Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

23 lutego 2021

NR 78 (Luty 2021)

Wsparcie psychologiczne dla rodzin zastępczych

0 907

Opieka nad dzieckiem (osobą małoletnią) może przybierać różne formy. Jedną z nich jest rodzina zastępcza. To forma opieki nad dzieckiem małoletnim, którego rodzice biologiczni z różnych powodów nie mają możliwości realizowania obowiązku opieki i troski nad dzieckiem.

W języku prawniczym używa się określenia: pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej. Inną sytuacją jest: brak wiedzy na temat istnienia tychże rodziców, tj. są dla zainteresowanych nieznani (np. są to dzieci porzucone, zostawione). Oboje rodzice są pozbawieni tych praw i oboje są nieznani. Dzieje się to na skutek postanowienia sądu.
Znalezienie się w rodzinie zastępczej jest dla dziecka doświadczeniem równym co najmniej silnemu dystresowi.
Na obraz psychologiczny takiego doświadczenia dla dziecka i jego opiekunów znacząco wpływa to, iż formuła pieczy zastępczej w postaci „rodziny zastępczej” czy „rodzinnego domu dziecka” jest formułą temporalną – to okresowa, przejściowa forma opieki nad dzieckiem.
Tymczasowość formuły pieczy zastępczej, jaką jest rodzina zastępcza, ma bardzo duży wpływ na funkcjonowanie psychiczne dziecka w przyszłości.

POLECAMY

Rodzina zastępcza

Rodzina zastępcza zapewnia m.in.: kontakt z rodzicami biologicznymi i wspiera powrót do nich – jeżeli jest to możliwe, jeżeli nie – może dążyć do przysposobienia dziecka. Rodzina taka ma, ogólnie rzecz ujmując, spełniać funkcję, jaką spełniać powinna rodzina biologiczna, tj. wspierać dziecko w jego rozwoju, by mogło wieść satysfakcjonujące życie, nie wnosząc szkody w życie społeczne; by umiało pokonywać trudności, osiągać sukcesy. Przeznaczona jest także dla dzieci, którym brakuje tzw. dostosowania społecznego, które uległy procesowi demoralizacji. Akcentuje się przy tym wspieranie rozwoju interpersonalnego dziecka oraz zaspokajanie różnego rodzaju potrzeb dziecka (w tym emocjonalnych!). Wspieranie zaspokajania potrzeb dzieci i zaspokajanie ich odbywa się na wielu polach. Opiekunowie zastępczy wspierają rozwój intelektualny dziecka, emocjonalny, duchowy. Robią to m.in. angażując się w sformalizowany proces edukacyjny (uczęszczanie do przedszkola, szkoły; udział w innych zajęciach), organizację czasu wolnego (kolonie, wakacje). Fakt różnych rodzajów rodzin zastępczych (spokrewniona, niezawodowa, zawodowa – specjalistyczna lub o funkcji pogotowia rodzinnego) również ma znaczenie i wpływ na tworzenie relacji i więzi w niej występujących. Z założenia opiekunami zastępczymi mogą zostać osoby posiadające pełnię praw, które są zdrowe somatycznie i psychicznie oraz posiadają zdolności do zaspokajania potrzeb dzieci, którymi będą się opiekowały. To osoby, które dysponują wiedzą na temat funkcjonowania dzieci oraz sprawowania nad nimi opieki. Innym aspektem, który ma znaczny wpływ, jest czas przebywania dziecka w takiej rodzinie – najdłużej do ukończenia przez nie 25. roku życia.
Sytuacja prawna rodziny zastępczej jest specyficzna. Opiekunowie mają ograniczenia w działaniu i jednocześnie pewne obowiązki i możliwości. Wykorzystanie potencjału rodziny zastępczej wspiera pomoc pracowników socjalnych w zakresie wsparcia na różnych poziomach, w tym na poziomie psychologicznym (wsparcie psychiczne). Jednym z obowiązków opiekunów zastępczych jest stała współpraca z organem prowadzącym (np. MOPS czy PCPR) poprzez gromadzenie i przekazywanie dokumentacji na temat funkcjonowania i rozwoju dziecka, przebytych przez nie chorób, procesów leczenia, jego procesu edukacji itp.
Rodziny zastępcze w swoim funkcjonowaniu napotykają szereg różnego rodzaju trudności; bardzo często opiekunowie stają przed nowymi wyzwaniami. Listę trudności można by mnożyć.

Dziecko w rodzinie zastępczej

Na szczególną uwagę zasługuje relacja z dzieckiem przysposobionym. Dziecko to znalazło się w nowej rodzinie, w nowej dla niego sytuacji. Taka sytuacja zawsze jest trudna dla tego dziecka. W zależności od jego sytuacji, jego stanu, ogólnego funkcjonowania, od tego, jakie wcześniej miało doświadczenia, jakie ma umiejętności – będzie ono w różnym stopniu i w różnej dynamice przystosowywało się do nowej sytuacji. Nierzadko dzieci trafiające do rodzin zastępczych spotkały różnego rodzaju urazy psychiczne, doświadczyły traum. To zostawiło w nich ślad w obszarze poczucia własnej wartości, poczucia pewności siebie, godności itp. Zmiana polegająca na separacji z rodzicami biologicznymi jest dla dziecka silnym doświadczeniem emocjonalnym. Najczęściej przeżywa ambiwalencję i doświadcza mieszanki emocjonalnej. Najprawdopodobniej czuje się zagubione, odczuwa strach, lęk, jest zdezorientowane; doświadcza smutku, rozpaczy. Nie znając miejsca, widząc brak rodziców, nie znając osób, z którymi ma mieszkać, doświadcza wielu intensywnych, trudnych emocji. Wynika to z utraty miejsca mu znajomego oraz więzi ze swoimi rodzicami biologicznymi. Bywa tak, że dziecko to zmienia miejsce zamieszkania i jest z dala od swoich znajomych, kolegów, szkoły, do której uczęszczało. Dziecko traci poczucie bezpieczeństwa. Jeżeli na przykład trafi do pogotowia rodzinnego, które z założenia jest tymczasowe, jego poczucie bezpieczeństwa jest zaburzone, ponieważ ta sytuacja jest dla dziecka niestabilna. W zależności od okoliczności, od tego, w jaki sposób jest informowane, jak realizowane są procedury, w jaki sposób jest traktowane, przeżywa to z większą, bądź mniejszą trudnością. Innymi uczuciami, które prawdopodobnie dziecko będzie przeżywało są: złość, poczucie upokorzenia i rozpacz. Wyraża je w postaci różnych ataków wobec pracowników odpowiednich służb, w tym pracownika socjalnego, który zabiera je z domu rodzinnego. Może stawiać bierny opór.
Dzieckiem takim należy się zaopiekować. Dziecko takie dźwiga nierzadko ciężar bardzo trudnych doświadczeń.
Oznacza to, iż tymi doświadczeniami będą mieli za zadanie zająć się rodzice zastępczy, a także wszyscy specjaliści wspierający dziecko i rodzinę. Pracownik socjalny może być przez dziecko identyfikowany jako „ta zła” osoba, która wyrządziła dziecku krzywdę. 
 

Pamiętaj

Na szczególną uwagę zasługuje poczucie winy dziecka. Może ono widzieć siebie jako przyczynę danej sytuacji i kłopotów, które występują; może myśleć, że jeżeli zostało zabrane z jego rodziny, to ono jest „problemem”, to „przez niego” to wszystko się dzieje. Myśląc przyczynowo-skutkowo, może uznać sytuację umieszczenia go w rodzinie zastępczej jako karę. Dziecko może czuć się winne na przykład, że nie mieszka już w swoim domu, nie pilnowało porządku, nie dbało o rodzeństwo, powiedziało komuś o trudnych sytuacjach w domu, ma ubrania, nie brakuje mu jedzenia, jest w kontakcie z dorosłymi, którzy o nie dbają, że teraz czuje się dobrze, że polubiło rodzica zastępczego.


Chcąc mieć wpływ na daną sytuację, próbuje robić różne rzeczy (np. zmienia swoje zachowanie na takie oczekiwane społecznie) z nadzieją, że wróci do swoich rodziców.
Opisujący sytuację dzieci w rodzinach zastępczych zwracają uwagę na zjawisko tzw. dryfujących dzieci. Dzieci takie zmieniają rodziny zastępcze i w związku z tym doświadczają niestabilności, braku trwałej więzi z opiekunami, a w późniejszym okresie problemów psychicznych czy stałej zależności od pomocy ze strony systemów opieki społecznej itp.
Jeśli dziecko pozostanie w rodzinie zastępczej na długi czas (bywa, że nawet kilkanaście lat – do ukończenia 25. r.ż.), może doświadczać konfliktu lojalności. Wynika to z nawiązania pozytywnych, a nawet z pewnej perspektywy lepszych relacji z aktualnymi opiekunami. Dziecko przechodzi przez proces godzenia się ze stratą.
Do tego dochodzi kwestia relacji z innymi dziećmi w tej rodzinie, z którymi nowoprzybyłe dziecko nie jest spokrewnione. To stawia przed nim kolejne wyzwanie odnalezienia się w nowej sytuacji i w relacjach z nowymi dziećmi. Pojawiają się sytuacje rywalizacji między dziećmi, konflikty, zazdrość – proces budowania nowych relacji stanowi kolejne zadanie dla wszystkich członków rodziny zastępczej.
Cała sytuacja bycia w nowej rodzinie wraz z trudnymi przeżyciami, z echem traum z przeszłości bywa często bardzo dużym ciężarem psychicznym dla dziecka. Dość często zaprzecza swojej sytuacji, wypiera, unika rozmów, myślenia na ten temat. Dodatkowo może zachowywać się w sposób szkodliwy dla siebie i/lub innych, np. mogą się pojawić: ataki fizyczne na innych, bezsenność, alienacja, moczenie nocne, zażywanie środków psychoaktywnych. W relacjach z innymi wycofuje się bądź częściej wchodzi w konflikty, ataki słowne czy fizyczne.

Rodzice zastępczy

Wyzwaniem dla rodziców zastępczych jest sprawa zaspokajania potrzeb dzieci w sposób pośredni, tj. poprzez samorealizację opiekuna, zwiększanie kompetencji rodzicielskich, dbanie o swój komfort psychiczny i fizyczny. Rodzic działający w ten sposób dba o swój rozwój i swoją kondycję psychofizyczną i w ten sposób może stanowić lepsze wsparcie dla dziecka. Trudnością jest dla niego korzystanie ze szkoleń, treningów, grup wsparcia dla opiekunów zastępczych, samotny spacer, relaks itp. Wyjście na spotkania, szkolenia, spacer itp. stanowi duże wyzwanie ze względu na zorganizowanie na czas ich nieobecności odpowiedniej opieki nad pozostawionymi wówczas dziećmi. Rodzice zastępczy doświadczają braku tego rodzaju wsparcia w postaci pomocy wolontariuszy, rodzin pomocowych, czy braku innych osób. Dodatkową trudnością jest małe wsparcie (lub jego brak) finansowe na tego typu cele (np. refundacja, finansowanie, bonifikaty).
Innym, wielkim wyzwaniem jest realizowanie obowiązku szkolnego i zaspokajanie potrzeb edukacyjnych dzieci. Uczestnictwo w zajęciach dodatkowych oraz w zajęciach szkolnych, w tym w nauczaniu zdalnym, nastręcza wiele trudności. Brak dostępności zajęć dodatkowych, wyrównawczych, rozwojowych, brak odpowiedniego sprzętu do wypełniania edukacji online, brak przyborów szkolnych, podręczników, stroju na zajęcia fizyczne itd. – wszystko to wpływa na zwiększanie się ogólnego napięcia w rodzinie, co skutkuje konfliktami i innymi trudnościami interpersonalnymi. Wymaga to od całej rodziny uważnej organizacji całego życia tej rodziny.
Rodzic zastępczy realizuje zadanie o bardzo wysokim stopniu trudności. Ma do pogodzenia wiele spraw, nierzadko niemożliwych do pogodzenia. Rodzic taki zaspokaja potrzeby dzieci biologicznych, dzieci przysposobionych, wspiera wszystkie dzieci w rozwoju. Dodatkowo jest odpowiedzialny za organizację dużej liczby spraw. Pracuje zarobkowo, zajmuje się domem – ogólnie rzecz ujmując, bo w praktyce odznacza to, że odpowiada za tysiące spraw! Przygotowanie posiłków, zapewnienie odpowiedniego ubioru, wspieranie w uczeniu się (obowiązek szkolny), opłacenie rachunków wynikających z mieszkania w domu oraz zarządzanie finansami domowymi i organizacja przeznaczenia środków finansowych na potrzeby wszystkich domowników; zajęcia i zabawy z dziećmi; wspieranie samym sobą rozwoju społecznego, intelektualnego i emocjonalnego dzieci. Dodatkowo ma za zadanie wypełniać obowiązki związane z samym zagadnieniem tymczasowej opieki nad dzieckiem: realizuje specyficzne zadania w relacji z dzieckiem, jak również zajmuje się dokumentacją i kontaktem z odpowiednimi służbami obejmującymi pieczę instytucjonalną (kurator, pracownik socjalny itp.).
Jeżeli pieczę nad dzieckiem sprawuje para rodziców, to sytuacja taka wpływa również na relację rodziców. 
To czas, który wpływa na tę relację. Takie doświadczenie może wzmacniać różnice występujące u partnerów, jak i ich wewnętrzne relacyjne zasoby. Ich osobiste trudności i problemy mogą w niektórych sytuacjach manifestować się w sposób bardzo wyraźny i negatywnie wpływać na relację partnerską oraz na relacje z dziećmi. Nieporozumienia, trudności w organizowaniu pracy i realizacji obowiązków domowych, trudności emocjonalne, trudności w rozwiązywaniu kłopotów interpersonalnych itp. stanowią obszar, którym koniecznie należy się zaopiekować, ponieważ relacja partnerska rodziców zastępczych jest bardzo istotnym narzędziem w oddziaływaniu na tymczasowo przysposobione (i nie tylko!) dzieci.

Trudności rodziny zastępczej

  • Tymczasowość – dla dziecka, które trafiło do tej rodziny. To poważne wyzwanie i dość duża trudność – trudność dla dziecka i rodzica zastępczego. Z założenia dziecko ma teoretyczną możliwość powrotu do swoich biologicznych rodziców, jeżeli będą w stanie sprawować odpowiednią opiekę i odpowiednio troszczyć się dzieckiem. Budowanie bezpieczeństwa, zaufania w relacji z dzieckiem i relacji dziecka z opiekunami i pozostałymi dziećmi jest procesem długotrwałym i napotykającym na częste i systematyczne trudności. Sytuacja taka może tworzyć w dziecku przekonanie o nietrwałości więzi międzyludzkich, ponieważ spotyka je właśnie sytuacja przejściowa. Kontakt z rodzicami biologicznymi wzmacnia tę percepcję u wszystkich. Wpływa to na zaangażowanie się obu stron. Dziecko, wiedząc, że są jego rodzice biologiczni, będzie chciało podtrzymywać z nimi kontakt. Opiekunowie zastępczy mogą też mieć trudności z odpowiednim zaangażowaniem. Trudność ta wynika niekiedy z faktu, iż biologiczni rodzice mają naturalną i/lub prawną możliwość wpływu na dziecko. Fakt przywiązywania się do siebie obu stron: rodzica zastępczego i dziecka, stanowi dodatkową trudność w zaangażowaniu się w relację: rodzic zastępczy – dziecko tymczasowo przysposobione. Ważne jest przy tym jak najbardziej odpowiednie pielęgnowanie relacji dziecka z rodzicami biologicznymi. Dziecko wyposażone w niekiedy nowe umiejętności, ubogacone innymi doświadczeniami, może skorzystać z nich, gdyby wróciło do swoich „korzeni”.
  • Niepełna pomoc lub całościowy deficyt wsparcia specjalistycznego (m.in.: pedagodzy, psycholodzy, terapeuci, lekarze specjaliści), organizacyjnego (głównie: zarządzanie sprawami życia codziennego: czas z dziećmi, czas na obowiązki domowe, czas na wykonywanie pracy zarobkowej), edukacyjnego (nauczanie zdalne, uczęszczanie na zajęcia wyrównawcze), materialnego (m.in.: dofinansowywanie, refundacja zajęć, zakupów), prawnego (porady prawne, reprezentacja), formalnego (pomoc w sporządzaniu i przekazywaniu dokumentacji z pracy w rodzinie zastępczej).
  • Kontakt z rodzicami biologicznymi. Jak już wspomniałem, podtrzymywanie relacji z rodzicami biologicznymi jest obowiązkiem rodziny zastępczej, mającym na celu przekazanie dziecka jego biologicznym rodzicom w momencie, w którym ustąpią przesłanki powodujące umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej. Stanowi to kolejne wyzwanie zarówno dla opiekunów zastępczych, jak i dla dziecka. Biorąc pod uwagę występujące dysfunkcje w rodzinach pochodzenia dziecka, należy stwierdzić, iż kontakt ten będzie zapewne utrudniony, a nawet – znacząco utrudniony. Zależeć to będzie od stopnia trudności funkcjonowania biologicznych rodziców. Sytuacja ta powoduje obawy, niepokoje, a wskutek wcześniejszych kontaktów, które miały już miejsce – może wywoływać frustrację, a nawet gniew; jest, nomen omen, sytuacją powodującą napięcie, z którym każdy z uczestników spotkania próbuje sobie poradzić. Niejasności komunikacyjne, konflikty, brak konsekwencji, trudności osobowościowe, uzależnienia, przemoc itp. mają wpływ na te spotkania i zwiększają ich poziom trudności dla wszystkich uczestników. Rodzic zastępczy jest aktualnie odpowiedzialny za bezpieczeństwo fizyczne i psychiczne dziecka. Zapewnienie tego bezpieczeństwa w ww. okolicznościach może być problematyczne. Stanowi to więc dodatkowe utrudnienie.
  • Uprzedzenia wobec rodzin zastępczych wśród społeczności lokalnej, urzędników instytucji lokalnych – w niektórych środowiskach przekonania tam panujące utrudniają akceptację obecności rodzin zastępczych. Obserwowane są zjawiska wykluczeń społecznych, ograniczanie, utrudnianie lub odbieranie wsparcia na różnych poziomach. M.in. spowodowane jest to lękiem o swoje bezpieczeństwo, o różne zasoby. Dzieci przyjmowane do rodzin zastępczych traktowane są jak osoby ze środowisk patologicznych i/lub przestępczych i w ten sposób stanowiących zagrożenie.
  • Alienacja, wycofanie, słaby zakres samoorganizowania się rodzin zastępczych – brak grup wsparcia itp. Ta sytuacja, niekiedy niezależna od rodzin zastępczych, nastręcza różnych problemów. W dobie społeczności tworzonych w przestrzeni wirtualnej nadal trudnością jest aspekt bezpośredniego kontaktu i wsparcia, które uzyskać mogą członkowie rodzin zastępczych.
  • Ograniczenie, a nawet utrata prywatności rodziny zastępczej – z uwagi na fakt pełnienia tej funkcji, rodzina zobowiązana jest do otwierania się na kontakt z wieloma osobami (pracownicy socjalni, rodzice biologiczni, kuratorzy, terapeuci itp.), wpuszczając ich do swojej przestrzeni psychologicznej (dzielenie się swoimi uczuciami, doświadczeniami wewnętrznymi, relacyjnymi), fizycznej (miejsce zamieszkania) itp. Kontakt z sądami, ośrodkami adopcyjno-opiekuńczymi, ośrodkiem pomocy społecznej, prawnikami itp. to pozwalanie na „wejście” w rodzinę, ingerencję w jej funkcjonowanie.
  • Niekorzystne warunki zatrudnienia rodzin zastępczych. – poziom wynagrodzenia dla rodziców, ograniczone wsparcie, progi finansowe – dla niektórych są świadczeniami o małym poziomie adekwatności. Wówczas rodzice zastępcz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy