Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

20 lipca 2021

NR 83 (Lipiec 2021)

Wsparcie dziecka, które doświadczyło traumy

46

Doświadczenie traumy to doświadczenie cierpienia i bólu. Trauma dziecięca jest doświadczeniem bardzo obciążającym ogólne funkcjonowanie człowieka. Można stwierdzić, że jest to wielce obciążające doświadczenie, ze względu na to, iż dziecko nie jest na tyle dojrzałe, wyposażone w odpowiednie zdolności, mechanizmy, sposoby radzenia sobie z tak silnym (dys)stresem, jakim jest wydarzenie traumatyczne. Dlatego też działania natychmiastowe, kompleksowe, interdyscyplinarne, w które również pracownik socjalny jest zaangażowany, są tak istotne w procesie pomocy dziecku, które doświadczyło traumy.

Ważne

Działania następujące jak najszybciej po zdarzeniu traumatycznym, np. ataku przemocowym, uwzględniające holistyczną naturę człowieka (cielesność, psychikę, zachowania, motywację, duchowość, wymiar biologiczny i społeczny), interdyscyplinarne, stanowią o skuteczności udzielenia pomocy dziecku.

POLECAMY


Trauma w doświadczeniu dziecka

Zdarzenie traumatyczne to sytuacja wywołująca silny strach, lęk; to często sytuacja zagrażająca w bardzo dużym stopniu bezpieczeństwu i życiu jednostki; sytuacja naruszająca integralność psychofizyczną człowieka. Z innej perspektywy: to zdarzenie bardzo trudne do zasymilowania; doświadczenie ogromnej różnicy pomiędzy sytuacją a możliwością poradzenia sobie z nią; doświadczenie silnej bezradności, bezsilności, wpływające na percepcję siebie jako osoby o określonych możliwościach.
Dla dziecka traumatycznymi doświadczeniami mogą być:

  • bycie świadkiem przemocy, szczególnie wobec osób mających znaczenie dla dziecka (m.in. matka, ojciec, babcia, rodzeństwo),
  • zaniedbania (chroniczne doświadczenia traumatyczne),
  • ataki fizyczne ze strony opiekunów,
  • pojawiające się ze stałą frekwencją urazy psychiczne,
  • nadużycia seksualne dziecka,
  • utrata – ważnej relacji z osobą, miejsca (dom), przestrzeni (osiedle), przedmiotu itp.,
  • funkcjonowanie opiekunów i osób znaczących dla dziecka wskutek chorób lub zaburzeń psychicznych lub innych chorób,

Opisane doświadczenia akcentują aspekt interpersonalny doświadczenia traumatycznego (tak zwana „trauma relacyjna”). Doświadczenia praktyczne oraz badania dowodzą dużej siły destrukcyjnej tego rodzaju traumy. Dziecko może przeżyć traumę również będąc świadkiem katastrofy naturalnej.

Trauma kumulacyjna

Innym rodzajem cierpienia wskutek urazów, których doznało dziecko, jest trauma opisywana jako „kumulacyjna”. To taki rodzaj cierpienia doświadczanego przez dziecko, które jest złożone z różnych sytuacji, różnych doświadczeń, które, składając się w całość, wywołują efekt traumatyczny dla dziecka. To powtarzające się, niekiedy pojedyncze zdarzenia, doświadczenia, które – osobno – nie oddziałują w szkodliwy sposób na dziecko, jednak – kumulatywnie – wywołują silny uraz, powodują traumę u niego. Przykładowo, trwające pewien czas, powtarzające się konflikty między opiekunami dziecka, czy nadopiekuńczość rodziców/opiekunów mogą oddziaływać na dziecko, powodując u niego silny dystres i – w ostateczności – doświadczenie traumy i jej skutków. To ujęcie warte uwagi, ponieważ elementy, które składają się na traumę, której doświadcza dziecko, mogą zostać zignorowane poprzez nieuznanie ich destrukcyjnej siły, zbagatelizowane poprzez wybiórcze ich traktowanie („kłótnie zdarzają się w każdej rodzinie”, „rodzice kochają swoje dzieci i dlatego tak bardzo się o nie troszczą”, „dziecko czasami ubrane nieadekwatnie do pogody przychodziło do szkoły” itp.).

Konsekwencja traumy u dzieci

Trauma, której doświadczyło dziecko jest niezaprzeczalnie silnym urazem, pozostawiającym niekiedy bardzo trwały i trudny do odwrócenia ślad w funkcjonowaniu biopsychospołecznym dziecka. 

Pamiętaj

Doświadczenie traumatyczne jest urazem psychicznym, zaburzającym proces samoregulacji dziecka. Proces samoregulacji, w szczególności dla małych dzieci, jest procesem wspierania dziecka przez dorosłych opiekunów – dorośli są niezbędni. Jeżeli relacja z dorosłymi opiekunami dziecka jest w jakiś sposób zachwiana, jeżeli oni w bezpośredni sposób przyczyniają się do zaburzenia umiejętności samoregulacji, jeżeli doprowadzają/przyczyniają się do doświadczenia traumy, to skutki tego są bardzo poważne dla dziecka. 


Główne skutki doświadczeń traumatycznych u dziecka to:

  • zaburzone poczucie bezpieczeństwa, zaufanie podstawowe,
  • utrata zdrowia somatycznego,
  • utrata kondycji fizycznej,
  • trwałe urazy fizyczne,
  • poczucie bezradności,
  • poczucie bezsilności, braku wpływu na okoliczności i na siebie,
  • zaburzenia i choroby psychiczne (depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia zachowania, zaburzenia stresowe pourazowe itp.),
  • zaburzenia regulacji fizjologicznej,
  • zachowania autodestruktywne (samookaleczenia, próby samobójcze).

Skutki te pozostawione bez wsparcia, bez leczenia mogą spowodować chroniczne zaburzenia, wpływające negatywnie – destruktywnie – na funkcjonowanie w życiu dorosłym. Powaga zniszczeń w obszarze ciała, psychiki i ducha jest bardzo duża. Zaburza to również funkcjonowanie społeczne i wywołuje poważne trudności w kontaktach interpersonalnych. Trudności widoczne są również w funkcjonowaniu poznawczym, co przejawia się w obniżonych osiągnięciach edukacyjnych.

Proces wsparcia dziecka z doświadczeniem traumy

Pomoc dziecku, które doznawało cierpienia, konfrontowanie się z efektami urazów, których doświadczało jest zadaniem bezsprzecznie trudnym i takim, które nie przynosi szybkich oczekiwanych efektów. Proces ten jest złożony, nierzadko żmudny i męczący, nawet wyczerpujący. Podczas wspierania procesu pomocy dziecku, które doznało traumy, pracownik socjalny powinien zwrócić uwagę na kilka ważnych elementów tego procesu:

  1. Natychmiast?
    Pomoc do dziecka należy skierować jak najszybciej. Są sytuacje, w których działanie natychmiastowe może być gwałtowne i – jednak – niekorzystne. Na przykład zabieranie dziecka od rodzica, z którym dziecko jest bardzo związane, bardzo zależne od niego itp. Zasadne jest przekazanie dziecka pod opiekę kogoś innego, a najprawdopodobniej najkorzystniejszym rozwiązaniem byłoby włączenie innych opiekunów do zajmowania się dzieckiem. Wówczas potrzebna jest odpowiednia ilość czasu, by powiadomić i zaangażować innych dorosłych (np. bliskich krewnych). Ważne, by brać pod uwagę charakter, zakres i intensywność oraz rodzaj cierpienia (kłótnie raz w tygodniu kontra powtarzające się kilka razy na tydzień ataki fizyczne wobec dziecka). Konieczne jest wielokrotne przeanalizowanie sytuacji i ustalenie na tej podstawie, czy natychmiastowe działanie jest gwałtowne i impulsywne. Należy rozeznać sytuację, sprawdzić to, czy przygotowanie sytuacji, miejsca, osób prowadzących interwencję oraz stan podmiotów interwencji jest wystarczające. Jasnym jest, że jeżeli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia, interweniować należy natychmiast.
  2. Planowo
    Jak już wspomniałem, działanie, nawet natychmiastowe, wymaga przygotowania – choćby minimalnego! Należy – jak to jest w standardzie działania interwencyjnego – przeprowadzić rozeznanie w postaci wywiadu, obserwacji, wykorzystania innych dostępnych sposobów oceny, diagnozy sytuacji. Planowanie w okolicznościach traumy, którą na przykład jest kryzys przemocy, jest koniecznością, by działania były adekwatne i skuteczne (tj. pomocne).
  3. Bezpiecznie
    Po rozeznaniu się w sytuacji (diagnozie potrzeb wszystkich zainteresowanych) należy przede wszystkim zająć się bezpieczeństwem dziecka i pozostałych osób. Należy ustalić, co i gdzie się stało oraz jakiego rodzaju to był uraz (traumatyczne doświadczenie) i doprowadzić do tego, że dziecko będzie bezpieczne. Pomocne będą wypowiadane komunikaty, które wzmacniają poczucie bezpieczeństwa u dziecka:
  • Jesteś bezpieczna.
  • Już dobrze.
  • Jesteś tutaj bezpieczny.
  • Możesz tutaj odpocząć i niczym się teraz nie martwić. Ja się wszystkim zajmę.
  1. Interdyscyplinarnie
    Trauma dziecięca to doświadczenie złożone i wymagające kompleksowej pomocy, która obejmować będzie różne obszary funkcjonowania dziecka. Oznacza to, że w proces pomocy dziecku, które doświadczyło traumy powinni być zaangażowani specjaliści różnych dziedzin. W podstawowym składzie zespołu powinien być zaangażowany, oprócz pracownika socjalnego, psycholog dziecięcy i/lub psychoterapeuta posiadający wiedzę i doświadczenie w kontakcie z dziećmi po doświadczeniu traumy. Pracownik socjalny interweniujący w tej sprawie po diagnozie sytuacji decyduje o zaangażowaniu innych specjalistów, którzy będą brali udział w procesie wsparcia dziecka.

Pomoc psychologiczna

Obok zapewnienia bezpieczeństwa fizycznego oraz zorganizowania sytuacji, w której dziecko może mieć zaspokojone podstawowe potrzeby, istotnym elementem procesu pomocy dziecku po traumie jest szczególne dbanie o emocje i funkcjonowanie społeczne dziecka. Zadania, jakie może sobie wyznaczyć pracownik socjalny w sytuacji „okołotraumatycznej”, to m.in.:

  • szybkość, planowość, racjonalność i adekwatność działania,
  • koncentracja na doznaniu traumatycznym,
  • diagnoza potrzeb wszystkich zaangażowanych w doświadczenie traumatyczne,
  • ustalenie priorytetowych celów działania,
  • wsparcie emocjonalne dzieci i innych osób zaangażowanych w uraz (doświadczenie traumatyczne),
  • adekwatność działań,
  • elastyczność w postępowaniu,
  • dbanie o siebie i swoje zasoby.

Pracownik socjalny w bardzo znaczący sposób może pomóc dziecku po doświadczeniu traumatycznym, organizując różnego rodzaju formy pomocy, wsparcia (forma pośrednia), a także (w sposób bezpośredni) w kontakcie z dzieckiem, przyjmując odpowiednią postawę i działając z i wobec dziecka w specyficzny sposób.
Forma pośrednia pomocy to m.in.:

  • zaangażowanie naturalnego wsparcia w postaci pani z przedszkola itp.,
  • psychoterapia indywidualna dziecka,
  • psychoterapia rodzinna,
  • terapia dla pary rodzicielskiej,
  • grupy socjoterapeutyczne,
  • grupy wsparcia online.

W bezpośrednim (forma bezpośrednia) kontakcie z dzieckiem pracownik socjalny może bawić się z dzieckiem, a formami zabawy, które mogą być wspierające dla dziecka są:

  • Rysunek. Pracownik socjalny może usiąść z dzieckiem przy stole albo na podłodze i rysować z dzieckiem to, co dziecko chce. Może powoli pytać dziecko o to, co jest na rysunku, rozwijać temat podany przez dziecko. 
    Dzieci lubią rysować, ponieważ pomaga im to w wielu sprawach, np. rozładować napięcie, uporządkować jakieś doświadczenie w sferze poznawczej i emocjonalnej, komunikować się rysunkiem z innymi. Jeżeli pracownik socjalny ma możliwość, może użyć farb, kredek pastelowych. Z rysunków dziecka można też wiele dowiedzieć się o jego doświadczeniu i kontekście danej sprawy. Można zaproponować dziecku tematyczny rysunek, który może być impulsem do rozmowy o trudnych doświadczeniach. Dziecko może dokonać pewnego kroku w wyregulowaniu się emocjonalnym. Może to być również działanie dostarczające ważnych informacji, które mogą być przydatne w procesie pomocy dziecku. Pracownik socjalny może zaproponować dziecku rysunki tematyczne: „Ulubiona zabawa”, „Ja wśród ludzi”, „Potwory”, „Rodzina zwierzątek”, „Ja w deszczu”, „Przygoda”, „Moje emocje”. Warto zaproponować dziecku takie rysunki i podążać za nim w rysowaniu; powoli i powściągliwie pytać, rozmawiać.
  • Papieroplastyczne zabawy, takie jak: klejenie, rysowanie, lepienie z modeliny, plasteliny, kolaż. Granice wykorzystania tych przedmiotów wyznacza jedynie wyobraźnia dziecka. Warto poczekać i zobaczyć, w jaki sposób dziecko inicjuje zabawę i podążać za tym. Można po prostu pokazać dziecku dane rzeczy, przedmioty i zaproponować, by dziecko zrobiło coś, na co ma ochotę. Można wytłumaczyć dziecku, co się z daną rzeczą robi (np. z masy plastycznej można lepić, ugniatać różne kształty). Pracownik socjalny może wraz z dzieckiem układać różne historie; pracownik może dodawać jakieś elementy, pytać, sprawdzać.
  • Zabawki sensoryczne, takie jak: koraliki, guziki, paciorki, nitki, miękkie piłki, kulki, leiste i kleiste masy. Zabawki te pomagają rozproszyć lub konstruktywnie skumulować napięcie, które jest w dziecku i wyraża się na przykład w niepokoju psychoruchowym. Podobnie jak w innych aktywnościach, pracownik socjalny może zaproponować dziecku różnego rodzaju zabawy. Warto zachęcać dziecko do zabawy tymi przedmiotami, ponieważ pobudzają one zmysły (sensory) dziecka i pozwalają w inny sposób przetworzyć jego doświadczenie.
  • Lalki, figurki ludzi i zwierząt, postaci z bajek, filmów. Pracownik socjalny może – jak w przypadku innych zabawek – zostawić swobodę dziecku bądź lekko podawać temat zabawy i rozmowy przy jej okazji.
  • Gry i zabawy ruchowe, zabawy sportowe z piłkami różnego rodzaju, paletkami, rakietami itp. To gry strukturalne, które pomogą dziecku w opracowaniu poznawczym trudności osobistych, pozwolą odreagować napięcia emocjonalne.

Zabawa jest dla dziecka jego naturalną aktywnością. To dobrowolne, wewnętrznie motywowane działanie dziecka. Dziecko swobodnie wybiera przedmiot i temat zabawy. Proces zabawy jest zazwyczaj przyjemny dla dziecka, a jej efekt ma drugorzędne znaczenie. Dziecko angażuje się w zabawę całym sobą: emocjonalnie, poznawczo, behawioralnie, cieleśnie… Zabawki i ich używanie to specyficzny sposób komunikowania się dziecka ze światem. To argumenty przemawiające za tym, że zabawa jest szybkim, prostym i skutecznym wyborem dla pracownika socjalnego zaangażowanego w proces pomocy dziecku po traumie. Oznacza to, że warto zadbać o przestrzeń i zabawki, by mógł on w ten sposób wspierać dziecko. Można w tym celu doposażyć i/lub wykorzystać tak zwany niebieski pokój bądź w ośrodku pomocy społecznej stworzyć takie miejsce. Przebywanie w takim miejscu może posłużyć za stworzenie odpowiedniego i wspierającego dystansu od doświadczeń trudnych, szczególnie jeżeli miały miejsce w domu rodzinnym. Dziecko w przyjaźnie urządzonym miejscu, bawiąc się, może wzmacniać proces samoregulacji i konstruktywnie przetwarzać doświadczenie traumatyczne.
Wspierające komunikaty dla dziecka:

  • Umiesz to włączyć.
  • Zobacz, jak tutaj włączyłeś, to zadziałało!
  • Wygląda na to, że umiesz…
  • Zapamiętałaś, gdzie to leży.
  • Zdecydowałeś.
  • Wiesz dokładnie, jak to wygląda.
  • Popatrz, zrobiłaś to!
  • O! Umiesz to połączyć!

Inne narzędzia

Narzędzia, sposoby, które może zastosować pracownik socjalny wobec dziecka, które doświadczyło traumy można by formułować bardzo długo. Żeby wsparcie procesu pomocy i leczenia dla dziecka po traumie odbywało się w sposób odpowiedni i skuteczny pracownik socjalny w swej roli może zastosować kilka „narzędzi”, które będą ten proces bardzo wspierały. Tymi „narzędziami” będzie odpowiednia postawa wobec dziecka zawierająca cztery rodzaje nastawienia, które opisano poniżej.

Autentyczność

To przeżywanie sytuacji i relacji z dzieckiem, bycie prawdziwym, spójnym, szczerym. Wymaga to od pracownika socjalnego samoświadomości. Można tę postawę określić poprzez negację udawania, odgrywania jakiejś roli. Prawdziwość to świadomość oraz akceptowanie swoich emocji, potrzeb, motywacji oraz chęć do bycia sobą i do swobodnej ekspresji w danej chwili, w odpowiedni sposób. Wspiera to kontakt z dzieckiem, wpływa rozluźniająco na nie, ponieważ dzieci dość szybko orientują się, jeżeli w relacji z nim pojawiają się fałszywe informacje czy działania.

Akceptacja i życzliwość

To przyjmowanie dziecka w całości (jego zachowań, emocji, postaw itp.); okazywanie szacunku, szukanie cierpliwości i nastawienie na uczenie się dziecka, rozumienie go. To troska i wrażliwość na potrzeby dziecka, z uwzględnieni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy