Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

20 września 2021

NR 84 (Wrzesień 2021)

Zachowania autodestruktywne

0 109

Problem zachowań polegających na szkodzeniu samemu sobie (zachowania autodestruktywne), obserwujemy coraz częściej. Zachowania autodestruktywne są rodzajem szkodzenia, krzywdzenia samego siebie, niszczenia siebie. To rodzaj oddziaływania, którego skutki mogą pojawić się natychmiast lub będą odroczone w czasie. To działania mające na celu wywołanie psychicznej i/lub fizycznej szkody samemu sobie.

Ważne fakty na temat zachowań autoagresywnych:

POLECAMY

  • Występują w każdej grupie wiekowej. Na przykład odnotowywano wystąpienie prób samobójczych u kilkulatków.
  • Mogą być bezpośrednie i pośrednie. Pośrednie zachowania autoagresywne to takie, które prowokują inne osoby do wyrządzenia krzywdy. Na przykład zaczepianie i obrażanie kogoś w intensywny sposób i ostatecznie osoba obrażana atakuje fizycznie tę pierwszą osobę. Bezpośrednie zachowania autoagresywne to atakowanie siebie, krzywdzenie siebie w sposób aktywny, wywołujący szkodę, np. samooskarżanie siebie, obwinianie siebie, poniżanie siebie lub okaleczanie skóry, przedawkowanie leków.
  • To szybka reakcja organizmu, mająca na celu uporanie się ze stresem, który przeważa. To brak szerokiego wachlarza możliwości uzyskania wsparcia, to brak kompetencji osobistych oraz zasobów do poradzenia sobie w danej sytuacji.
  • Autodestruktywne działania mogą przybrać również formę werbalną lub pozawerbalną. W werbalnej formie przejawia się w wypowiadaniu komunikatów na swój temat, mających na celu obniżenie własnej wartości, pewności siebie, sprawczości własnej. To samoponiżające, autokrytyczne negatywne wypowiedzi na swój temat kierowane do kogoś albo do samego siebie. Niewerbalna forma to wszystko to, co osoba robi sobie fizycznie np. kalecząc swoje ciało przedmiotami, toksynami, substancjami żrącymi itp.
  • Osoby krzywdzące siebie najprawdopodobniej w danym momencie doświadczają zaburzenia harmonii psychicznej, specyficznego zawężenia świadomości i w ten sposób podejmują próby dokonania samoregulacji, a z powodu ograniczenia własnych zasobów, wykorzystują destruktywne strategie.
  • Kiedy zachowania autoagresywne powtarzają się cyklicznie, wywołując szkody i cierpienie, można określić te działania „autoprzemocowymi”.

Wzięcie pod uwagę charakterystycznych cech zachowań autoagresywnych może pozwolić zwracać na nie uwagę w łatwiejszy sposób i – w konsekwencji – interweniować w sposób (bardziej) adekwatny i (bardziej) skuteczny, trafny.
Do zachowań autodestruktywnych można zaliczyć:

  • Wszelkiego rodzaju samookaleczenia, samouszkodzenia, które często nie zagrażają życiu.
  • Zagrażające życiu – próby samobójcze1 i samobójstwa dokonane2.

Przykłady zachowań autodestruktywnych

Oprócz już wymienionych, do autodestruktywnych zachowań można zaliczyć wiele działań jednostki. Ważnym kryterium w określaniu ich mianem szkodliwych, niszczących daną osobę, jest właśnie kryterium krzywdy i szkody, którą osoba sobie wyrządza. W ustalaniu, czy dane zachowanie jest niszczące dla danej osoby, należy wziąć pod uwagę właśnie to kryterium i ustalić, czy ono występuje (czy dana osoba rzeczywiście sobie szkodzi). Zachowania autodestrukcyjne to też:

  • stosowanie restrykcyjnej diety, np. głodzenie siebie kontra przejadanie się,
  • prowokowanie wymiotów,
  • systematyczne wywoływanie przeczyszczania się,
  • palenie papierosów,
  • picie alkoholu w nadmiarze,
  • spożywanie napojów, które w dużych i często przyjmowanych ilościach szkodzą (np. picie słodkich gazowanych napojów codziennie)3,
  • nacinanie naskórka, cięcie skóry,
  • utrzymywanie relacji z osobą, która nęka fizycznie i/lub psychicznie,
  • odstawianie, nadużywanie lub ograniczanie przyjmowania zaordynowanych leków,
  • szybka jazda samochodem, przekraczanie ustalonego ograniczenia prędkości,
  • podróżowanie po nieznanych miejscach, terenach potencjalnie niebezpiecznych,
  • spotykanie się i podróżowanie z osobami nieznanymi;
  • stosunki seksualne z osobami nieznanymi,
  • seks bez zabezpieczeń,
  • przypalanie siebie,
  • rozdrapywanie ran,
  • drapanie siebie do powstania krwawienia,
  • uderzanie siebie,
  • nacinanie ścięgien,
  • przebijanie skóry, tkanek głębokich ciała,
  • samoutrudnianie, zaniechanie działań, które doprowadzają do szkody,
  • wymuszanie na sobie powstawania chorób, wywoływanie chorób u siebie (zespół Münchhausena) – zachowania autodestruktywne ukryte,
  • wyrażanie zgody na krzywdzenie siebie przez inne osoby.

Niekiedy trudno odróżnić zachowania ryzykowne od zachowań autodestruktywnych. Dlatego też tak ważne jest ocenianie zachowań osoby i ustalanie, czy zostaje przekroczona granica krzywdy, szkody i czy istnieje takie ryzyko.

Zrozumieć samoniszczenie
 

Ważne

Działania skierowane przeciwko sobie, paradoksalnie, są zachowaniami mającymi dać „coś dobrego” jednostce. Osoby, ponieważ dbają o siebie, próbują w jakiś sposób wybrać jakieś dobro. Najczęściej próbują uśmierzyć ból, złagodzić cierpienie lub je przerwać/zakończyć. To cele zadbania o siebie w jakiś sposób. Problem stanowi ich charakter: destruktywność, szkodliwość. Osoba próbuje odzyskać kontrolę nad samą sobą, nad sytuacją, chce mieć wpływ i dokonać oczekiwanej zmiany. Zachowania autodestruktywne nie stanowią wyizolowanej trudności. Zazwyczaj związane są z innego rodzaju doświadczeniami, które najczęściej są doświadczeniami poważnego kryzysu jednostki.


Funkcje zachowań autodestruktywnych

Zachowania autodestruktywne można zaliczyć do działań służących samoregulacji jednostki. Jednostka, jak wcześniej wspomniałem, szuka strategii odpowiednich do poprawienia swojego stanu, polepszenia jakości swojego życia, na przykład znalezienia ulgi w cierpieniu. W szerszym ujęciu można wymienić najczęstsze funkcje zachowań autodestrukcyjnych:

  • Regulacja emocjonalna, tj. odreagowanie trudnych emocji, odizolowanie się od trudnych, przykrych doświadczeń emocjonalnych (smutku, rozpaczy, żalu itp.); wywołanie poczucia przynależności (wobec poczucia pustki, alienacji, odrętwienia, bólu samotności itp.). To ekspresja siebie – pokazanie swojego bólu, cierpienia, pozbycie się trudnych wspomnień; ukaranie innych osób, np. sprawcy przemocy; to wyrażenie gniewu, poczucia winy i próba pozbycia się tych emocji z własnego doświadczenia.
  • Odzyskanie/pozyskanie poczucia wpływu i autonomii, tzn.: zapanowanie nad samym sobą, nad swoimi reakcjami; poczucie sprawstwa osobistego na sytuację i na siebie samego.
  • Uzyskanie wsparcia, opieki, troski, zainteresowania. Osoba cierpiąca szukać może w ten sposób wspierającej obecności osób, które dostrzegą jej ból i problemy, ponieważ wcześniej nikt tego nie zauważał. Szkodzenie sobie wywołuje gwarancję pomocnego zainteresowania innych, np. personelu medycznego.
  • Formowanie tożsamości własnej i podkreślenie w ten sposób własnej odrębności i indywidualności, wskazanie przynależności.
  • Próby kształtowania siebie, swojej osobowości, swoich zdolności. Osoby m.in. używając działań krzywdzących siebie, podejmują próbę zmiany, traktując zachowanie autodestrukcyjne jako karę nakładaną na siebie. Przypisują sobie pełną odpowiedzialność za efekty w danej sytuacji 
  • (np. wybuch słowny męża; bycie wykorzystanym seksualnie), obwiniają się za nie. Atak na siebie ma być odkupieniem swojej winy i uwolnieniem się od przykrych, trudnych do zniesienia przeżyć.
  • Porozumiewanie się ze światem. Z innej perspektywy: zachowania autodestrukcyjne stanowią formę komunikowania się ze środowiskiem. 
    Na przykład, blizny i inne ślady po okaleczeniach pełnią funkcję zwrócenia uwagi na ich cierpienie, na trudną sytuację, w której się znajdują; to próba poinformowania ludzi, że dana osoba potrzebuje natychmiastowej pomocy, intensywnego wsparcia.

Ważną kwestią jest fakt wystąpienia ulgi, następującej wskutek zachowań autodestruktywnych, szczególnie widocznej w samookaleczaniu się fizycznym. Organizm w reakcji obronnej wytwarza endorfiny, które łagodzą bolesne fizyczne doznania. Wyrażenie cierpienia w zachowaniu krzywdzącym siebie powoduje ulgę i spadek powiązanego z cierpieniem psychicznym napięcia fizycznego. Endorfiny, stymulując te same receptory co opiaty, działają przeciwbólowo, redukują napięcie i wywołują stan podobny do euforii4.

Jak rozpoznawać?
 

Pamiętaj

Pracownik socjalny dysponuje kilkoma narzędziami (sposobami), które mogą ułatwić mu zidentyfikowanie przejawów autodestrukcji u osób, które wspiera. Podstawowe sposoby pracownika OPS to wywiady, obserwacje i poszczególne techniki w bezpośrednim kontakcie z różnymi osobami.

 

  • Wywiad. Pracownik OPS ma możliwość wykorzystania standardowego narzędzia, jakim jest wywiad. Może przeprowadzić wywiad (indywidualny wywiad strukturalizowany czy swobodny)5 z osobą, która według niego wymaga wsparcia oraz wywiady środowiskowe. W ten sposób może zebrać potrzebne informacje oraz zweryfikować hipotezy dotyczące stanu i jakości funkcjonowania danej osoby (danych osób). Wywiad środowiskowy jest szczególnie ważny dla weryfikacji hipotez dotyczących zachowań autodestruktywnych. Pracownik socjalny, podczas rozmów z sąsiadami, kolegami, znajomymi z pracy, może zebrać informacje potwierdzające lub przeczące temu, że osoba przejawia tendencje autodestruktywne.
  • Obserwacja. Pracownik socjalny podczas spotkań z osobą wspomaganą ma możliwość dostrzegania różnych kwestii, na podstawie których może stwierdzić występowanie zachowań autodestruktywnych, tendencji o tym charakterze podczas bezpośredniej obserwacji osoby wspieranej. Obserwacja odgrywa bardzo ważną rolę, ponieważ pozwala dostrzec istotne kwestie. Uważna obserwacja, skupione, wytrwałe obserwowanie pozwala dostrzec efekty zachowań autoagresywnych i daje możliwość szybkiej, adekwatnej interwencji.
    Pracownik OPS powinien zwracać szczególną uwagę na wygląd zewnętrzny osoby wspomaganej, na jej cechy fizyczne, wygląd, dbałość u higienę osobistą (np. czy osoba jest umyta, uczesana), jaki kolor ma jej skóra, czy widoczne są jakieś zmiany skórne lub inne, czy widoczne są jakieś (obserwowalne właśnie) podrażnienia, zadrapania, okaleczenia. Ważne jest obserwowanie wyglądu i ubioru, ponieważ osoba ubraniem może tuszować, chować przejawy samookaleczeń i innych działań szkodzących sobie, efekty niszczenia siebie. Istotne jest też to, w jaki sposób osoba się zachowuje, w jaki sposób podejmuje kontakt z pracownikiem socjalnym (czy jest np. wycofana, czy nadaktywna), czy wypowiada dużą liczbę słów, jest małomówna czy generalnie milczy; w jaki sposób się wypowiada, w jaki sposób uzasadnia swoje zachowania (na przykład zaprzecza podejrzeniom pracownika dotyczącym tego, że dokonuje samookaleczeń).

Inne techniki diagnostyczne:

  • Rozmowa kierowana. Jest podobna do wywiadu; nie wymaga szczegółowego wcześniejszego przygotowania. Może być prowadzona na jeden temat. Wymaga od pracownika socjalnego przygotowania zaledwie kilku tematów do rozmowy. Podczas spotkania z osobą wspomaganą pracownik socjalny kieruje rozmową, pilnując, by tematy zaplanowane na nią były poruszane, dyskutowane, (wyczerpująco) omawiane.
  • Psychorysunek jest niewerbalną metodą diagnostyczną. Jej zaleta polega na tym, że można do niej używać różnych materiałów i pozostawia spory margines swobody dla osoby wspomaganej. Pomaga oszacować stan i funkcjonowanie dzieci oraz sprawdza się w kontakcie z osobami wykazującymi różnego rodzaju trudności w werbalnej bezpośredniej komunikacji, o różnej genezie. Tematami rysunków poruszających kwestię autodestrukcji mogą być: „Dziecko w deszczu”, „Powódź”, „Pożar wśród zwierząt”, „Ja wśród ludzi”, „Uczucia wewnątrz mnie”.
  • Zabawa. To metoda, która wymagałaby szerszego osobnego omówienia. Warto wspomnieć, że przeznaczona jest dla osób w każdym wieku. Dla osób dorosłych, podobnie jak psychorysunek, stanowi odpowiedni sposób nawiązania kontaktu oraz przeprowadzenia diagnozy dla osób w trudnościami w pierwszym kontakcie, z wykorzystaniem zabawy w formie działań niewerbalnych. Pracownik socjalny może poprosić o odegranie za pomocą lalek najtrudniejszych wydarzeń z ostatniego okresu i na tej podstawie podjąć dalsze działania diagnostyczne.
  • Działania twórcze, takie jak psychodrama, papieroplastyka, drama, recytowanie, układanie klocków, lepienie z modeliny, wyklejanki, łączenie, przekształcanie różnych elementów itp. Działania takie mogą mieć różną tematykę, można ją swobodnie dostosowywać i na przykład poprosić dziecko wspomagane o przedstawienie swojego najsmutniejszego dnia.

Powyższe sposoby działania mają charakter diagnostyczny, jak również spełniają funkcję regulacji emocji u osoby wspomaganej.
Pozostałe techniki wsparcia: empatyczna rozmowa, gry/zabawy/ćwiczenia mające na celu regulację emocji. To sposoby takie same lub podobne do powyższych, mogą być stosowane również jedynie w celu regulacji emocjonalnej. Metoda ta, obok funkcji diagnostycznej, spełnia przede wszystkim funkcję wsparcia osoby, u której pracownik socjalny podejrzewa występowanie zachowań autoagresywnych. Szczególnie powinien zwrócić uwagę na empatyczną rozmowę skupioną na przeżyciach doświadczanych przez osobę wspomaganą.
Pozostałe formy wsparcia:

  • pomoc psychologiczna – w postaci diagnozy psychologicznej (diagnoza temperamentu, osobowości; funkcjonowania społecznego) oraz poradnictwo i/lub psychoterapia długoterminowa. Pomoc stanowią również zajęcia socjoterapeutyczne, grupy wsparcia (na przykład grupy dla osób w kryzysach suicydalnych);
  • pomoc lekarska – mająca na celu ocenę funkcjonowania somatycznego, fizjologicznego; powinna sprawdzać sprawność organów, funkcji motorycznych oraz wykluczać ewentualne okaleczenia zewnętrzne i urazy organów wewnętrznych (m.in. morfologia krwi, oględziny, badania palpacyjne i/lub USG);
  • pomoc psychiatryczna, która oceni dodatkowo stan psychiczny osoby wspomaganej oraz da możliwość wprowadzenia ewentualnej farmakoterapii;
  • pomoc prawna, która stanowi wsparcie w rozwiązaniu trudności związanych z finansami (np. zadłużenia), relacjami z byłymi partnerami, opieką nad dziećmi (np. rozwód);
  • pomoc materialna – w tej postaci pracownik socjalny odgrywa również bardzo ważną rolę. Warto zwrócić uwagę i pamiętać w kwestii tematu samouszkodzenia, autodestrukcji, że nierzadko brak odpowiedniej możliwości finansowania utrzymania i wyżywienia doprowadza osoby w takiej sytuacji do ataków na siebie;
  • organizacyjna – w tym obszarze pracownik socjalny również odgrywa bardzo istotną rolę: ma możliwość wsparcia osoby, zorganizowaniem pomocy w formie asystenta rodzinnego, zdobycia i przekazania kluczowych informacji potrzebnych w procesie pomagania (nazwy, dane teleadresowe konkretnych instytucji np. fundacji; zorganizowanie pomocy lekarskiej, psychoterapeutycznej; pomoc w zdobyciu refundacji na leczenie itp.).

Wskazanie zachowań autodestrukcyjnych i pomoc osobie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy