Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

20 września 2021

NR 84 (Wrzesień 2021)

Zaburzone relacje rodzinne i ich wpływ na funkcjonowanie człowieka

0 4406

Człowiek bezsprzecznie jest istotą społeczną. Dlaczego? Na różnych etapach życia, w różnym stopniu i w różnym celu są jednostce potrzebne inne osoby.

Potrzeba kontaktów społecznych jest naturalną potrzebą człowieka, a jej deprywacja powoduje zaburzenia zarówno w sferze funkcjonowania społecznego, jak i psychicznego1. Pierwszym i najważniejszym środowiskiem społecznym dla człowieka jest rodzina, tam też występują najwcześniejsze formy doświadczeń jednostki. Rodzinę jako podstawową jednostkę społeczną spotkać można w zasadzie wszędzie – niezależnie od miejsca czy czasu, o którym się mówi. Trudno jest jednak w związku z tym jednoznacznie zdefiniować czym rodzina jest i wskazać, jaki „skład osobowy” powinna w sobie zawierać, by rodziną mogła być nazywana. Można by uznać, iż termin „rodzina” w najwęższym znaczeniu odnosi się do podstawowej jednostki pokrewieństwa, zaś w nieco szerszym jest to grupa ludzi o bliskich więziach, niekoniecznie powiązanych ze sobą więzami krwi. Pojęcie rodziny ewoluuje wraz ze zmieniającymi się standardami – kiedyś „tradycyjna” rodzina była prawie zawsze rodziną patriarchalną, podporządkowaną władzy ojca, obecnie zaś można by uznać, że w wielu sytuacjach zmienia się rola kobiety w rodzinie, której rola może (chociaż oczywiście nie musi) wykraczać poza rolę matki i gospodyni domu. Warto także zwrócić uwagę, że obecnie za rodzinę uznawane mogą być także bezdzietne (również z wyboru) pary. Te przemiany wydają się być naturalne i spójne ze zmieniającym się światem.
 

POLECAMY

Ważne

W odniesieniu do tego artykułu ważne będzie rozumienie rodziny w ujęciu systemowym (jest to jedno z podejść psychoterapeutycznych), gdzie rodzina jest całością, niebędącą przy tym prostą sumą swych elementów. Wszystkie elementy owej rodziny (systemu rodzinnego), czyli poszczególni członkowie rodziny, są ściśle ze sobą powiązane i wzajemnie oddziaływają na siebie. To, co wydaje się istotne w tym ujęciu i może być niezwykle pomocne i ważne z perspektywy praktyki pracownika pomocy społecznej w kontekście pracy z systemami rodzinnymi to fakt, iż owe wzajemne relacje pomiędzy wszystkimi członkami rodziny wpływają nie tylko na osoby będące bezpośrednio w tej relacji (np. mąż i żona), ale także na innych członków tej rodziny (np. na dzieci). 


Relacje zatem mają charakter bezpośredni i pośredni2. Ten punkt widzenia okazuje się przydatny, ponieważ pozwala zrozumieć, że np. konflikt rodziców może mieć istotny wpływ na dobrostan dziecka. Z socjologicznego punktu widzenia rodzina jest grupą pierwotną, ponieważ stanowi przestrzeń, w której rozpoczyna się uspołecznienie jednostki3.

Relacje rodzinne i ich znaczenie dla dobrostanu jednostki

Relacje rodzinne i ich jakość mają niezwykle istotne znaczenie dla funkcjonowania poszczególnych członków rodziny przez całe życie jednostek, odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu dobrostanu jednostki w ciągu jej życia. Członkowie rodziny są ze sobą powiązani w istotny sposób na każdym etapie życia, a relacje pomiędzy nimi są ważnym źródłem więzi społecznych i wpływu społecznego na jednostki przez całe ich życie4. Wyniki badań pokazują, że relacje społeczne mogą mieć głęboki wpływ na dobrostan w ciągu życia5. Powiązania rodzinne mogą zapewnić większe poczucie sensu i celu, a także społeczne i materialne zasoby, które wpływają pozytywnie na dobrostan jednostki6. Jakość relacji rodzinnych, w tym wsparcie społeczne (np. zapewnianie miłości, porad i opieki) i napięcie (np. kłótnie, krytyka, stawianie zbyt wielu żądań), może wpływać w istotny sposób na samopoczucie jednostki. Stresory i wsparcie społeczne są podstawowymi elementami teorii procesu stresu7, która twierdzi, że stres może osłabić zdrowie psychiczne, podczas gdy wsparcie społeczne może służyć jako zasób ochronny. Osoby otrzymujące wsparcie od członków rodziny mogą odczuwać większe poczucie własnej wartości, co w efekcie może być bardzo ważnym zasobem psychicznym, zachęcającym do optymizmu, a także lepszej jakości zdrowia psychicznego8.

Socjalizacyjna funkcja rodziny

Rodzina jako podstawowa jednostka społeczna pełni rozmaite funkcje. Słowo to rozumieć można jako wyspecjalizowane oraz permanentne działania członków rodziny, wynikające z bardziej lub mniej uświadomionych sobie przez nich zadań, podejmowanych w ramach wyznaczonych przez obowiązujące normy i wzory9. 
 

Pamiętaj

Rodzina jako podstawowa grupa społeczna spełnia istotne funkcje w społeczeństwie, zaspokajając zarazem potrzeby psychiczne, emocjonalnie i społeczne swoich członków. Jej zadanie jest zatem dwutorowe – wypełnia obowiązki zarówno wobec społeczeństwa, jak i wobec osób wchodzących w jej skład10. 


Można by stwierdzić, że przez właściwe pełnienie swych funkcji rodzina działa w interesie całego społeczeństwa11. Jeśli chodzi o poszczególne funkcje rodziny, różni badacze wyodrębniają nieco inne, choć często zazębiające się funkcje. I tak, za Marią Ziemską wymienić można następujące funkcje rodziny:

  • prokreacyjna,
  • produkcyjna (zarobkowa),
  • usługowo-opiekuńcza,
  • socjalizacyjna,
  • psychohigieniczna.

W tym artykule najwięcej uwagi poświęcone zostanie funkcji socjalizacyjnej, ściśle związanej z relacjami międzyludzkimi (w tym – między członkami rodziny), co pozostaje w obszarze głównych zainteresować niniejszego tekstu. Mówiąc najogólniej, socjalizacja to proces, w którym pewne elementy kultury, w której rodzina żyje, są przekazywane młodszemu pokoleniu, a młode osoby poznają zasady i praktyki grup społecznych, do których należą. Termin socjalizacja odnosi się do procesu interakcji, dzięki któremu dorastająca jednostka uczy się nawyków, postaw, wartości i przekonań grupy społecznej, w której się urodziła. W dużym uproszczeniu za socjalizację w pewnym sensie uznać można zatem proces, w którym rodzina pomaga młodej jednostce rozwinąć się na kogoś akceptowanego przez społeczeństwo, w którym przyszło mu żyć, przygotowanego do późniejszego prawidłowego uczestnictwa w społeczeństwie. Oprócz dawania poczucia przynależności lub tożsamości, rodzina przekazuje dziecku kulturę, tradycje, normy, role społeczne i wartości12. To, co wydaje się niezwykle istotne w kontekście socjalizacji dziecka, to, że jeśli owe elementy wymienione w poprzednim zdaniu są w danej rodzinie na różne sposoby zaburzone, to w takiej też formie zostaną dziecku przekazane. I tak, nadużywanie narkotyków czy alkoholu czy stosowanie rozmaitych form przemocy to tylko niektóre z negatywnych aspektów, jakie środowisko może przekazać dorastającemu dziecku jako wartości czy normy w procesie socjalizacji. Wśród licznych teorii wyjaśniających powstawanie uzależnień od substancji psychoaktywnych istnieją właśnie i takie, które wskazują na znaczącą rolę uwarunkowań rodzinnych. Rodzice mogą też stosować różne sposoby przekazywania dzieciom umiejętności społecznych. Podczas gdy niektórzy rodzice są surowi, inni polegają na dialogu, aby przekazać swoim dzieciom pewne wartości.

Zaburzone relacje rodzinne lub ich brak

Zerwane bądź zaburzone relacje rodzinne mogą mieć istotny wpływ na dzieci wychowujące się w danej rodzinie. Zerwanie więzi rodzinnych następować może w wyniku rozmaitych sytuacji takich jak na przykład konflikty czy rozwody. W pewien sposób za zerwanie kontaktów rodzinnych uznać można także śmierć bliskiej osoby, chociaż jest to sytuacja zupełnie inna aniżeli te wskazane wcześniej. Zaburzone relacje rodzinne rozumieć można także na wiele sposobów. W sytuacji kiedy relacje pomiędzy członkami rodziny są trwale zaburzone i rzutują na samopoczucie psychiczne oraz fizyczne zarówno rodziców, jak i dzieci, mówić można o rodzinie dysfunkcyjnej. Warto zwrócić uwagę, że w zasadzie w każdej rodzinie występować mogą pewne nieprawidłowości dotyczące życia rodzinnego czy postaw i zachowań rodzicielskich. Kiedy jednak w codziennym życiu owe nieprzyjemne sytuacje nasilają się, a towarzyszy im dodatkowo osłabienie bądź całkowity rozpad więzi emocjonalnych, można wtedy mówić o tym, że rodzina nie spełnia odpowiednich sobie funkcji, osłabiając zachowania opiekuńczo-wychowawcze i socjalizacyjne, zbliżając się do stania się rodziną dysfunkcyjną13. Rodzina dysfunkcyjna to taka, w której występuje brak lub niedostatek zaspokajania potrzeb, a dodatkowo niespełnione są przypisane jej funkcje. W rodzinie dysfunkcyjnej, jak wspomniano wcześniej, zaburzone są na rozmaite sposoby więzi pomiędzy poszczególnymi członkami systemu. Owe zaburzenie więzi emocjonalnej przybierać może najróżniejsze postacie – od rozluźnienia więzi uczuciowych między członkami rodziny, poprzez obojętność emocjonalną między rodzicami czy rodzicami i dzieckiem, aż do zaniku więzi emocjonalnych, przechodzącego często do negatywnych i wrogich stosunków emocjonalnych w rodzinie14. To, co może okazać się istotne w praktyce pracownika pomocy społecznej w kontekście pracy z rodziną dysfunkcyjną to fakt, iż członkowie rodziny mogą sprawiać wrażenie pozornej dbałości o dziecko. Relacje rodzinne pomiędzy członkami rodziny dysfunkcyjnej mogą balansować pomiędzy chłodem emocjonalnym a jawną wrogością, także wobec dziecka. Ważnym elementem zaburzonych relacji w rodzinie dysfunkcyjnej wpływających na dziecko są konflikty pomiędzy opiekunami, które powstawać mogą z wielu powodów – emocjonalnych, ale i ekonomicznych, czasami mogą to być także konflikty trwałe, które cechują się brakiem skłonności opiekunów do ich eliminowania (jak np. często dzieje się w przypadku rodzin, w których występuje problem uzależnienia od substancji psychoaktywnych). Tego rodzaju zachowania generują nieprzyjemną atmosferę, w której wychowuje się dziecko (bądź dzieci), które w efekcie doświadczać może braku poczucia bezpieczeństwa, niepewności, braku wsparcia etc.

Konsekwencje zaburzonych lub zerwanych relacji rodzinnych

Wychowywanie się w rodzinie, w której relacje rodzinne są nieprawidłowe lub które w zasadzie nie istnieją, nie pozostaje bez wpływu na rozwój jednostek, a także ich funkcjonowanie – zarówno w dzieciństwie, jak i w dorosłości. Konsekwencje tego rodzaju doświadczeń życiowych ujawniać się mogą w zasadzie w każdej sferze funkcjonowania człowieka – fizycznej, psychicznej (emocjonalnej), intelektualnej czy społecznej. Odczuwanie ciągłego zagrożenia czy niepewności w środowisku rodzinnym kształtować może u dzieci postawę lękową, a nawet wrogą wobec otoczenia, co wpływa na izolację jednostki. Może dziać się tak, że trudno jest dziecku odnaleźć swoje miejsce w grupie rówieśniczej, ponieważ nabyte wzorce komunikacji nie są zbieżne z tymi, które posiadają inne dzieci. Dodatkowo pojawić się może obniżenie poczucia własnej wartości, trudność w nawiązywaniu relacji społecznych, a co za tym idzie – poczucie osamotnienia. Należy także pamiętać, że konsekwencją takich doświadczeń może być trwale obniżony nastrój oraz ogólna trudność w budowaniu relacji z innymi osobami – kiedy przykład z domu zawiera w sobie jedynie więzi zaburzone, dziecku brakuje modelu wzorców prawidłowych i zdrowych. Istnieje także ryzyko wchodzenia w relacje nierówne, opierające się na przykład na dominacji i władzy, podobnie jak w domu rodzinnym. Przejawiać się to może w brutalności i stosowaniu przemocy wobec słabszych. Pojawiać się mogą także zachowania aspołeczne, będące przyczyną dla wykluczenia z grup rówieśniczych. Wychowywanie się w środowiskach dysfunkcyjnych prowadzić może także do generowania postaw podobnych do tych, które znane są jednostce z dzieciństwa – a więc agresji czy też zażywania substancji psychoaktywnych jako jedynych znanych sposobów na radzenie sobie ze stresem, napięciem czy konfliktem. Dodatkowo należy pamiętać, że wychowywanie się w środowisku niesprzyjającym zaspokajaniu rozmaitych potrzeb może mieć także negatywny wpływ na rozwój sfer intelektualnych. Często dzieci przeżywające w domu trudne sytuacje – np. burzliwe konflikty rodziców, mają trudności z koncentracją, w czasie zajęć przeżywają to, co dzieje się w domu (i do czego będą musiały wrócić po lekcjach). Niezaopiekowane potrzeby edukacyjne dzieci – brak wsparcia w nauce, brak zainteresowania obecnością w szkole, utrudnianie bądź uniemożliwianie przygotowania się na zajęcia czy nawet uczestniczenia w nich (wynikające np. z konieczności zajęcia się młodszym rodzeństwem) – to tylko niektóre z przyczyn negatywnego wpływu na rozwój dziecka w sferze intelektualnej. To, co wydaje się niezwykle istotne to fakt, że dzieci uczą się przez modelowanie, naśladownictwo – to, jakie postawy obserwują w domu jest ściśle powiązane z tym, jakie postawy prezentować będą we własnym życiu.

Praktyczne wskazówki do pracy z rodziną

Spotkania z członkami rodzin dysfunkcyjnych należą do codzienności pracowników pomocy społecznej. Rodzin takich dotyczyć mogą różne zjawiska negatywnie wpływające na rozwój członków rodziny, szczególnie dzieci, np. uzależnienie od alkoholu, trwałe bezrobocie czy różne formy przemocy. Poniżej przedstawiono kilka praktycznych wskazówek dotyczących pracy z takimi rodzinami – wyszczególniono postawy, jakie przyjąć może pracownik pomocy społecznej, by jak najbardziej efektywnie pomóc członkom rodziny.

  • Postawa uważności. Uważność w tym kontekście polega przede wszystkim na zadbaniu o bezpieczeństwo poszczególnych członków rodziny. Jeśli któremuś z nich dzieje się krzywda, potrzebna jest stanowcza interwencja – na przykład jeśli pracownik pomocy społecznej zauważa zachowania nieakceptowalne (na przykład przemoc psychiczna czy fizyczna wobec dzieci, pozostawanie opiekunów pod wpływem substancji psychoaktywnych) konieczna jest wybrana forma interwencji – w zależności od sytuacji – słownego zwrócenia uwagi bądź też, kiedy to konieczne, zgłoszenia sprawy odpowiednim służbom. Dobrem nadrzędnym powinno być bowiem dobro członków rodziny.
  • Postawa empatii. Empatię rozumieć można jako współodczuwanie, umiejętność postawienia się na miejscu drugiej osoby w jej konkretnej sytuacji. Postawa empatii, próba zrozumienia trudności rodziny, z którą praca jest podejmowana, może w znaczny sposób ułatwić kontakt z poszczególnymi członkami rodziny. Autentyczna próba zrozumienia co dana osoba może czuć w danej sytuacji, wyrażona słowami, mimiką czy gestami, działa w dużej mierze otwierająco na klientów i pozwala im na większą szczerość.
  • Postawa otwartości. Otwartość to bardzo ważna cecha – także otwartość na to, co jest nie do końca zrozumiałe. Różne aspekty funkcjonowania rodziny, z którą przyszło pracować mogą wydawać się niezrozumiałe. Oprócz stanowczych interwencji w sytuacjach, kiedy jest to potrzebne, pochylić się należy na trudnościami członków rodziny i całego systemu z dużą otwartością. Zachowania elementów systemu wynikają bowiem często z takich przyczyn jak nieumiejętność postępowania w inny sposób (co może być na przykład powiązane z wychowywaniem rodziców przez ich rodziców w dany sposób, w związku z czym znają tylko ten jeden i uważają go za słuszny – np. system kar), lęk przed zmianą czy też użyteczność danego zachowania dla poszczególnych członków rodziny (na przykład: spożywanie alkoholu przez jednego z członków jako sposób regulowania napięć pomimo rozmaitych negatywnych konsekwencji, także dla innych członków systemu). Próba zrozumienia osób, z którymi się pracuje może pomóc w pracy z nimi nad zmianą. Postawa otwartości zakłada także umożliwianie wypowiedzenia swojej perspektywy przez klientów, stworzenie przestrzeni do dialogu.
  • Postawa transparentności i autentyczności. To postawa, która zmniejsza niepokój i napięcie członków rodziny, z którymi podejmuje się pracę. Wyraża się ona w nieukrywaniu informacji na przykład o celu wizyty („Przyjechałam tutaj, ponieważ uzyskałam informację, że stosuje pan przemoc wobec dzieci.”, „Ta wizyta jest spowodowana tym, że sąd zastanawia się nad odebraniem państwu dzieci.”) czy też o poszczególnych zachowaniach („Będę sporządzać notatkę z tego, co pan mi powiedział.”). Tego rodzaju postawa sprawia, że osoby nie czują się okłamywane czy oszukiwane przez co często z mniejszą niechęcią współpracują z pracownikiem pomocy społecznej.
  • Postawa życzliwości. Okazanie zaangażowania na rzecz pomocy danej rodzinie często zwiększa chęć współpracy poszczególnych członków rodziny, którzy chętniej angażują się w proces zmiany. Postawa życzliwości może wiązać się także z próbą unikania oceniania rodziny w sposób nieżyczliwy – dobrze jest wskazywać na zachowania, które powinny ulec zmianie, ale nie oceniać osób (na przykład: „Krzyczenie na dzieci nie jest rozwiązaniem pana problemów, istnieją inne sposoby wyr...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy