Dołącz do czytelników
Brak wyników

Coaching w pracy socjalnej

12 grudnia 2018

NR 60 (Grudzień 2018)

Jak wykształcić postawę asertywną?

434

Pojęcie asertywności kojarzone jest przede wszystkim z umiejętnością odmawiania, lub szczerego mówienia prawdy, bez względu na konsekwencje, które ze sobą niesie.

Asertywność, z łac. assertio, oznacza twierdzenie. Jest to postawa charakteryzująca się bezpośredniością w wyrażaniu własnych opinii, a także żądaniem respektowania własnych praw i takim samym podejściem do poglądów i przywilejów innych osób. W języku angielskim assertiveness oznacza stanowczość, pewność siebie, nieznoszenie sprzeciwu. Asertywność stanowi umiejętność komunikowania się z własnymi potrzebami, oczekiwaniami i możliwościami. Świadomość własnych emocji i panowania nad nimi, empatia, samomotywacja, nawiązywanie satysfakcjonujących relacji z innymi to podstawowe cechy inteligencji emocjonalnej, stanowiącej nieodzowny element asertywnego zachowania. Asertywne zachowanie jest adekwatne, konstruktywnie otwarte i uczciwe, stanowcze i wyrażające pewność siebie, swobodne, ale kontrolowane oraz respektujące dobro innych ludzi. Asertywność przejawia się w:

  • wyrażaniu siebie, swoich uczuć, przekonań i potrzeb,
  • reagowaniu na wymagania, jakie stawiają człowiekowi kontakty z innymi ludźmi, oraz
  • rozwiązywaniu zadań i problemów życiowych. 

Inaczej mówiąc, zachowanie to służy zarówno autoekspresji jednostki, jak i radzeniu sobie z zadaniami i wymaganiami, jakie stawia jej życie społeczne.
Asertywność to umiejętność spokojnego – bez skrępowania, tremy, wstydu, zażenowania, unikania, zwodzenia, fantazjowania, odraczania w czasie, lęku, przerażenia itd.:

  • mówienia o sobie dobrze,
  • mówienia o swoich wadach,
  • przyznawania się do błędów i przepraszania,
  • wyrażania uczuć, jakie żywimy do innych,
  • proszenia o coś, co chcemy lub co nam się należy,
  • odmawiania czegoś komuś,
  • przyjmowania komplementów,
  • przyjmowania krytyki i negatywnych ocen,
  • kończenia trudnych spraw, rozmów,
  • reagowania na trudne sprawy innych.

Najlepiej można zrozumieć czym jest asertywne zachowanie odróżniając je od zachowań przeciwnych mu, tzn. agresywnych, uległych (pasywnych, biernych) oraz manipulacyjnych. Jeśli wszystkie ludzkie zachowania ująć (opisać) we wspólnym wymiarze, którego skrajności stanowiłyby z jednej strony agresja, a z drugiej submisja (uległość, pasywność), a z trzeciej manipulacja lub zakamuflowana agresja, to asertywność znalazłaby się pośrodku, pomiędzy nimi.
Człowiek od momentu narodzin do około szóstego miesiąca życia okazuje głównie dwie formy zachowania: zależną – bierną oraz roszczeniową – agresywną. W ten sposób rozwija się niezależność osoby jako jednostki indywidualnej. Zachowania bierne lub agresywne często przyswajane są naturalnie. W obliczu różnych wyborów wydają się najłatwiejsze. Z kolei zachowania asertywne nie są wynikiem spontanicznych reakcji – wymagają udziału świadomości. Człowiek asertywny potrafi wyrazić siebie z wiarą we własne możliwości. Nie zachowuje się w sposób bierny, agresywny, a także nie manipuluje innymi. Postawa ta wymaga pogłębiania swojej samoświadomości, poznania swego prawdziwego „ja”, a także wzięcia odpowiedzialności za swoje słowa i czyny. Dokonać tego można poprzez pogłębianie sztuki komunikacji intrapersonalnej i interpersonalnej. Asertywność, stanowiąca przeciwieństwo zarówno agresywnego, jak i uległego zachowania często jest mylona z agresją, zaś osoby dbające o swoje prawa są postrzegane jako „aspołeczni egoiści”. Aby sprostać społecznym oczekiwaniom i jednocześnie nie okazać się egoistą i agresorem, często uciekamy się do antyasertywnych wzorców myślowych. Poniżej przedstawione są najpopularniejsze z przekonań, które nie tylko hamują naszą asertywność, ale też mogą powodować wchodzenie w postawy uległe czy bierne.

  1. Negatywne zdania na własny temat. Postrzeganie siebie jako nieskutecznego, niezaradnego, bezradnego i słabego (Jestem do niczego.).
  2. Samooskarżenia (Jestem nie w porządku. To moja winna. To wszystko przeze mnie.).
  3. Katastrofizowanie, czyli wyolbrzymianie problemów (Na pewno stanie się najgorsze.).
  4. Egocentryczny pesymizm, czyli pesymistyczne oczekiwanie i wyjaśnianie przyszłych zdarzeń życiowych (Wszystko co najgorsze przytrafia się mnie. Nie powiedzie się mi.).
  5. Przywoływanie norm i powinności, które ograniczają prawo do asertywnego zachowania (Powinienem być zawsze taki, jak inni tego oczekują.).
  6. Stawianie sobie wygórowanych warunków, ograniczających możliwość i gotowość do asertywnego zachowania (Zrobię to pod warunkiem, że wszystko się zmieni i oni mi na to pozwolą.).
  7. Widzenie czarno-białe, czyli niedostrzeganie alternatyw.
  8. Samokaranie po braku sukcesów.
  9. Rozpamiętywanie, czyli „przeżuwanie” problemów.
  10. Obwinianie (oskarżanie) innych bez dostrzegania potrzeby lub możliwości zmieniania siebie i swego życia (To wszystko jego wina, gdyby nie on to...).
  11. Deprecjonowanie (poniżanie) innych (Oni są głupi, gorsi, nic niewarci...).
  12. Przypisywanie innym wrogich intencji (Oni tylko czekają na moje potknięcie, są wrogo nastawieni wobec mnie, nie można nikomu ufać...).

Jak zatem z jednej strony bronić się przed „atakami’ z zewnątrz, z drugiej zaś wykształcić prawidłową postawę asertywną? Opartą na poszanowaniu zarówno swoich, jak i cudzych praw do zachowania odrębności, własnych granic i wyrażaniu siebie, swoich uczuć, przekonań i potrzeb. Jak nauczyć się nie tylko asertywnie odmawiać, ale też asertywnie komunikować?

Pamiętaj:

Mów o faktach, a nie o sądach – powiedz: Musisz popracować nad swoją interpunkcją. zamiast: To pismo jest do bani.
Nazywaj rzeczy po imieniu – Mów: Jestem wkurzony, gdy mój podwładny/klient łamie obietnice, zamiast: Mój podwładny/klient bywa wkurzający.
Mów prosto i zrozumiale – zadając pytania, nie zapraszaj innych do rozmowy. Mów więc: Czy możesz...?, a nie: Czy nie masz nic przeciwko...?
Używaj języka ciała – zwróć się do rozmówcy, stań lub usiądź prosto, rób wszystko, by zachować miły, ale poważny wyraz twarzy, mów spokojnie i miękko.
Używaj komunikatu „ja” – skup się na problemie, nie oskarżaj i nie obwiniaj innych, Mów: Chciałbym skończyć moją wypowiedź bez przerywania, zamiast Ty zawsze mi przerywasz.

Rys. 1 Czym nie jest asertywność?

Jak odmawiać?

Asertywna odmowa to forma odmowy, która stosowana jest w sytuacji, gdy potencjalnie jesteśmy w stanie spełnić oczekiwanie lub prośbę naszego rozmówcy, ale kosztem naszych chęci, dążeń lub interesów. Asertywna odmowa jest elementem stanowienia praw, określa pozycję i przedstawia jasną decyzję dotyczącą konkretnej sprawy. Jest stwierdzeniem czytelnym, bezpośrednim, uczciwym i stanowczym. Ważne jest to, że asertywna odmowa nie zawiera pretensji ani usprawiedliwiania się. Osoby mające kłopot z odmawianiem czują się zwykle nie w porządku wobec drugiej osoby (przedkładając jej potrzeby nad swoje własne). Dlatego albo szukają przebaczenia – stąd przepraszanie, usprawiedliwianie się – albo próbują dowieść, że druga osoba jest nie w porządku, skoro zgłasza potrzebę, której trzeba odmówić – stąd pretensje. Jeśli wyraźnie nie artykułujemy słowa „nie” – nasi rozmówcy nie otrzymują jasnej informacji czego odmawiamy i dalej nalegają. Niewystarczająco dbamy o swoje potrzeby i wtedy czujemy się wykorzystywani (bojąc się tego, możemy wycofać się nadmiernie z kontaktów z innymi ludźmi), Może nagromadzić się w nas dużo złości, która nie będzie rozładowana w sposób konstruktywny i adekwatny. Asertywna odmowa powinna zawierać w sobie trzy elementy, które przedstawiono na rys. 2
Przykład asertywnej odmowy: nie zrobię dla ciebie tej pracy, bo chcę w tym czasie wykonać swoją. Nie poży...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy