Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

4 marca 2019

NR 61 (Luty 2019)

Zabawa i wyobraźnia
w pracy z dziećmi

0 13

Czym jest wyobraźnia? Jak bardzo umiejętność posługiwania się nią pomaga dzieciom w rozumieniu otaczającego je świata? 
Czy można potraktować zabawę, wyobraźnię jako narzędzia pomocne w pracy terapeutycznej z najmłodszymi?

Najprościej można powiedzieć, że możliwość tworzenia w myślach wyobrażeń oraz zdolność do ich przywoływania to wyobraźnia. W prawej półkuli mózgu umiejscowiona jest część odpowiadająca za wyobraźnię, a zmysły są źródłem przechowywanych w pamięci wyobrażeń. Musimy pamiętać, że różnicowanie wyobrażeń od wrażeń jest bardzo trudne, ponieważ w praktyce występują one jednocześnie. 

Wyobraźnia często bywa utożsamiana z umiejętnością fantazjowania oraz z imaginacją. Warto wspomnieć, że w ujęciu psychologii głębi aktywna wyobraźnia stanowi bardzo ważny element związany z procesem indywidualizacji, służy również poszerzaniu znaczenia snów czy różnych form ekspresji w sztuce. Jung przyznawał fantazji szczególne miejsce, a nawet nadał jej własną kategorię. Kwestią wyobraźni i wyobrażeń zajmował się także Arystoteles. W swoich rozprawach podawał zasady, którymi kieruje się wyobraźnia, łącząc ze sobą wyobrażenia. Były nimi: styczność, kontrast oraz podobieństwo. Te trzy arystotelesowskie zasady wykorzystuje się obecnie w zaawansowanych mnemotechnikach (nazwa sposobów ułatwiających zapamiętywanie informacji). Warto wspomnieć również o szczególnym rodzaju wyobraźni – wyobraźni twórczej, artystycznej, dzięki której można tworzyć inne wyobrażenia, które nie mają odpowiedników w żadnym z wrażeń. I właśnie to stanowi podstawę twórczości oraz wszelkich kulturalnych działań i aktywności w tym zakresie. Wyobraźnia jest zjawiskiem subiektywnym, dzięki któremu mamy możliwość wyobrażania sobie czegoś, tworzenia sztuki, przewidywania czy uzupełniania. Mówimy o dwóch grupach wyobrażeń. Pierwsza, to wyobrażenia odtwórcze, które charakteryzują się fotograficzną dokładnością. Druga grupa to wyobrażenia twórcze stanowiące kombinację znanych elementów, bądź też coś całkiem odmiennego, jak utwór muzyczny, rysunek, jakieś naukowe dzieło. W psychologii podkreśla się szczególny udział wyobraźni w procesie kształtowania się inteligencji i zdolności uczenia. Prawa półkula mózgu odpowiada za wyobrażenia, logikę w myśleniu, słowa, cyfry. Podczas uczenia się wykorzystywany jest głównie potencjał lewej półkuli, co powoduje jej przeciążenie natłokiem informacji. Synchroniczność prawej i lewej półkuli byłaby sposobem na zdecydowanie łatwiejsze i sprawniejsze przyswajanie danych i proces uczenia się. Pisząc o procesie uczenia się i wyobraźni, nie sposób nie wspomnieć o psychologu rozwojowym, który cieszy się nadal dużym zainteresowaniem wśród psychologów pracujących z dziećmi. Jest nim Jean Paiget, według którego sposób rozumienia świata przez dziecko przechodzi cztery przekształcenia. Przemiany intelektualne nazywane są stadiami rozwoju poznawczego (tab.1).
 

Tab. 1. Stadia rozwoju poznawczego

Stadium rozwoju poznawczego Charakterystyka
0–2 lata. Stadium sensomotoryczne Kształtuje się pojęcie istnienia oraz wyodrębniania ze środowiska. Podstawowym przedmiotem poznania są stosunki przestrzenne między przedmiotami w otoczeniu dziecka. Pamięć jest rozwi-
nięta słabo, ale wzrasta świadomość sensoryczna i motoryczna
2–7 lat. Stadium przedoperacyjne Rozpoczyna się zdolność do antycypowania przyszłości, a także umiejętność przekształcania zdolności faktycznych w umysłowe, których przejawem jest zabawa symboliczna albo wyobrażanie sobie
7–11 lat. Stadium operacji konkretnych Dziecka zaczyna rozumieć relacje oraz odwracalność operacji umysłowych. Kształtuje się myślenie słowno-logiczne oraz pojęcie stałości objętości i masy
12 lat i więcej. Stadium operacji formalnych W tym wieku rozpoczyna się rozwój myślenia abstrakcyjnego, dominacja inteligencji werbalnej oraz myślenia dedukcyjno-hipotetycznego


Stadium rozwoju poznawczego Charakterystyka

Dojrzewanie sprawia, że stadia pojawią się w tej kolejności zawsze, jednak ze względu na oddziaływanie wzajemne dziedziczności i środowiska, niektórym dzieciom przejście przez pewne etapy będzie zajmowało więcej czasu niż innym. Jest to kwestia bardzo indywidualna. Dzięki doświadczeniu uczenia się i coraz dogłębniejszemu poznawaniu świata rozwija się metapamięć, polepszają strategie zapamiętywania i zdolność do twórczego myślenia. Badacze, kontynuując myśl Paigeta, wyodrębnili jeszcze jedno stadium – myślenie postformalne, które charakteryzuje się przede wszystkim zdolnością myślenia twórczego, rozumieniem rzeczywistości jako takiej, która jest nieustanie zmienna i sprzeczna, rozumieniem, że wiedza jest zależna od punktu widzenia i doświadczeń.

Namalowanie rzeczy zewnętrznej to coś innego, niż malowanie polegające na uzewnętrznieniu tego, co wewnętrzne.
C.G. Jung


Świat dziecięcej wyobraźni

Dziecięcy świat wypełnią metafory, symbole i niewidzialni przyjaciele, z którymi dzieli się sekrety. To świat pełen wyobrażeń, żywych obrazów i nieograniczonej przez kontrolujące ego wyobraźni. To, co dla dorosłych stało się bzdurą czy fanaberią dla dziecka jest prawdziwe i niepodważalne. Przecież nie jest możliwe, żeby elfy czy smoki nie istniały – świat bez nich byłby ubogi, natomiast mówienie, że nie istnieją byłoby okrucieństwem w najczystszej postaci.

Pięknym przykładem zobrazowania tego są słowa Donalda Winnicta:

„[…] kiedy dziecko budzi się w nocy i mówi W pokoju jest wilk, nadchodzi tata, zapala światło i mówi Spójrz. Otwiera szafę, wyciąga dolną szufladę, i mówi Nie ma żadnego wilka. Miałaś zły sen. Nie ma tu wilka. Kładzie dziecko z powrotem do łóżka, mówiąc zostawię zapalone światło, i tak dalej. Pięć minut później dziecko wbiega znowu: Tam jest wilk. No więc tato próbuje się wilka pozbyć, miło, słodko, uspokajająco, racjonalnie. Zobaczcie to: racjonalnie. Ale załóżmy, że zamiast tego, tata wziąłby małe naczynie i postawił je przy drzwiach. Położyłby dookoła kilka małych przedmiotów, może nalałby do naczynia odrobinę mleka i włożył ciasteczko lub coś innego i powiedziałby: To dla wilka. Jeśli wróci, to znaczy, że jest głodny i czegoś potrzebuje. Znajdzie to tutaj. Widzicie, w ten sposób zadbałby o symptom z szacunkiem, i wszedłby w historię i wyobrażeniowość razem z dzieckiem. Nie redukowałby tego do rozumu „Nie ma wilka, światło jest zapalone, nie widać tu żadnego, to tylko sen”. Widzicie, co to robi snowi. Zamienia go w coś złego […]”.


Bycie dzieckiem w mniejszym czy większym stopniu niż w życiu późniejszym oznacza konfrontacje z mnogością różnych bodźców. Często są one niezrozumiałe, podobnie jak różne są przytrafiające się sytuacje. Stanowi to dla dzieci ogromne wyzwanie, w realizacji którego są im potrzebne wsparcie i pomoc. Mogą to być przeróżne opowiadania i bajki, które są przeciwieństwem nadmiarowości otaczających dzieci bodźców ze świata zewnętrznego. Mają w sobie czar spokoju i całą moc fantazji, dzięki którym dzieci otrzymują metaforyczny kluczyk, pozwalający odnaleźć się w bardzo bogatym w bodźce i skomplikowanym świecie.

Dzięki wyobraźni możemy przenosić się w miejsca, w których dotąd nie byliśmy. To wyobraźnia pozwala latać, rozmawiać ze zwierzętami, przeżywać przygody jak bohaterowie ulubionych filmów czy książek. Czasami rzeczywistość jest tak przytłaczająca, że jedyną odskocznią dla wielu osób jest przeniesienie się w sferę fantazji. Być może dzięki temu treningi relaksacyjne cieszą się popularnością...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy