Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

7 czerwca 2022

NR 91 (Maj 2022)

Pomaganie zgodne z prawem – o czym warto pamiętać, realizując zapisy specustawy

0 177

Specustawa o pomocy obywatelom Ukrainy jest specyficznym aktem prawnym. Poza szybkim uchwaleniem, co było niezbędnym wymogiem do stworzenia legalnych form instytucjonalnej pomocy, musimy mierzyć się z licznymi jej nowelizacjami, których w ciągu zaledwie kilku tygodni doczekaliśmy się aż pięciu – ostatnia z 27 kwietnia br.

Dla jednostek organizacyjnych pomocy społecznej specustawa przewidziała szereg zadań – i tych, których realizacja nie powinna przynosić większych problemów interpretacyjnych, i tych nowych, których dotychczas OPS-y, CUS-y i PCPR-y nie wykonywały. Kluczowe uprawnienia uciekinierów wojennych z Ukrainy o legalnym statusie pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej realizowane przez te jednostki to jednorazowe świadczenie 300 zł dla obywateli Ukrainy spełniających warunek określony w art. 2 ust.1 specustawy (legalny pobyt od 24 lutego 2022 r. i posiadanie numeru PESEL o statusie UKR), świadczenia z pomocy społecznej ze szczególnym naciskiem na dożywianie dzieci w szkołach i przedszkolach oraz świadczenia rodzinne. Dodatkowe obowiązki wynikają natomiast z konieczności sprawowania nadzoru nad prawidłowym pełnieniem funkcji przez opiekunów tymczasowych (OPS-y i CUS-y), realizacji zadań dotyczących pieczy zastępczej i rozdysponowywania świadczeń rodzinnych i wychowawczych dla „pieczowych” dzieci z Ukrainy (PCPR). Z dezaprobatą patrzymy również na te gminy, których brak wyczucia u włodarzy – bo dodatkowe zadania nie wpłynęły raczej na wzrost kadry OPS-ów czy CUS-ów – spowodował przekazanie OPS-om czy CUS-om obowiązków weryfikacji warunków lokalowych i żywieniowych u osób wnioskujących o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu zakwaterowania i wyżywienia obywateli Ukrainy.
W natłoku obowiązków i odczytywania coraz to nowszych regulacji specustawy – bo większość nowelizacji przyniosła zmiany właśnie w obszarach, które leżą w kręgu działań pomocy społecznej – niejednokrotnie jednostki organizacyjne zadają pytania, jak mierzyć się ze szczególnymi przypadkami, których rozstrzygnięcie przypadło im w udziale.
Na wiele z tych pytań odpowiedzi znajdują się wprost w samej ustawie, jednak czasem niezbędne jest działanie intuicyjne, ponieważ brakuje kompleksowych komentarzy, na których często bazujemy, nie istnieje też jeszcze orzecznictwo sądowo-administracyjne, z którego również często czerpiemy wytyczne do procedowania. Ratio legis niektórych regulacji ustawowych również próżno szukać w uzasadnieniach do poszczególnych ustaw – w przypadku specustawy są one bowiem bardzo lakoniczne. Jedyną pomocą, jaką przygotowało MRiPS, są pojawiające się wytyczne do realizacji poszczególnych zadań – i ich lekturę szczególnie polecamy, bo nie tylko jednostki organizacyjne mogą czerpać z nich podpowiedzi do rozwiązania niektórych przypadków, ale i na nich później bazować będą organy kontroli, sprawdzając prawidłowość przyjętych rozwiązań.
Poniżej przedstawiamy dalszy ciąg refleksji dotyczących regulacji zawartych w specustawie z uwzględnieniem jej nowelizacji, nierzadko powodujących konieczność zmiany ustalonych już wcześniej procedur. Przypominamy, że poprzednie opracowanie w tym zakresie ukazało się w kwietniowym numerze „Doradcy w Pomocy Społecznej”

POLECAMY

Świadczenie pieniężne dla osób udzielających zakwaterowania i wyżywienia

Regulacje zawarte w art. 3 specustawy (po ostatniej nowelizacji z dnia 27 kwietnia 2022 r.) mówią, że każdemu podmiotowi (w szczególności osobie fizycznej prowadzącej gospodarstwo domowe), który zapewni, na własny koszt, zakwaterowanie i wyżywienie obywatelom Ukrainy, o których mowa w art. 1 ust. 1, może być przyznane na jego wniosek świadczenie pieniężne z tego tytułu nie dłużej niż za okres 120 dni od dnia przybycia obywatela Ukrainy na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. Okres wypłaty świadczenia może być przedłużony w szczególnie uzasadnionych przypadkach.

Wniosek o przyznanie świadczenia

Ważne

Stosownie do regulacji art. 13 ust. 5 w związku z ust. 4 Specustawy Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji rozporządzeniem z dnia 16 marca 2022 r. określił wzór wniosku o przyznanie tego świadczenia. Rozporządzenie to zostało zmienione 29 kwietnia 2022 r. – wprowadzony został nowy wzór formularza wniosku uwzględniający zmiany wprowadzone nowelizacją Specustawy z 27 kwietnia br.


Natomiast rozporządzeniem z dnia 15 marca 2022 r. (zmienionym 22 marca 2022 r.) Rada ministrów określiła maksymalną wysokość tego świadczenia, warunki przyznawania i przedłużania jego wypłaty. Kwota świadczenia wynosi 40 zł dziennie za jedną osobę – z możliwością jej podwyższenia przez wojewodę.
Realizacja tego zadania, tj. przyznawania świadczeń oraz zadania określonego w art. 13a ust. 3 i 4 (tj. wprowadzania danych do bazy wniosków oraz dokonywania weryfikacji wniosków pod kątem danych zawartych w tej bazie) powierzona została gminie jako zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej. Środki przeznaczone na ich realizację zapewnia wojewoda. Koszty obsługi przez gminę zadań wynoszą 16 zł za każdy rozpatrzony wniosek o świadczenie pieniężne. Natomiast w przypadku dokonania przez gminę weryfikacji warunków zakwaterowania i wyżywienia koszt obsługi zadań wynosi 32 zł za każdy rozpatrzony wniosek.
Warto pamiętać, że – stosownie do postanowień art. 13 ust. 1a specustawy – w sprawach świadczenia pieniężnego nie wydaje się decyzji administracyjnych oraz nie stosuje się przepisów ustawy z dnia 
14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego. Odmowa przyznania świadczenia skutkuje co najwyżej powstaniem roszczenia o zapłatę, którego osoba udzielająca zakwaterowania może dochodzić przed sądem powszechnych (cywilnym) przeciwko gminie właściwej do rozpoznania wniosku.

Odmowa wypłaty świadczenia

A kiedy można odmówić wypłaty świadczenia? Zgodnie z § 3 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 marca 2022 r., świadczenie nie przysługuje, jeżeli warunki zakwaterowania i wyżywienia zagrażają życiu lub zdrowiu ludzi, lub gdy we wniosku, o którym mowa w art. 13 ust. 1 ustawy podano nieprawdę.
Zgodnie z § 3 ust. 3 tego rozporządzenia gmina może uzależnić przyznanie lub wypłatę świadczenia od weryfikacji warunków zakwaterowania i wyżywienia. Weryfikacji dokonują upoważnieni pracownicy jednostki organizacyjnej gminy lub gminnej osoby prawnej. Wskazać należy, że jednostką organizacyjną gminy jest nie tylko OPS czy CUS, ale też urząd gminy i tam, gdzie włodarze uznali, że jednostki pomocowe i tak mają dużo pracy w związku z realizacją innych świadczeń, to pracownicy urzędu gminy lub komunalnych spółek dokonują weryfikacji. W innych gminach, niestety, jest to kolejne zadanie, które wykonuje jednostka pomocy społecznej.
Jak ma wyglądać weryfikacja? W tym miejscu wypada wskazać na wytyczne MSWiA z dnia 15 kwietnia 2022 r., przekazane gminom za pośrednictwem wojewodów w sprawie realizacji świadczenia za udzielenie zakwaterowania i wyżywienia. Sugestia pierwsza – wypracowanie z wojewodą procedury weryfikacji wniosków, z uwzględnieniem skali rozpatrywanych wniosków, ekonomiki i skuteczności postępowania. Sugestia kolejna – wizja lokalna i ocena przedstawionych przez wnioskodawcę dowodów; sprawdzenie miejsca pobytu uciekinierów wojennych pod kątem warunków zakwaterowania i wyżywienia. Aktualnie także – po wprowadzeniu regulacji dotyczącej bazy wniosków – weryfikacja w tej bazie, a dodatkowo weryfikacja w rejestrze uciekinierów wojennych daty przybycia obywatela Ukrainy na terytorium RP.
Czy o świadczenie może się ubiegać także cudzoziemiec, np. obywatel Ukrainy, który w związku z wybuchem wojny sprowadził do Polski swoją żonę i dziecko? Z przywołanych powyżej wytycznych wynika, że tak, ale… O ile nie miałabym wątpliwości, jeśli obywatel Ukrainy zamieszkujący przed wojną na terytorium Polski sprowadził tu swoją siostrę z rodziną, dalszego krewnego, czy nawet osobę niespokrewnioną, o tyle – zgodnie z przepisami polskiego Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – w odniesieniu do swojej żony i dzieci ma obowiązek przyczyniać się do zaspakajania ich potrzeb (art. 27 k.r.io.), nie widzę zatem żadnego logicznego wytłumaczenia, czemu mamy go środkami pochodzącymi z budżetu państwa wyręczać w tych obowiązkach.
Czy obywatel Ukrainy musi mieć PESEL? Tak, zgodnie z najnowszą nowelizacją specustawy z dnia 27 kwietnia 2022 r. Natomiast zgodnie z art. 3 tej nowelizacji, do wniosków o świadczenie pieniężne złożonych do dnia wejścia w życie tej nowelizacji (czyli do dnia 29 kwietnia 2022 r.), stosuje się art. 13 ust. 4 pkt 4 ustawy zmienianej w art. 1 w brzmieniu dotychczasowym (czyli: imię i nazwisko osoby przyjętej do zakwaterowania i PESEL, jeżeli posiada).

Pomoc społeczna

Regulacje zawarte w art. 29 i art. 30 specustawy są tak proste i krótkie, że – biorąc pod uwagę naszą naturalną podejrzliwość w kwestii zbyt prostych rozwiązań – dopatrujemy się w nich „drugiego dna”. Czy tak jest w istocie – zasadniczo nie, chociaż…
Przypomnijmy, że jeśli chodzi o obywateli Ukrainy, którym pomoc społeczna może być przyznana, mamy do czynienia z osobami, które z mocy przepisów prawa mogą mieć trzy statusy i w zależności od nich przysługiwać im będzie różnego rodzaju pomoc. Po pierwsze – osoby, o których mowa w art.5 pkt 2 lit a ustawy o pomocy społecznej (w szczególności osoby posiadające ochronę międzynarodową, tj. status uchodźcy lub ochronę tymczasową) – dla nich dedykowane są świadczenia wskazane w art. 92 tej ustawy i realizowane są przez starostę/PCPR. Po drugie – osoby, o których mowa w art. 5 pkt 2 lit. b ustawy o pomocy społecznej (tj. osoby przebywające na terytorium RP na podstawie zgody na pobyt ze względów humanitarnych albo pobyt tolerowany) – dla nich ustawa przewiduje pomoc w formie schronienia, posiłku, niezbędnego ubrania oraz zasiłku celowego, a zadanie to jest realizowane przez gminę/OPS lub CUS. No i po trzecie – osoby objęte specustawą.
Z kolei osoby, które na podstawie specustawy mogą korzystać ze świadczeń pomocy społecznej (przypomnijmy – ze wszystkich świadczeń pieniężnych i niepieniężnych) dzielą się na dwie grupy. Pierwsza to osoby o statusie legalnego pobytu po spełnieniu warunków wskazanych w art. 2 ust. 1 specustawy (uciekinierzy wojenni) i uzyskaniu numeru PESEL, wskazana w art. 29 (czyli osoby o statusie UKR). Drugą grupę stanowią osoby przebywające legalnie w Polsce przed wybuchem wojny, których członek rodziny powrócił na terytorium Ukrainy. Dla tych osób specustawa przewidziała niewielkie odstępstwa w zakresie postępowania o przyznanie świadczeń, do których należą:

  • brak konieczności przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego – świadczenia przyznaje się na podstawie oświadczenia o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz – w przypadku uciekinierów wojennych – o tym, że nie jest osobą, o której mowa w art. 2 ust. 3 (okoliczności posiadania innego statusu legalnego pobytu w Polsce), składanego pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia;
  • przeprowadzanie rodzinnego wywiadu środowiskowego jedynie w razie wątpliwości co do treści zawartych w oświadczeniu.

W odniesieniu do osób korzystających z pomocy na podstawie art. 30 – do składu rodziny nie wlicza się członka rodziny, który powrócił na terytorium Ukrainy (analogicznie – nie bierzemy pod uwagę też jego dochodu).
W pozostałym zakresie stosujemy zasady i tryb przewidziany w ustawie o pomocy społecznej.
Jeśli jest to takie proste, to skąd tyle wątpliwości na tle tej ustawy. Ano chyba dlatego, że nie otrzymaliśmy czytelnego przekazu z MRiPS – możecie dawać pomoc, jaką chcecie, ale jeśli liczycie na stuprocentową dotację na przyznane świadczenia, to przyznajecie tylko te, które będziemy wskazywać w przekazywanych przez wojewodów zapotrzebowaniach na środki. Te przekazywane przez wojewodów środki pochodzą z Funduszu Pomocy, także utworzonego specustawą. I aktualnie – zgodnie z zapotrzebowaniami – wojewodowie finansują gminom w całości przyznane świadczenia na dożywianie dzieci w szkołach i przedszkolach. W szkole to jeden gorący posiłek doraźnie bez decyzji przez okres 2 miesięcy. Po upływie tego czasu – zasiłek celowy na zakup posiłku albo posiłek jako świadczenie niepieniężne (art. 48b ust. 3 ustawy o pomocy społecznej), ale poza programem „Posiłek w szkole i w domu”, z wymogiem wydania decyzji, a zatem i spełnienia kryterium dochodowego. W przedszkolu to jeden gorący posiłek doraźnie, a na pozostałą część całodziennego wyżywienia zasiłek celowy przyznawany decyzją, natomiast po upływie dwóch miesięcy – całodzienne wyżywienie potwierdzone decyzją. Ponadto wojewodowie finansują również zasiłki okresowe, zasiłki stałe, pobyt w DPS i sprawienie pogrzebu. W pozostałym zakresie – świadczenia przyznajemy z „normalnego” budżetu OPS/CUS.

Świadczenia rodzinne – skład rodziny i dochód

Uprawnienie do świadczeń rodzinnych dla uciekinierów wojennych przewidziane zostało w art. 26 specustawy. Przysługuje ono w takim samym zakresie, jak dotychczas dla innych cudzoziemców z tym zastrzeżeniem, że osoby posiadające status UKR i PESEL nie muszą posiadać karty pobytu z dostępem do rynku pracy. Dodatkowo przepisy art. 26 przewidują konieczność spełnienia kilku innych warunków i właśnie na tym tle kilka uwag.
Podkreślamy, że specustawa kompleksowo reguluje odstępstwa od ogólnej zasady przyznawania świadczeń – w pozostałym zakresie muszą być spełnione wszystkie inne warunki określone ustawą o świadczeniach rodzinnych; w tym zakresie przywołujemy stanowisko wyrażone w wytycznych MRiPS z dnia 29 marca 2022 r.: 

Uwaga

Pozostałe, określone w ustawie o świadczeniach rodzinnych warunki przyznawania poszczególnych świadczeń rodzinnych i dokumentowanie ich spełnienia (tj. np. dokumentowanie niepełnosprawności odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności), w tym dodatków do zasiłku rodzinnego, pozostają niezmienione i są identyczne, jak obowiązujące przy przyznawaniu świadczeń rodzinnych obywatelom Polski czy innym cudzoziemców wskazanym w art. 1 ww. ustawy.

 

  • W związku z często pojawiającym się pytaniem o interpretację art. 26 ust. 2 omawianej ustawy, zgodnie z którym ustalając prawo do świadczeń rodzinnych uzależnionych od kryterium dochodowego, przy ustalaniu dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę nie uwzględnia się członka rodziny, który, zgodnie z oświadczeniem osoby ubiegającej się o te świadczenia, nie przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej – wyjaśniamy, że skoro przepis nakazuje wyłączyć ze składu rodziny taką osobę, to konsekwentnie nie bierzemy też pod uwagę jej dochodów; ta interpretacja jest również zgodna ze stanowiskiem MRiPS wyrażonym w przywołanych powyżej wytycznych.
  • Kolejny problem zgłaszany przez osoby realizujące świadczenia rodzinne dotyczy dokumentowania utraty dochodu – uprzejmie informujemy, że dowodem w postępowaniu administracyjnym są także oświadczenia strony, a skoro tak, to oświadczenie jest dokumentem potwierdzającym informacje zawarte we wniosku. Tu znowu chciałybyśmy odwołać się do wytycznych MRiPS: 

Pamiętaj

Oświadczenie też jest dokumentem i organ właściwy ma obowiązek je honorować (vide art. 23 ust. 4d ustawy o świadczeniach rodzinnych i § 5 pkt 3 lit. g rozporządzenia ministra rodziny, pracy i polityki społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych).


Opiekun tymczasowy

Problematyka związana z opiekunem tymczasowym była już poruszana. Jednak dynamika zmian zapisów prawa jest taka, że wydaje się konieczne raz jeszcze (chociaż trochę inaczej) wrócić do tematu.
Zapisy ustawy z dnia 8 kwietnia 2022 r. o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz niektórych innych ustaw wprowadziły kilka istotnych zmian. W procedurze ustalania opiekunów tymczasowych nie zaszły istotne zmiany (te uzależniające możliwość pełnienia funkcji opiekuna tymczasowego od spełnienia wymogów wskazanych w art. 148 k.r.io. wprowadzono nowelizacją z dnia 23 marca 2022 r.). Ustawa doprecyzowała, ale również zmieniła zapisy dotyczące sprawowania przez ośrodki pomocy społecznej/centra usług społecznych nadzoru nad sposobem pełnienia przez opiekunów tymczasowych opieki nad małoletnimi.

O czym należy pamiętać?

  • OPS, CUS albo inna jednostka organizacyjna wskazana przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce pobytu małoletniego sprawuje nadzór nad realizacją funkcji opiekuńczo-wychowawczej przez opiekuna tymczasowego w każdym przypadku. Również wtedy, gdy opiekun tymczasowy jest osobą, która sprawowała pieczę zastępczą nad małoletnim na terenie Ukrainy. Oznacza to konieczność poznania i zastosowania procedury nadzoru nad wszystkimi opiekunami tymczasowymi funkcjonującymi na terenie gminy. Pamiętajmy, że zgodnie z zapisami ustawy OPS/CUS otrzymuje z sądu informacje o ustanowieniu takiego opiekuna. Warto zwrócić uwagę, że przynajmniej w teorii taki zapis powoduje, że gminna jednostka pomocy społecznej powinna mieć pełen wykaz opiekunów tymczasowych funkcjonujących na terenie gminy. Nie istnieje więc potrzeba, by PCPR informował OPS/CUS o tym, że takie postanowienie sąd wydał. 

Uwaga

Zgodnie z art. 25 ust 16 specustawy, odpis postanowienia sąd doręcza uczestnikom postępowania, jednostce organizacyjnej wskazanej w ust. 3 oraz właściwemu ze względu na miejsce pobytu małoletniego kierownikowi powiatowego centrum pomocy rodzinie.


Warto zauważyć, że w stosunku do tekstu jednolitego ustawy, ustawodawca wyłączył Komendanta Głównego Straży Granicznej z podmiotów otrzymujących powiadomienie (ale to już na skutek wprowadzenia obowiązku ewidencji małoletnich).

  • W następstwie przekazania postanowienia sądu o powołaniu opiekuna tymczasowego, w ramach obowią...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy