mowa w art. 2 ust. 1 i 2 wyłącza obywateli Ukrainy, którzy:

  • posiadają:
    • zezwolenie na pobyt stały,
    • zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej,
    • zezwolenie na pobyt czasowy,
    • status uchodźcy,
    • ochronę uzupełniającą,
    • zgodę na pobyt tolerowany oraz na pobyt ze względów humanitarnych;
  • złożyli w Rzeczypospolitej Polskiej wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej lub w imieniu których takie wnioski zostały złożone,
  • zadeklarowali zamiar złożenia wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej w Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie art. 28 ust. 1 lub art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub których takie deklaracje zamiaru dotyczą. Zatem nie każdy obywatel Ukrainy (nawet jeśli przybył na terytorium RP w związku z wybuchem wojny) z poszerzonego zakresu niektórych świadczeń skorzysta.

 Zatem nie każdy obywatel Ukrainy (nawet jeśli przybył na terytorium RP w związku z wybuchem wojny) z poszerzonego zakresu niektórych świadczeń skorzysta.

Jakie uprawnienia z pomocy społecznej dla wojennych uciekinierów?


Przepisy ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy – jako akt prawa krajowego – uszczegółowił zakres pomocy, której udzielamy osobom spełniającym warunki do objęcia tą pomocą. Co do warunków do objęcia pomocą społeczną – ustawa rozróżniła dwie grupy potencjalnych beneficjentów tej pomocy (art. 29 i art. 30 specustawy). Jedną są uciekinierzy wojenni, to jest osoby, o których mowa w art. 2 ust. 1 – czyli obywatele Ukrainy (a także nieposiadający ukraińskiego obywatelstwa małżonkowie obywateli Ukrainy), którzy uciekli ze swojego kraju po 23 lutego 2022 r. i zadeklarowali chęć pozostania na terytorium RP oraz którym nadano numer PESEL. Drugą grupę z kolei będą tworzyć legalnie przebywający na terytorium RP obywatele Ukrainy, których członkowie rodziny powrócili na terytorium Ukrainy – a zatem osoby, które już wcześniej przebywały w Polsce na podstawie np. zezwolenia na pobyt czasowy i których, przykładowo, małżonek wrócił do swojej ojczyzny, aby walczyć z rosyjskim agresorem.
Warto zwrócić uwagę na to, że w ten sposób specustawa rozszerzyła katalog cudzoziemców, którzy mogą korzystać z pomocy społecznej. Dotychczas była ona zarezerwowana dla cudzoziemców o określonym statusie (ochrona międzynarodowa albo zgoda na pobyt ze względów humanitarnych czy pobyt tolerowany – 
na podstawie art. 5 ustawy o pomocy społecznej oraz ofiary handlu ludźmi, o których mowa w art. 5a ww. ustawy) i ograniczona do wyraźnie wskazanych świadczeń. I co ważne – ta nowa grupa cudzoziemców otrzymała taki sam pakiet świadczeń, jak obywatele polscy. Oznacza to, że zarówno wojenni uciekinierzy z Ukrainy, jak i wcześniej zamieszkujący legalnie w Polsce członkowie rodzin Ukraińców, którzy stąd wrócili do Ukrainy, otrzymują pełny zakres świadczeń z pomocy społecznej – oczywiście po spełnieniu takich samych warunków, jakie spełniać muszą obywatele polscy. Jedyne odrębności, które wprowadziła specustawa, wymienione są enumeratywnie w art. 29 ust. 2–4 i w art. 30 ust. 2 tej ustawy.
I tak – przyznanie świadczeń z pomocy społecznej dla tych osób następuje na podstawie oświadczenia o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej, nie jest wymagane przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, chyba że powstaną wątpliwości co do treści oświadczenia. Świadczenia udzielane są przez gminę miejsca pobytu osoby ubiegającej się o pomoc, a przepisy o właściwości miejscowej – art. 101 ust. 1–4 i ust. 7 – nie znajdują w tych sprawach zastosowania. Dodatkowo, w przypadku świadczeń udzielanych rodzinie obywatela Ukrainy, który powrócił do swojej ojczyzny, do składu rodziny nie wlicza się tego członka rodziny, który powrócił na terytorium Ukrainy.

Świadczenia na rzecz wsparcia rodzin

Art. 26 specustawy uprawnił osoby, których pobyt na terytorium RP jest legalny na podstawie art. 2 ust. 1, do korzystania ze wsparcia w postaci:

  • świadczeń rodzinnych;
  • świadczenia wychowawczego (pod warunkiem zamieszkiwania na terytorium RP także dzieci);
  • świadczenia „Dobry start”;
  • rodzinnego kapitału opiekuńczego;
  • dofinansowania obniżenia opłaty rodzica za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna, o którym mowa w art. 64c ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 – odpowiednio na zasadach i w trybie określonych w tych przepisach, z wyłączeniem warunku posiadania karty pobytu z adnotacją „dostęp do rynku pracy”.

Dla jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, realizujących także zadania wynikające z innych ustaw, kluczowe jest obejmowanie obywateli Ukrainy wsparciem przewidzianym w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Świadczeń tych udzielamy na zasadach takich samych, jak dla osób dotychczas uprawnionych, z tym, że uwzględniamy odrębności wynikające ze specustawy. Pierwszy – o którym już była mowa – dotyczy braku konieczności posiadania karty pobytu z adnotacją „dostęp do rynku pracy”. Następne wynikają z dalszych postanowień art. 26:

  • ustalając prawo do świadczeń rodzinnych uzależnionych od kryterium dochodowego, przy ustalaniu dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę nie uwzględnia się członka rodziny, który, zgodnie z oświadczeniem osoby ubiegającej się o te świadczenia, nie przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (np. mama przybyła z dziećmi do Polski, a tata walczy w Ukrainie);
  • prawo do świadczeń ustala się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, nie wcześniej niż od miesiąca, w którym obywatel ten został wpisany do rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 (rejestr obywateli Ukrainy, którzy przybyli od 24 lutego 2022 r., prowadzony przez Komendanta Głównego Straży Granicznej), a w przypadku świadczeń przysługujących na dziecko – również dziecko zostało wpisane do tego rejestru;
  • wniosek o przyznanie świadczeń zawiera numer PESEL wnioskodawcy oraz, jeżeli występuje, rodzaj, serię i numer dokumentu stanowiącego podstawę przekroczenia granicy, a w przypadku świadczeń przysługujących na dziecko – numer PESEL dziecka oraz, jeżeli występuje, rodzaj, serię i numer dokumentu stanowiącego podstawę przekroczenia granicy; zatem wnioski składać mogą tylko te osoby, które numer PESEL już uzyskały;
  • świadczenia rodzinne – z wyłączeniem świadczenia rodzicielskiego – może o nie ubiegać się także opiekun tymczasowy dziecka; przy czym wniosek o wypłatę jednorazowej zapomogi, o której mowa w art. 15b ustawy o świadczeniach rodzinnych (becikowe), opiekun tymczasowy składa w terminie 12 miesięcy od dnia narodzin dziecka.
     

Jednorazowe świadczenie pieniężne

Zgodnie z art. 31 specustawy, obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 i który został wpisany do rejestru PESEL, przysługuje pomoc w postaci jednorazowego świadczenia pieniężnego w wysokości 300 zł na osobę, przeznaczonego na utrzymanie, w szczególności na pokrycie wydatków na żywność, odzież, obuwie, środki higieny osobistej oraz opłaty mieszkaniowe.
Świadczenie to jest realizowane (jako zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej) przez wójta (burmistrza/prezydenta miasta), a w praktyce – z jego upoważnienia – przez kierownika OPS/dyrektora CUS, a także przez inną osobę upoważnioną na wniosek kierownika OPS/dyrektora CUS. Upoważnienie w swojej treści winno być zbliżone do tych, które OPS-y/CUS-y otrzymywały na potrzeby realizacji choćby świadczenia wychowawczego.
Wniosek o wypłatę świadczenia składa osoba uprawniona, jej przedstawiciel ustawowy, opiekun tymczasowy albo osoba sprawująca faktyczną pieczę nad dzieckiem. Wzór wniosku opracowany został przez Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej. Ważne jest, by pamiętać, że skoro podstawą do ubiegania się o wypłatę świadczenia jest spełnienie warunków z art. 2 ust. 1 ustawy i posiadanie numeru PESEL, to do wniosku jako załącznik można przyjmować zaświadczenia o nadaniu numeru PESEL z adnotacją organu wydającego o wpisaniu do rejestru ze statusem UKR (nowego statusu wprowadzonego specustawą do ustawy o ewidencji ludności – art. 84). Ponieważ status nadawany jest na podstawie art. 4 specustawy dla osób spełniających warunki z art. 2 ust. 1 – adnotacja o statusie UKR zwalnia nas tym samym z obowiązku weryfikowania danych uprawniających do świadczenia. Nie jest to naruszenie zasady nadmiarowego gromadzenia danych, ponieważ specustawa zawiera regulacje pozwalające na to – zgodnie z art. 31 ust. 10 ośrodek pomocy społecznej, centrum usług społecznych albo inna jednostka organizacyjna gminy, do celów udzielania pomocy, o której mowa w ust. 1, przetwarza dane osób, o  których mowa w ust. 5.
Przyznanie świadczenia nie wymaga wydania decyzji – tak naprawdę nie wymaga żadnego potwierdzenia formalnego, nawet informacji. Jednak już odmowa – wymaga wydania decyzji.
Świadczenie – zarówno jego kwota, jak i koszty obsługi – są finansowane z budżetu państwa, przy czym koszty obsługi wynoszą 2% kwoty przeznaczonej na wypłatę jednorazowego świadczenia.

Pomoc psychologiczna


Każdemu obywatelowi Ukrainy – zgodnie z art. 32 specustawy – przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, może być zapewniona bezpłatna pomoc psychologiczna. Zapewnienie tego wsparcia jest zadaniem zleconym gminy z zakresu administracji rządowej i finansowane jest w formie dotacji celowej z budżetu państwa. Zadanie to realizuje wójt (burmistrz/prezydent miasta) gminy właściwej ze względu na miejsce pobytu obywatela Ukrainy.


Pomoc żywnościowa z POPŻ 2014–2020


Już na samym początku migracji obywateli Ukrainy MRiPS zarekomendowało udzielanie pomocy w ramach POPŻ 2014–2020 osobom przybywającym do Polski (pismo w tej sprawie trafiło do partnerów programu 28 lutego br.) Aktualnie przepisy art. 33 specustawy potwierdzają to uprawnienie – obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, może być przyznana pomoc żywnościowa w ramach Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym pod warunkiem spełniania przez obywatela Ukrainy kryteriów kwalifikowania do pomocy żywnościowej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Żywnościowa 2014–2020 na podstawie odrębnych przepisów (w tym w szczególności kryterium dochodowe – 220% kryterium w pomocy społecznej).


Dodatkowe obowiązki dla OPS/CUS i PCPR


Sytuacja dzieci przybywających z Ukrainy do Polski w wyniku działań wojennych jest szczególnie trudna. Należy pamiętać, że w trakcie działań wojennych dochodzi do sytuacji, które w „normalnych” warunkach nie byłyby możliwe. Rodzice powierzający swoje dzieci sąsiadom, przyjaciołom. Jedna osoba opiekuje się jedenaściorgiem dzieci, w tym tylko dwójką swoich. Dzieci wkładane do autobusu i ratowane przez zupełnie obce osoby lub podróżujące same. Życie pisze scenariusze, które przedstawione w filmie zostałyby uznane za nierealne. Należy do tego dodać olbrzymi stres tak dzieci, jak i dorosłych, zagubienie, poczucie braku bezpieczeństwa. I konieczność funkcjonowania w obcym kraju… Zapisy specustawy przewidziały taką sytuację.
Art. 25 daje możliwość – w przypadku, gdy małoletni obywatel Ukrainy przebywa bez opieki osób dorosłych odpowiedzialnych za niego – ustanowienie dla niego opiekuna tymczasowego. Opiekun ten reprezentuje go, sprawuje pieczę nad nim oraz jego majątkiem (jeśli taki posiada). Należy pamiętać, że opiekuna tymczasowego ustanawia sąd właściwy ze względu na miejsce pobytu małoletniego. Ustanawiając opiekuna tymczasowego, sąd kieruje się dobrem dziecka. Opiekun tymczasowy powinien być ustanowiony przede wszystkim spośród krewnych, powinowatych lub innych osób dających rękojmię należytego wykonywania obowiązków opiekuna. W tym przypadku dodatkowo należy rozważyć opcję, by dziecko było pod opieką osób mających możliwość porozumienia się z nim. Ważna jest zatem znajomość języka ukraińskiego lub rosyjskiego. Pojawiają się pyta...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy