Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa , Otwarty dostęp

23 lutego 2021

NR 78 (Luty 2021)

Wywiad z ofiarą przemocy

138

Jak rozmawiać, aby zebrać informacje i udzielić pomocy? Z jakimi problemami mierzy się ofiara przemocy?

Cierpienie, którego doznaje osoba doświadczająca przemocy jest niezaprzeczalne. Obejmuje całą jej egzystencję – wymiar duchowy, fizyczny (cielesny), psychiczny (emocje i myślenie o sobie). Osoby doświadczając przemocy, doświadczają bólu fizycznego, cierpienia psychicznego, m.in. w postaci lęku, obniżonego poczucia własnej wartości. Problemy z wymiaru psychicznego przyjmują postać zaburzeń afektywnych (depresja, wzmożony chroniczny lęk). Ich codzienne funkcjonowanie jest zaburzone. W postępowaniu wykazują się silnym dystresem, dysharmonią postępowania. Zaburzona jest ich organizacja codziennego życia, funkcjonowanie emocjonalne, a także percepcja świata (wzrasta brak ufności, wiary w możliwość uzyskania pomocy). Nierzadko osoby doświadczające przemocy wykazują się tzw. wyuczoną bezradnością i/lub agresywnością w zachowaniu albo alienacją. Stopień dysharmonii funkcjonowania ofiary zmienia się w zależności od jej zasobów i okoliczności zewnętrznych.
Kryzys przemocy jako zjawisko powtarzalne (cykliczne), charakteryzujące się przewagą sił, intencjonalnością, zawierające krzywdę i cierpienie osób, rządzący się swoimi prawami i zawierający specyficzne mechanizmy (zjawiska) jest procesem za każdym razem specyficznym, ponieważ zależy od indywidualnych cech, zasobów i stylów funkcjonowania danej osoby, która stała się ofiarą przemocy. Do ustalenia odpowiednich form pomocy służy właśnie – obok innych metod1 – wywiad.
Aby zyskać informacje i udzielić wsparcia osobie doświadczającej przemocy, należy zadbać o pewne kwestie. Oto propozycje działania w tym zakresie (co należy zrobić, o co zadbać i w jaki sposób):

POLECAMY

  1. Zapewnienie bezpieczeństwa.
    Jest podstawową sprawą, którą pracownik socjalny powinien się zająć. Wpływa na to miejsce, w którym odbywa się wywiad, sposób budowania kontaktu przez pracownika oraz okoliczności, obecność innych osób. To kluczowa i fundamentalna sprawa, której nie należy zaniedbywać w procesie prowadzenia wywiadu z osobą doświadczającą przemocy.
     
  2. Jak najpełniejszy, przyjazny, pełny, życzliwy i podtrzymywany kontakt.
    To druga podstawowa i niezbędna kwestia. Pracownik OPS powinien zrobić, co w jego mocy, aby mieć możliwość przeprowadzenia wywiadu w przyjaznej i spokojnej atmosferze. Budowanie kontaktu interpersonalnego wynika również z postawy obu osób. Postawa empatii, życzliwości, jasności wspiera ten proces i ułatwia prowadzenie wywiadu.2 Wspominam o tych kwestiach w dalszej części artykułu.
     
  3. Kontrakt.
    To następna podstawa prowadzenia odpowiedniego i skutecznego wywiadu, która bywa niekiedy zaniedbywana (pracownicy albo nie zawierają umowy z osobami, którym pomagają, albo traktują ją pobieżnie). Precyzyjne ustalenie celów kontaktu, sposobów ich realizowania – wszystko to ułatwia proces pomocy w dużym stopniu ze względu na jasność i konkretność.
     

Ważne

Wywiad z dzieckiem (osobą niepełnoletnią) jest sytuacją, która może powodować dylemat polegający na tym, czy zachować sekret otrzymany od dziecka, czy nie. Podobna sytuacja może być z dorosłą osobą, kiedy to ofiara przemocy prosi o ukrycie pewnych informacji. 


Generalną zasadą jest nieutrzymywanie sekretów na temat przemocy, np. wykorzystywanie seksualne jako sekret sprawcy i ofiary (sprawca tak oznaczający swoje postępowanie). Pomoc w rozwiązaniu dylematu niesie rozpatrywanie tego doświadczenia w świetle prawa karnego. Jeżeli działania, o których dowiaduje się pracownik socjalny stanowią zagrożenie dla życia ludzkiego lub w inny sposób są kwalifikowane przez prawo karne – tajemnica spotkania zostaje zniesiona. Wówczas nie należy obiecywać ani dziecku, ani osobie dorosłej, że te informacje zostaną tylko między pracownikiem OPS, a jego/jej rozmówcą/rozmówczynią.

  1. Postawa, która wspiera i która zwiększa szansę na zdobycie pełniejszego obrazu sytuacji związanej z przemocą.
    Podczas wywiadu z osobą doświadczającą przemocy pracownik OPS może przyjmować postawę wsparcia i wspierania otwartości u osoby, z którą będzie prowadził wywiad. Postawę tę charakteryzuje:
  • akceptacja i tolerancja dla wszelkich zjawisk w kontakcie z rozmówcą, wszelkich doznań, emocji, myśli i zachowań. Głównie należy zwrócić uwagę na kwestie etniczne, kulturowe, dotyczące tożsamości i orientacji seksualnej, kwestie sprawności fizycznej i mentalnej, intelektualnej. To postawa otwartości na odmienność; postawa nieoceniania, przyjmowania i nastawienia na zrozumienie drugiej osoby;
  • autentyczność i transparentność – postawa taka charakteryzuje się zgodnością postawy z deklaracjami. Pracownik w tej sytuacji jest również „przejrzysty”, jego działanie jest jasne i zrozumiałe dla odbiorcy. Udziela odpowiedzi na pytania, nie ukrywa istotnych kwestii, nie podaje nieprawdy. Przykładem może być stwierdzenie pracowniczki OPS: „Nie podoba mi się ta sytuacja. Więcej informacji na temat swojego prywatnego życia nie będę panu podawała.” lub: „Będę dużo notował, żeby niczego ważnego nie zapomnieć, kiedy później będziemy rozmawiać o pani sytuacji”;
  • stanowczość, np. wyraźnego, dobitnego sprzeciwu dla ataków werbalnych lub fizycznych osoby wskazanej jako sprawca, czy ofiara przemocy;
  • życzliwość i empatia – postawa wykorzystująca te umiejętności będzie działała stymulująco i wspierająco na rozmówcę – osobę doświadczającą przemocy. Umiejętność wczuwania się w doświadczenie drugiej osoby oraz okazywanie sympatii i dbanie o jej aktualny dobrostan prowadzą do tego celu;
  • obserwowanie i podążanie, tj. niediagnozowanie, nieocenianie, nieinterpretowanie, niekrytykowanie. To jedynie rejestrowanie, zbieranie potrzebnych informacji. To powstrzymywanie się od wtrąceń, komentarzy. To utrwalanie zebranych danych, potrzebnych do dalszego działania pomocowego;
  • budowanie i rozwijanie przestrzeni do otwartej komunikacji. Wspiera to wieloelementowa postawa, opisana w poprzednich punktach. To przyjmowanie wypowiedzi rozmówcy, zainteresowanie, dopytywanie, wykazywanie autentycznego zainteresowania.
  1. Wywiad w określonej strukturze, zawierający konkretne elementy.
    Wywiad powinien zawierać w sobie elementy stałe, związane z tematem spotkania. Pytanie o pewne sprawy, w uporządkowany sposób, może działać wspierająco dla osoby doświadczającej przemocy. Pracownik socjalny może poinformować rozmówcę o planie wywiadu (o czym będzie mowa na początku, co będzie poruszane w dalszej części, o czym osoby będą rozmawiać pod koniec spotkania).
     
  2. Czas i miejsce.
    Osoba doświadczająca przemocy, doświadcza jej z zewnątrz. Dlatego tak ważne jest zadbanie o okoliczności oraz czas trwania wywiadu. Przydatne jest prowadzenie rozmowy w miejscu względnie bezpiecznym. Niekiedy dzieci łatwiej otwierają się w domu, w którym doświadczają przemocy. Natomiast kobiety łatwiej informują o swoich trudnościach na zewnątrz domu, w którym doznają przemocy. Dzieciom pomóc może spotkanie w tzw. niebieskim pokoju. To miejsce względnie wygodne, w którym wszyscy są od siebie w odległości umożliwiającej nawiązanie kontaktu wzrokowego i zachowanie dystansu odpowiedniego dla granic każdej z osób. Dziecko powinno mieć swobodę bezpiecznego poruszania się w miejscu spotkania. Ważne, by miejsce wywiadu zapewniało ciągłą i niezakłóconą rozmowę. Przydatne będzie wsparcie osób trzecich, które zaopiekują się na ten czas dziećmi, zwierzętami, czy zadaniami domowymi (porządki, przygotowanie posiłku). Planując spotkanie należy ustalić, ile będzie ono trwało i dodać do tego ewentualny margines, o który może się ono przedłużyć. Przy planowaniu spotkania może pomóc zasada: „więcej czasu na początek (pierwsze spotkanie) – mniej na kolejne”. Oznacza to, iż pierwszy wywiad mógłby trwać ok. 90 minut. W sytuacji różnych ograniczeń można spotkania podzielić na kilka etapów i korzystać przy tym z możliwości porozumiewania się na odległość: kontakt telefoniczny, komunikatory umożliwiające kontakt audio wideo z wykorzystaniem internetu.
     
  3. Przygotowanie.
    Pracownik socjalny powinien jak najpełniej przygotować się do spotkania i do wywiadu z osobą – ofiarą przemocy. Powinien zadbać o swoją kondycję psychofizyczną oraz zebrać odpowiednie informacje na temat osoby, z którą będzie rozmawiał (m.in.: status materialny, stan psychiczny, historia leczenia, ilość i jakość relacji, zasoby zewnętrzne i wewnętrzne; sposób spędzania czasu z ludźmi; poziom wykształcenia, wykonywana praca zarobkowa; umiejętności interpersonalne, zdolności indywidualne w zakresie zaspokajania potrzeb własnych i innych, np. dzieci; sposoby radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych; narodowość, obyczaje).

Opisane działania ułatwią przeprowadzenie wywiadu i planowanie adekwatnej pomocy osobie doświadczającej przemocy. Dodatkowymi działaniami, które będą wspierały proces wywiadu i proces pomocy, są pewne elementy w postawie pracownika OPS:

  1. Konkretność.
    Podczas kontaktu pracownik socjalny powinien formułować wypowiedzi oraz prowadzić działania, które będą jasne dla rozmówcy. Wspierają to wypowiedzi o niskim stopniu złożoności, ilość informacji podawana w sposób prosty, mała ilość informacji, czy poleceń/zaleceń; wskazywanie na dane, jasne, zrozumiałe, obserwowalne kwestie.
  2. Działania skierowane wprost.
    Konkretność i działania wprost, tj. mówienie krótko, ujmując istotę sprawy, wskazywanie na dane zachowania czy zjawiska, mówienie o tym, „co jest”, nazywanie rzeczy „po imieniu” np. mówienie, że takie powtarzające się działania to „przemoc” usprawniają proces wywiadu (i proces pomocy ofierze przemocy).
  3. Dawanie czasu i przestrzeni.
    Przydatna będzie tutaj postawa cierpliwości, wytrwałości. Pracownik OPS w takiej postawie czeka, przyjmuje pauzy w rozmowie, wskazuje rozmówcy na to, że uczestnicy rozmowy mają czas, by się zastanowić, by sformułować wypowiedź.
  4. Przyjmowanie (wysłuchiwanie).
    Podczas wywiadu należy tworzyć przestrzeń na przyjmowanie emocji, reakcji ofiary przemocy w różnej postaci (płacz, negatywne oceny, nielogiczne myślenie, niespójność w wypowiedzi, chronologia itp.). Wsparciu bardzo sprzyja odzwierciedlanie emocji i potrzeb. Szczególnie przydatna jest taka postawa na początku kontaktu z osobą wspieraną. Celem tutaj jest nawiązanie kontaktu i budowanie relacji, zamiast doprecyzowanie. 
    To powinno być celem w dalszej kolejności. Pomocne to jest też w sytuacji, w której osoba doświadczająca przemocy wykazuje się wyraźnymi, niekiedy silnymi przeżyciami, emocjami. Wówczas postawa przyjmowania tych emocji takimi, jakie są, pomoże w późniejszym zdobywaniu potrzebnych informacji.

Czego unikać?

W celu zapobieżenia rozwijaniu się destruktywnych sposobów funkcjonowania osoby doświadczającej przemocy oraz w celu powstrzymywania rozwoju przemocy i zapewniania sobie możliwości kontaktu i prowadzenia wywiadu, pracownik socjalny powinien unikać: radzenia, arbitralnego oceniania, pouczania, wyciągania pochopnych wniosków, wybiórczego, stereotypowego traktowania rozmówcy i osób z jej otoczenia. Obwinianie, sugerowanie, wywołuje w rozmówcy postawę obronną i blokuje drogę porozumienia się. Pomocne jest formułowanie wypowiedzi w „języku odpowiedzialności”, tj. wskazywaniu swojego uczestnictwa w danej sprawie i możliwości tego wpływu – to, jak osoba przyczynia się do powstawania danej sytuacji, jakie są konsekwencje jej działania.
Dodatkowo: formalizmu, straszenia „negatywnymi konsekwencjami”. Skupienie, rozwaga i uważne słuchanie i mówienie pozwoli uniknąć zablokowania się rozmówcy i stworzy przestrzeń do zdobycia odpowiednich informacji i dalszego wspierania w kryzysie przemocy.
 

Ważne

W kontakcie z osobą doświadczającą przemocy wywiad wspiera postawa fenomenologiczna, tj. uwzględniająca indywidualność i niepowtarzalność danej jednostki, akceptowanie w danym momencie funkcjonowania rozmowy.


Najważniejsze tematy, które należy poruszyć podczas wywiadu to:

  • Mocne strony osoby i jej otoczenia; zasoby, którymi dysponuje i których używa do poradzenia sobie w trudnych, krytycznych sytuacjach – to, co do tej pory działało, pomagało jej.
  • Ogólne funkcjonowanie w domu, w pracy, w relacjach z kolegami, koleżankami, z przyjaciółmi, dalszą rodziną.
  • Ryzyko, niebezpieczeństwa, zagrożenia – te wszystkie zachowania, zjawiska, okoliczności, które doprowadzają do utraty stabilności, ograniczenia i/lub utraty bezpieczeństwa i mogą spowodować zagrożenie dla zdrowia i życia. W tym obszarze konieczne jest zbadanie procesu powstawania napięcia, trudności i sposobów radzenia sobie. Warto pytać o momenty, sytuacje kryzysowe, akty krzywdzenia – o to kiedy, w jakich okolicznościach, w jaki sposób powstają, jak się zmieniają (eskalacja i wygaszanie).
  • Sposoby radzenia sobie. Konieczne jest sprawdzanie tego, co i jak robi osoba, by poradzić sobie z daną sytuacją krytyczną.
  • Przemoc. Należy o nią pytać. Nie należy unikać pytania o nią wprost i konkretnie. Podczas rozmowy na temat doświadczania przemocy, należy poruszyć następujące wymiary przemocy:
  • Formy przemocy (czy występuje przemoc emocjonalna, fizyczna, seksualna, ekonomiczna, cyberprzemoc itp.); Ważne: osoba doświadczająca przemocy często doświadcza różnych jej rodzajów. Podczas prowadzenia wywiadu należy być na to wrażliwym i uważnym i odnotowywać przejawy wszystkich form przemocy.
  • Stopień nasilenia przemocy (czy przemoc jest „gorąca”, czy „chłodna” – jaka?; jaka jest dynamika jej występowania; co ją eskaluje, co wygasza – w jakich okolicznościach, w obecności których osób – jeżeli tak się dzieje; jakie są zależności – od czego zależy rodzaj przemocy i zakres jej stosowania).
  • Skutki przemocy (wpływ kryzysu przemocy na ofiarę – jej funkcjonowanie biopsychospołeczne i duchowe osoby). Jaki jest rozmiar szkód, które powstają wskutek przemocy; ich charakter, powiązania, obraz. Przydatne w tym jest pozyskanie informacji od ofiary na temat ewentualnego leczenia i korzystania ze wsparcia różnych specjalistów (prawnik, pedagog szkolny, psychiatra, psychoterapeuta, lekarze innych specjalności itp.).
     
 Tab. Specyficzne doświadczenia osób doświadczających przemocy, utrudniające prowadzenie wywiadu
Kobiety Dzieci Mężczyźni
  • poczucie poniżenia
  • poczucie zdeprymowania
  • wyuczona bezradność 
  • zawężenie świadomości 
  • strach przed mężczyzną 
  • pomocne – tworzenie przestrzeni na swobodną werbalizację doświadczeń zapewnianie o kompetencjach pracownika OPS
  • strach przed dorosłymi
  • mutyzm wybiórczy 
  • konieczna obecność bezpiecznego opiekuna
  • pomocne zabawki
  • poczucie zdeprymowania
  • poczucie...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy