Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

27 listopada 2018

NR 59 (Listopad 2018)

Zapewnienie schronienia w okresie zimowym

0 15

Jakie narzędzia prawne może wykorzystać pracownik socjalny, aby w okresie zimowym pomóc bezdomnym oraz innym osobom żyjącym w trudnych warunkach mieszkaniowych.

Bezdomność jako zjawisko społeczne jest jedną z przesłanek udzielenia świadczeń z pomocy społecznej. Ma to związek, zwłaszcza w okresie zimowym, z ochroną życia i zdrowia ludzkiego, a w szerszym ujęciu z konstytucyjną zasadą poszanowania i ochrony przyrodzonej oraz niezbywalnej godności człowieka1, której to realizowanie jest obowiązkiem władz publicznych. Do zasady poszanowania godności człowieka odwołują się także przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 1508 z późn. zm.), która w przepisie art. 3 ust. 1 stanowi, iż pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka.

Zdefiniować bezdomność

Punktem wyjścia do rozważań dotyczących problematyki bezdomności jest ustawowa definicja osoby bezdomnej, którą ustawa o pomocy społecznej w przepisie art. 6 pkt 8 definiuje jako osobę niezamieszkującą w lokalu mieszkalnym w rozumieniu przepisów o ochronie praw lokatorów i mieszkaniowym zasobie gminy i niezameldowaną na pobyt stały, w rozumieniu przepisów o ewidencji ludności, a także osobę niezamieszkującą w lokalu mieszkalnym i zameldowaną na pobyt stały w lokalu, w którym nie ma możliwości zamieszkania. Należy wskazać w tym miejscu, że definicja ustawowa rozróżnia dwa stany faktyczne2. Pierwszy z nich dotyczy bezdomności w ścisłym tego słowa znaczeniu (brak lokalu, brak zameldowania na pobyt stały) oraz bezdomność będącą następstwem wystąpienia okoliczności, które zmusiły osobę (rodzinę) do opuszczenia lokalu, z uwagi na brak możliwości dalszego zamieszkiwania w nim. Ustawa nie określa przyczyn braku takiej możliwości, skupiając się wyłączne na tym, że taki stan faktyczny zaistniał. W praktyce najczęstszymi przyczynami braku możliwości zamieszkiwania w lokalu są okoliczności związane z działaniem osób trzecich (małżonka, krewnych), na skutek których osoba została zmuszona do opuszczenia lokalu (w związku ze stosowaną wobec niej przemocą), albo też nie może wrócić do lokalu (nie zostaje do niego wpuszczona), mimo że tego chce.

Definicja osoby bezdomnej rozważana powinna być także w kontekście, zawartym w przepisie art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 1234 z późn. zm.), zgodnie z którym przez lokal należy rozumieć lokal służący do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, a także lokal będący pracownią służącą twórcy do prowadzenia działalności w dziedzinie kultury i sztuki. Nie jest w rozumieniu ustawy lokalem pomieszczenie przeznaczone do krótkotrwałego pobytu osób, w szczególności znajdujące się w budynkach internatów, burs, pensjonatów, hoteli, domów wypoczynkowych lub w innych budynkach służących do celów turystycznych lub wypoczynkowych.

Zestawiając przepisy ustawy o pomocy społecznej dotyczące pojęcia osoby bezdomnej oraz przepisy ustawy o ochronie praw lokatorów dotyczące pojęcia lokalu, można wyprowadzić następujące wnioski:

  1. Użycie w przepisie art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie praw lokatorów zwrotu „w szczególności” wskazuje na jedynie przykładowy charakter wyliczenia; wszystkie pomieszczenia przeznaczone do krótkotrwałego pobytu osób – nawet te, które w ustawie nie zostały wprost wymienione – nie stanowią lokali mieszkalnych w rozumieniu ustawy3.
  2. Nie można uznać za lokal mieszkalny w takiego pomieszczenia, które nie spełnia podstawowych warunków do zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, typu: szopa, garaż, budynek gospodarczy4.
  3. Sporadyczne udzielanie schronienia w porze nocnej przez osoby znajome nie jest równoznaczny z zamieszkiwaniem w określonym lokalu; jeżeli nadto zainteresowana osoba nie posiada zameldowania na pobyt stały, to spełnia ona przesłanki uzasadniające uznanie jej za osobę bezdomną5.
  4. Schronisko dla osób bezdomnych nie spełnia ustawowych przesłanek do zaliczenia go do kategorii lokali mieszkalnych6.

Niepieniężne formy wsparcia

Po ustaleniu, że mamy do czynienia z osobą bezdomną, przepisy ustawy o pomocy społecznej przewidują stosunkowo szerokie spektrum możliwych form wsparcia. Pominięte zostaną w tym miejscu formy pieniężne, albowiem okoliczność wystąpienia bezdomności nie różnicuje osób bezdomnych i osób przebywających w lokalach mieszkalnych.

Podstawowym świadczeniem niepieniężnym, które może być udzielone osobom bezdomnym, jest pomoc w formie schronienia. Zgodnie z przepisem art. 48 ustawy o pomocy społecznej, świadczenie w formie schronienia jest udzielane osobom tego pozbawionym. Przesłanka pozbawienia schronienia jest więc podstawą do udzielenia pomocy w formach przewidzianych w kolejnym art. 48a ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z przepisem art. 48a ust. 1 ustawy, udzielenie schronienia następuje przez przyznanie tymczasowego schronienia w noclegowni, schronisku dla osób bezdomnych albo schronisku dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi. Katalog ten uzupełnia przepis art. 48a ust. 4 
ustawy, zgodnie z którym tymczasowe schronienie może być udzielone również w formie ogrzewalni. 

W okresie zimowym równie istotnego znaczenia jak świadczenia niepieniężne nabierają świadczenia pieniężne ukierunkowane na zabezpieczenie niezbędnej potrzeby bytowej, jaką w szczególności jest opał 
(lub inne nośniki energii cieplnej). Świadczeniem takim jest zasiłek celowy oraz specjalny zasiłek celowy. 

 

W katalogu możliwych form udzielenia schronienia wyróżnia się schronisko dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi. Zgodnie z przepisem art. 48a ust. 2b  ustawy o pomocy społecznej, schronisko dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi zapewnia osobom bezdomnym, które ze względu na wiek, chorobę lub niepełnosprawność wymagają częściowej opieki i pomocy w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych, ale nie wymagają usług w zakresie świadczonym przez jednostkę całodobowej opieki, zakład opiekuńczo-leczniczy lub zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy, tymczasowe schronienie wraz z usługami opiekuńczymi oraz usługami ukierunkowanymi na wzmacnianie aktywności społecznej, w miarę możliwości wyjście z bezdomności i uzyskanie samodzielności życiowej. 

Dodatkowo, w szczególnie uzasadnionych przypadkach zapewnia się w takiej placówce posiłek lub całodzienne wyżywienie.

Jak już wskazano, udzielanie schronienia następuje poprzez przyznanie tymczasowego miejsca w noclegowni, schronisku dla osób bezdomnych albo schronisku dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi (art. 48a ust. 1), ewentualnie w ogrzewalni (art. 48a ust. 4). 

Zasadą jest udzielanie pomocy w schronisku (w tym z usługami opiekuńczymi) lub noclegowni. Ogrzewalnia jest natomiast miejscem interwencyjnego, bezpiecznego pobytu w ogrzewanych pomieszczeniach wyposażonych co najmniej w miejsca siedzące.

Udzielenie pomocy w formie udzielenia schronienia w schronisku z usługami opiekuńczymi, schronisku lub noclegowni, na ogólnych zasadach wymaga złożenia przez osobę zainteresowaną odpowiedniego wniosku. Nie jest jasne, czy ten sam wymóg dotyczyć będzie ogrzewalni. Nie jest wykluczone, że w tym przypadku ta czynność nie będzie konieczna, mając na względzie po pierwsze interwencyjny charakter udzielania w tym miejscu schronienia, jak również kwestie praktyczne (brak możliwości odebrania wniosku od osoby będącej pod wpływem alkoholu lub substancji psychoaktywnych). 

Po odebraniu wniosku, zgodnie z przepisem art. 48a ust. 8 ustawy o pomocy społecznej, pomoc przyznawana w formie tymczasowego schronienia w ogrzewalni lub noclegowni nie wymaga przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz wydania decyzji administracyjnej. Choć przepis art. 48a ust. 8 ustawy wydaje się zezwalać na odstąpienie od przeprowadzania czynności wywiadu środowiskowego, w ocenie autora przepis ten nie ma charakteru generalnego (tj. mającego zastosowanie do każdego wniosku o udzielenie pomocy w formie schronienia w noclegowni i ogrzewalni), na co wskazuje zastosowanie w nim sformułowania „nie wymaga”. Gdyby ustawodawca chciał wprowadzić regułę o charakterze generalnym, zastosowałby raczej sformułowanie „nie przeprowadza się”. Przyjęcie takiego stanowiska wzmacnia to, że ustawodawca, posługując się sformułowaniem „nie wymaga”, odniósł się wyłącznie do przyznania świadczenia, przemilczał natomiast kwestię odmowy udzielenia świadczenia. W takim przypadku – z uwagi na niezmienioną treść art. 106 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, przy braku przepisów odmiennie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy