Dołącz do czytelników
Brak wyników

Asystent rodziny

19 kwietnia 2019

NR 63 (Kwiecień 2019)

Motywowanie do zmiany

0 106

Na asystencie rodziny ciąży odpowiedzialność przeprowadzenia przemyślanych działań, które zaowocują podjęciem przez klienta decyzji o dążeniu do szeroko rozumianej zmiany.

Z asystentury rodziny korzystają zazwyczaj rodziny o niskiej jakości życia, to znaczy, że są to rodziny z uwidacznianymi w czasie wywiadu i obserwacji trudnościami socjalno-bytowymi, takimi jak brak lub niski czy nieregularny dochód, ubóstwo, zadłużenia, kiepskie warunki mieszkaniowe (przeludnienie, brak zaplecza sanitarnego, niedobór lub uszkodzenia w podstawowym wyposażeniu mieszkania, niski poziom higieny, trudności z utrzymaniem porządku, zagrożenie bezdomnością z powodu nieuregulowanych opłat czynszowych). Ponadto, pracownicy przedszkola czy szkoły zauważają, że rodzice nie radzą sobie z dziećmi, zaniedbują ich potrzeby, mają nieadekwatne wymagania do ich możliwości, stosują niekonsekwentny styl wychowania. Wydawałoby się, że te rodziny będą miały również niski poziom subiektywnej jakości życia, tj. będą niezadowolone ze swojego życia i jak najszybciej będą chciały zmienić swoje położenie. Z doświadczeń praktycznych asystentów rodziny wynika, że wśród rodziców znajdują się zarówno tacy, których subiektywna ocena jakości życia jest niska (i tych jest mniej), jak i tacy, u których jest wysoka, co oznacza, że nie odczuwają dysonansu między oczekiwaniami a realiami1. 

Praca z klientami niezadowolonymi z życia i mającymi poczcie, że warto wzmocnić kompetencje wychowawcze jest stosunkowo łatwa. Dostrzeganie rozbieżności pomiędzy tym, „co jest” (aktualna sytuacja) a tym, co rodzic „chciałby by było” (preferowana przyszłość) wpływa na chęć zmiany, tj. polepszenia środowiska wychowawczego oraz wiąże się motywacją wewnętrzną. Rodziny te częściej realizują cele ujęte w planie pracy, przy wsparciu asystenta rodziny znajdują zatrudnienie, wyzbywają się nałogów, pracują nad poprawą relacji rodzinnych. Zauważając potrzebę wzmocnienia umiejętności opiekuńczo-wychowawczych, chętnie korzystają ze wskazówek asystenta dotyczących wychowania i opieki nad dziećmi, wdrażają je w życie2.

Praca z klientem niedobrowolnym 

Coraz częściej zdarza się jednak, że do asystentury rodziny kierowani są rodzice i dzieci na wniosek pracownika socjalnego, sądu lub innych służb społecznych. Osoby te są tzw. klientami nakłanianymi lub niedobrowolnymi, nie dostrzegają problemów i nie odczuwają potrzeby zmiany. Inni specjaliści mają oczekiwania, że to właśnie asystent rodziny znajdzie sposób na zmotywowanie rodziców do pracy nad sobą i innymi elementami otoczenia. 

Warto mieć jednak na uwadze, że praca nad rozwojem przynosi nie tylko korzyści, ale również koszty, z których rodzice zdają sobie sprawę, tj. lęk, niepewność co z tego wyniknie, wysiłek, zmiany w relacjach rodzinnych, poświęcenie czasu lub pieniędzy, które były do tej pory przeznaczane na coś innego. Warto więc, aby asystent rodziny poznał techniki i przydatne pytania, mogące wzbudzić wewnętrzną motywację klientów niedobrowolnych do zmiany.
 

Ważne

Dostrzeżenie faktu, że możemy mieć do czynienia z ludźmi akceptującymi życie w obiektywnie trudnych warunkach jest niezwykle ważne przy dobieraniu technik do pracy z daną rodziną. W. Miller i S. Rollnik3, twórcy Dialogu Motywującego, uważają, że motywacja do zmiany powstaje na skutek ujawnionej rozbieżności pomiędzy obecnym zachowaniem a ważnymi osobistymi celami lub wartościami klienta. Pomagający powinien stwarzać i pogłębiać tę rozbieżność między stanem obecnym a stanem pożądanym. Rozbieżność może powstać w wyniku świadomości kosztów obecnego zachowania i niezadowolenia z niego oraz przewidywanych korzyści ze zmiany zachowania. Gdy osoba postrzega dane zachowanie jako kolidujące z ważnymi dla niej celami (takimi jak: dobro dzieci, zdrowie, sukces, szczęście rodzinne, pozytywny obraz siebie), prawdopodobieństwo zmiany będzie większe. 


Wybór metody pracy

Do technik pracy z osobami niemającymi potrzeby zmiany należą:

  • „wzbudzanie świadomości” (psychoedukacja dotycząca problemu, zachęcanie do refleksji nad kosztami nierozwiązanego problemu i korzyściami z jego rozwiązania),
  • pytania relacyjne – o to, jak to widzą inni i co klient na to,
  • „wzbudzanie emocji” (psychodrama, odgrywanie ról, zachęcanie do oglądania filmów fabularnych, gdzie bohater ma podobny problem), 
  • „ponowna ewaluacja środowiska” (pytania relacyjne – jak zmiana zachowania wpłynie na innych ludzi z otoczenia klienta oraz jakie są konsekwencje niezmieniania zachowania; trening empatii), 
  • „wyzwolenie społeczne” (umieszczenie w środowisku, w którym istnieją alternatywy dla problemowych zachowań, lub pokazanie, że takie alternatywy istnieją, dawanie klientowi możliwości wyboru)4.

Poza tym klient może nie chcieć przyjąć pomocy, reaguje biernością, zniekształcaniem rzeczywistości, pozorowaniem pracy również z tego powodu, iż czuje się upokorzony tę pomoc przyjmując – zwłaszcza, jeśli pomagający traktuje go przedmiotowo, arbitralnie, wiedząc „lepiej co jest dla niego dobre, co powinien zrobić”, chce „na skróty” przeforsować rozwiązania, które uważa za dobre, nie dbając o to, aby klienta do nich przekonać. Klient reaguje oporem na manipulację ze strony pomagającego, czyli asystenta rodziny, tj. wtedy, kiedy ten, który miał mu pomóc zamiast tego:

  • ukrywa swoje prawdziwe intencje, 
  • nie informuje klienta o jego prawach, 
  • za jego plecami „spiskuje”, uzgadniając z pracownikami innych służb niejawną strategię nakłonienia go do czegoś, na co nie jest gotów, 
  • narzuca mu plan pomocy, który jest jednostronny i w istocie zawiera arbitralnie postawione warunki udzielenia mu pomocy, 
  • zmusza do spełnienia wymagań, których klient często nie rozumie i nie akceptuje, 
  • przedstawia mu jednostronne korzyści z proponowanych rozwiązań nie ujawniając ich rzeczywistych kosztów, 
  • próbuje kupić go pochlebstwami czy odwołując się do jego ambicji lub nacisnąć, zawstydzając i wzbudzając poczucie winy, 
  • wchodzi w koalicję z jednymi członkami rodziny przeciw drugim, 
  • ujawnia im informacje uzyskane w zaufaniu od innych, czyli zawsze wtedy, gdy nie działa wprost, zataja swoje prawdziwe intencje, nie zachowuje dyskrecji, gdy udziela nieprawdziwych informacji lub dokonuje tendencyjnych ocen5.

Do strategii użytecznych w pracy z klientami niedobrowolnymi T. Świtek6 zalicza ponadto:

  • rozszerzanie perspektywy poza problem – rozmowa poza problemem (np. Co pan lubi robić? Jak pan spędza swój wolny czas? Co pana interesuje? Co uważa pan za swoje osiągnięcie?);
  • okazywanie zrozumienia dla sytuacji klienta, tak jak on ją widzi (np. Co według pani powinienem wiedzieć, żebym mógł dobrze zrozumieć pani sytuację?);
  • akceptowanie sposobu widzenia własnej rzeczywistości przez klienta (np. Tak więc uważa pan... Według pana opinii/oceny wygląda to następująco...);
  • poszukiwanie obszarów wspólnych z innymi osobami (np. W czym się zgadzacie ze swoją żoną? Na czym wspólnie wam zależy?);
  • diagnozowanie zasobów (poziom wartości, poziom umiejętności, poziom zasobów w otoczeniu);
  • łączenie powodu pracy z asystentem z celami osób kierujących (Jak pracownik socjalny wpadł na taki pomysł, by zaproponować klientowi pomoc asystenta? Co on takiego wie o panu, że tak uważa?); 
  • określanie kryteriów pożądanej zmiany w ocenie osób kierujących (Czego ona/on/oni się spodziewają, jako rezultatu mojego przyjścia tutaj? Jakiego rezultatu (jakiej zmiany) on/ona/oni się spodziewają przez to, że tutaj przychodzę? Po czym on/ona/oni poznają, że problem, który według niego pan ma został rozwiązany? W jaki sposób według niego to co pan robi jest problemem? Co takiego musi się zmienić w pana życiu, żeby zostawili pana w spokoju? Co takiego musi on zobaczyć, co się zmieni w pana życiu, aby zostawić pana w spokoju? Co takiego musi się zmienić w pana życiu, żeby on przestał uważać, że pan potrzebuje dalej pomocy?);
  • określanie, które obszary życia klienta są najbardziej rozwinięte (np. Z czego jest pan zadowolony w obecnej sytuacji życiowej? Co obecnie w pańskim życiu daje panu poczucie satysfakcji?);
  • określanie potrzeb – próby formowania celów osobistych (Czego pan teraz najbardziej potrzebuje? Co takiego ma się tutaj wydarzyć, żeby miała pani przekonanie, że warto było ze mną porozmawiać? Co by pan chciał, żeby się zmieniło jako rezultat mojego przyjścia tutaj? Co by pani chciała, żeby się zdarzyło jako rezultat mojego przyjścia tutaj? Co według pani powinienem wiedzieć, żebym mógł dobrze zrozumieć pani sytuację?).

Z opisu własnych doświadczeń zawodowych asystentów rodziny wynika, iż kolejną grupą są klienci, którzy wiedzą, że mają problem, ale są przekonani, iż jego rozwiązanie zależy od kogoś innego. Klient przyjmuje perspektywę, w której wszelakie rozwiązania znajdują się poza jego zasięgiem. Ze strony klienta typowe jest przekonanie, że problemy „są” w innych, a także koncentracja na tym, aby inni się zmienili, uzależnianie poprawy swojej sytuacji od zmiany innych osób oraz koncentracja na wadach, brakach, błędach innych osób, poczucie rozżalenia, krzywdy, bezsilności.

W pracy z takimi osobami warto sprawdzić, jakich zmian oczekuje klient od innych ludzi (np. Co takiego ma się zmienić? Jak to ma wyglądać? Po czym pan pozna, że tak się dzieje?).

Można postępować, przyjmując którąś z następujących strategii: 

  • akceptowanie perspektywy klienta (Tak więc uważa pan... Według Pana opinii/oceny wygląda to następująco...); 
  • łączenie tych zmian z nadziejami klienta na zmiany w jego życiu (np. W jaki sposób te zmiany będą korzystne dla pani? Na co te zmiany pani pozwolą?); 
  • określanie szczegółowo, jakie zmiany w życiu klienta wywoła zmiana czyjegoś zachowania (np. Co będzie robić wtedy pan inaczej niż teraz? Co wtedy będzie innego w pana...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy