Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

23 czerwca 2021

NR 82 (Czerwiec 2021)

Wsparcie dla par w czasie epidemii

34

Bezsprzecznie sytuacja epidemii w znaczącym stopniu wpłynęła na życie rodzinne. Zjawisko epidemii zmieniło doświadczenia partnerów i całych rodzin, również w ciągu pokoleniowym, jednocześnie stawiając nowe wyzwania przed pracownikami socjalnymi.

Ograniczone, zaburzone, utrudnione relacje z dalszą rodziną (kuzynami, dziadkami, rodzeństwem) przyczyniły się do rozwoju doświadczania dystresu. Zaobserwowano wzrost przemocy domowej, chorób somatycznych oraz wzrost zaburzeń i chorób psychicznych. Pojawiają się w mediach coraz częstsze doniesienia o wzrastających kryzysach w związkach. Partnerzy funkcjonują w konfliktach, narastającej frustracji. To z kolei oddziałuje negatywnie na ich dzieci. Brak możliwości zapewnienia im opieki z powodu zamknięcia żłobków, przedszkoli i innych miejsc zapewniających opiekę dzieciom dodatkowo potęguje trudności.

POLECAMY

Objawy kryzysu w parze

Ograniczenia i różne zjawiska związane z epidemią oddziałują na związki partnerskie. Wiele doniesień z mediów wskazuje na to, przedstawiając pozytywne, jak również negatywne strony tej sytuacji. Wiele rodzin i związków doświadcza już poważnego kryzysu związanego z zamknięciem, ograniczeniem wolności, dotyczącego silnych trudnych emocji w kontekście epidemii, skutków ograniczeń, zakazów, nakazów. Obserwujemy:

  • systematyczne konflikty dotyczące różnych sfer życia (wychowywanie dzieci, przygotowywanie posiłków, organizacja czasu w dni powszednie, organizacja opieki, edukacji dla dzieci, planowanie i spędzanie czasu wolnego itp.);
  • głośny, impulsywny, rozhamowany sposób komunikowania się ze sobą partnerów, nie występujący wcześniej;
  • atakujące zachowania partnera/partnerów – w postaci fizycznej i/lub werbalnej;
  • zaniedbywanie obowiązków domowych;
  • zaniedbywanie opieki i troski nad dzieckiem/dziećmi;
  • zaniedbania dotyczące obowiązków zawodowych;
  • zaległości w opłatach dotyczących mieszkania (media), opieki nad dzieckiem (np. czesne za przedszkole);
  • brak regularnego i pełnowartościowego odżywiania się partnerów i – ewentualnie – ich dzieci;
  • obserwowane trudności z zasypianiem i utrzymaniem relaksującego i regenerującego snu u wszystkich domowników razem bądź u każdego z osobna;
  • utrudniony bądź zupełnie niemożliwy kontakt z parą ze strony kogokolwiek;
  • partnerzy zaprzestali kontaktować się z innymi (współpracownikami, sąsiadami, znajomymi, przyjaciółmi, członkami rodziny), co nie występowało wcześniej;
  • dziecko, którego rodzicami jest para, której dotyczy wsparcie, wykazuje niepokojące objawy w funkcjonowaniu biopsychospołecznym (np. jest niedożywione, zalęknione, nadmiarowo pobudzone, nieodpowiednio ubrane);
  • zaburzenia psychiczne lub choroba psychiczna (np. depresja) jednego z partnerów w swoich przejawach wpływa destruktywnie na relację partnerską, na przykład w którejś z postaci wymienionych już wcześniej.

Jeżeli pracownik socjalny posiądzie wiedzę na temat występujących i tu wymienionych zjawisk w związku, warto by podjął działania wsparcia pary. W pierwszej kolejności powinien zbadać sprawę i na tej podstawie zaplanować zakres pomocy. Okazać się może, że niewielkim nakładem pracy może wesprzeć parę w znacznym stopniu (o czym w dalszej części artykułu). W dalszej części przypomnę ważne kroki (etapy) działania pracownika socjalnego w sytuacji podejrzenia trudności/kryzysu w związku.
Standardy działania:

  • Diagnoza sytuacji partnerów. Ocena poziomu dystresu, rozmiaru kryzysu. Sprawdzenie poziomu frustracji potrzeb, zasobów zewnętrznych i wewnętrznych; ocena zakresu braków, ograniczeń, trudności (para może doświadczać silnego dystresu, silnego lęku, obniżenia nastroju; choroby psychicznej i/lub fizycznej; para może doświadczać kryzysu przemocy domowej).

Rozpoznanie potrzeb pary jako całości oraz potrzeb każdego z partnerów. Oszacowanie w jakim zakresie potrzeby nie są zaspokajane, jakie to potrzeby oraz w jaki sposób do tej pory były zaspokajane, a także jak do tej pory para dbała o te potrzeby (np. w jaki sposób zaspokajała potrzebę bliskości emocjonalnej, samorealizacji itp.).

  • Interwencja:
    - Zapewnienie bezpieczeństwa. Jeżeli pracownik socjalny stwierdzi, że w jakiś sposób zagrożone jest bezpieczeństwo jednego z partnerów (na przykład wskutek agresywnych zachowań jednej ze stron), powinien w pierwszej kolejności skoncentrować się na działaniach mających na celu obniżenie poziomu lęku i strachu w związku, a następnie przejść do następnej fazy działania.
    - Zaspokajanie potrzeb każdego z partnerów z osobna oraz pary jako całości. Propozycje działań w tym etapie przedstawione są w niniejszym artykule.
    - Ewaluacja i dalsza pomoc dostosowana do potrzeb partnerów. Etap ten wymaga stałego monitorowania skutków oddziaływań pomocowych oraz – na tej podstawie – modyfikowania ich w sposób adekwatny do potrzeb i możliwości partnerów.

Z etapu diagnozy sytuacji/problemu mogą wyniknąć różne kwestie. W celu ułatwienia procesu pomocy proponowane jest spojrzenie na parę w procesie pomagania jako na parę, która doświadcza kryzysu w zależności od specyficznych doświadczeń. Można zatem ujrzeć parę funkcjonującą w epidemii jako „parę zamkniętą”, „parę doświadczającą choroby” (dziecka i/lub dziecka) oraz „parę po stracie”.

Para zamknięta

Często wymienianym kryzysem w rodzinach jest ten związany z przymusową izolacją i ograniczeniami z niej wynikającymi. Para w sytuacji epidemii podlega ograniczeniom. Albo ktoś otrzymał diagnozę zarażenia się wirusem, albo ktoś miał kontakt z kimś, u kogo zdiagnozowano występowanie w jego organizmie wirusa. To powoduje kwarantannę i izolację, która musi być rejestrowana i wykazywana. Wiele rodzin pozostaje zamkniętych w małych przestrzeniach swoich mieszkań w blokach. Samo ograniczenie przestrzeni domowej i brak możliwości wyjścia do sklepu, na spacer, wywołuje silny stres.
Każdy z partnerów ma swoją sferę osobistą, o której granice dba. A sytuacja bycia ze sobą niekiedy przez 24 godziny na dobę powoduje, że granice tej przestrzeni są naruszane. Wpływa to na zwiększanie się dystresu (negatywnego stresu), a to z kolei nastręcza trudności. Partnerzy szukają różnych sposobów, przenosząc swoje biura do sypialni, spacerując po balkonie czy tarasie. Czynią z kuchni salon, przedszkole, biuro itp. Brak możliwości odpoczynku w ciszy, izolacji, która jest potrzebna każdemu człowiekowi, dodatkowo zwiększa poziom dystresu. Jeżeli partnerzy doświadczają znaczących trudności osobistych, jeśli wcześniej w ich związku występowały trudności, to kryzys najprawdopodobniej szybciej wystąpi, a trudności spiętrzą się dość szybko.

Para w chorobie rodzica/dziecka

Pozostając w zamknięciu, doświadczając uciążliwych ograniczeń, para doświadcza kryzysu na wielu poziomach. Choroba własna bądź dziecka wywołuje stan silnego dystresu, frustracji, nierzadko ciężkich do zniesienia przeżyć emocjonalnych. Taka sytuacja może doprowadzać do wyczerpania emocjonalnego i fizycznego. Czuwanie przy dziecku, lęk o jego zdrowie, szybko zużywa zasoby osobiste rodziców. Tak samo – obawa, martwienie się, opiekowanie się, czuwanie przy partnerze – dostarcza niemałych trudności na wielu poziomach. Lęk jako emocja dotykająca niepewności, nieprzewidywalności oraz strach przed konkretnymi rzeczami czy zjawiskami obniża poziom harmonii emocjonalnej. Obawy o utratę zdrowia lub życia, o niewystarczającą opiekę na SOR-ze czy w szpitalu, czy ze strony lekarzy, trudność w dostępie do pomocy medycznej dla siebie bądź dla dziecka i przeżywanie takich stanów przez dłuższy czas (nawet przez kilka tygodni) w znaczącym stopniu przyczynia się do wystąpienia kryzysu. Można stwierdzić, że jest główną przyczyną kryzysu w związku partnerskim. Sytuacja epidemii i atmosfera niepewności, nieprzewidywalności oraz frustracji społecznej może potęgować wzrost poziomu frustracji partnerów. Może pobudzać obawy, które nie miałyby miejsca w innych okolicznościach. Partnerzy mogą nieadekwatnie reagować na objawy chorobowe innych członków rodziny i próbować napięcie z tym związane rozładowywać w sposób niekonstruktywny (np. kłótnie rodziców dotyczące adekwatności i terminowości działań leczniczych).

Para po utracie pracy/bliskiej osoby

Strata dla partnerów jest trudnym przeżyciem. W sytuacji niepewności, ograniczeń oraz obawy o przetrwanie, utrata pracy bądź bliskiej osoby powoduje powstanie poważnego kryzysu. Utrata pracy przez jednego z partnerów, śmierć na przykład rodzica jednej osoby ze związku partnerskiego wpływa na drugą osobę. Funkcjonowanie jednej strony oddziałuje na drugą. Partner lub partnerka przeżywa stratę pracy, bliskiej osoby i konsekwencje z tego wynikające: smutek, lęk, obawy o przyszłość, o zapewnienie bezpieczeństwa finansowego dla całej rodziny, niepokój o wypełnianie swojej roli, o swoje miejsce w rodzinie, w świecie. Mogą pojawić się myśli i plany samobójcze w wyniku niewspieranego spadku nastroju. Izolacja, zacieśnione granice interpersonalne wskutek izolacji i braku możliwości skorzystania z szerszej przestrzeni w domu z małą przestrzenią osobistą, którą naruszają inni domownicy, może uniemożliwiać optymalne przeżycie straty poprzez żałobę, pożegnanie się z pracą, bliską osobą. Brak uczestnictwa w pogrzebie, niemożność „zamknięcia” pewnego etapu w życiu – wszystko to narusza możliwości radzenia sobie z takim doświadczeniem i może powodować występowanie zaburzeń depresyjnych, lękowych, stresowych, pourazowych.

Para w kryzysie przemocy

Przebywanie partnerów ze sobą dłużej niż do tej pory, ze względu na pracę zdalną; mijanie się, zajmowanie ograniczonej przestrzeni w mieszkaniu, dostarcza większej ilości okazji bezpośredniego kontaktu wszystkich członków rodziny. Historia konfliktów, trudności w partnerstwie może przyczynić się do pojawienia się atakujących zachowań partnerów, które mogą przerodzić się w przemoc w związku. Niski poziom umiejętności konstruktywnego radzenia sobie z trudnościami interpersonalnymi i okolicznościami zewnętrznymi poszczególnych partnerów wpływa pozytywnie na występowanie przemocy. W rodzinach takich w sytuacji epidemii przemoc mogła wyrosnąć na ww. opisanej kanwie bądź rozwinąć się w związkach, w których występowały epizody destruktywnej agresji, bądź w których przemoc miała już miejsce. Brak możliwości izolacji osobistej, częste kontakty powodują częstsze okazje do przekraczania granic i rozładowywania napięcia w sposób krzywdzący dla drugiej strony związku. Partnerzy tacy uciekają się do ataków werbalnych i fizycznych i ich częstość wzrasta, podobnie jak inne rodzaje zachowań przemocowych.
Główne zadanie pracowników socjalnych mających kontakt z parami w „kryzysie epidemicznym” (kryzysie wynikającym ze skutków społecznych epidemii) to: zapobieganie i przeciwdziałanie przeciągającym się znaczącym reakcjom stresowym pourazowym, które przekraczają normalny poziom konstruktywnego funkcjonowania osób ze związku partnerskiego.

Formy wsparcia

Wskutek oceny rozmiaru i charakterystyki kryzysu, którego doświadcza para (np. kryzys przemocy wynikający z kryzysu choroby) należy przyjąć ogólny cel interwencji w kryzysie, jakim jest zapewnienie bezpieczeństwa i uruchomienie mobilności i zasobów związku do konstruktywnego radzenia sobie w kryzysie.
Planowanie i organizowanie pomocy parom warto podejmować z uwzględnieniem kilku obszarów, na które dzieli się relacja. Taki (umowny) podział może pozwolić na skuteczną pomoc – ze względu na pewną prostotę. Dostarczanie wsparcia w poszczególnych obszarach pozwala zoptymalizować efekt i przyczynia się do szybszego osiągnięcia pożądanego stanu. Tabela 1. ma za zadanie jeszcze bardziej uprościć proces wsparcia. Można ją traktować jako swego rodzaju zestaw szybkich interwencji, które można stosować w kontakcie z parą. Ważne jest, aby podczas prowadzenia procesu wsparcia dla pary zadbać o jedną bardzo istotną kwestię: wyrównywanie poziomów zaspokojenia w poszczególnych obszarach. Oznacza to, że pracownik socjalny monitoruje poziom zaspokojenia potrzeb z danych obszarów i działa tak, by nasycenie potrzeb w nich wszystkich było względnie stałe i równe.
Wymieniane obszary są obszarami umownymi, stworzonymi na użytek planowania interwencji pomocowych dla pary. Należy pamiętać, że wzajemnie się przenikają. To istotna wiadomość, dająca nadzieję na większą efektywność, ponieważ działanie w jednym obszarze wspiera inny. Oznacza to pomoc całościową, co w efekcie ją przyśpiesza.
Jak widać w tabeli 1., wsparcie dla partnerów, którzy są również rodzicami, obejmuje całą rodzinę i oddziaływania skierowane również bezpośrednio wobec dzieci. Jedną z poważnych trudności, z którymi borykali się partnerzy, jest organizacja czasu (edukacji, zabawy itp.) dla dzieci. Dlatego ten element jest kluczowym obszarem, który należy wziąć pod uwagę podczas oferowania pomocy dla par. To obszar, którym należy się zająć, objąć wsparciem.
Skuteczne działania interwencyjne w szczególności te, które dotykają parę w intensywnych, „zaognionych” kryzysach – to działania, które mają szansę na szybkie przełożenie w rzeczywistości i takie zostały zaproponowane w tabeli 1. Para może uzyskać szybkie wsparcie i doznać ulgi w ich trudnościach. Szybkie przełożenie na praktykę, szybki efekt wzbudza w partnerach nadzieję na poprawę ich sytuacji oraz na ich większe zaangażowanie w proces zmiany swojej sytuacji (wzajemną współpracę ze sobą i z pracownikami socjalnymi).
 

Tab. 1. Konieczność monitorowania potrzeb z kilku uzupełniających się obszarów
  Ciało Psychika Duchowość Relacje Samorealizacja
  Wszystko, co dotyczy zdrowia somatycznego, zaspokojenia potrzeb cielesnych, takich jak: czystość ciała, odpoczynek, opatrzone rany, urazy, zaspokojenie głodu, odpowiednia ilość snu, zaspokojenie potrzeb fizjologicznych; zadowalający ubiór, adekwatny do pogody itd., Emocje, uczucia, sposób myślenia, przetwarzania informacji, rozumienia zjawisk i zachowań ludzi; inteligencja emocjonalna, inteligencja poznawcza, inteligencja społeczna; sposoby adekwatnego działania wskutek emocji; identyfikacja potrzeb i adekwatne i konstruktywne radzenie sobie z frustracją itp., Religijność; praktyki religijne; realizowanie tradycji religijnych; zaspokajanie potrzeb z tym związanych itp. Kontakty z innymi ludźmi; umiejętność asertywności, empatii, współpracy; adekwatne identyfikowanie sytuacji w relacjach, zaspokajanie potrzeb własnych i cudzych, konstruktywne radzenie sobie z kryzysem w relacji, z konfliktami; umiejętność budowania i podtrzymywania relacji; tworzenie silnych związków itd., Zdobywanie wiedzy, nabywanie nowych doświadczeń; spełnianie pasji, realizacja planów, zamierzeń; rozwój emocjonalny, duchowy itd.,
Dla
partnerów
osobno
  • zorganizowanie, zapewnienie opieki nad jedną ze stron związku, która jest w słabym stanie fizycznym i/lub psychicznym,
  • pielęgnacja ciała
  • masaż ciała,
  • ćwiczenia fizyczne
  • różnego rodzaju spacery (powolny, długi, dynamiczny, zapoznawczy),
  • pływanie, kąpiele,
  • pytania, rozmowy na temat tego, co chcieliby zrobić i czego by potrzebowali do spełnienia tego,
  • rozmowa o ich emocjach, uczuciach, które przeżywają w związku z daną sytuacją (okoliczności zewnętrzne, sytuacja w rodzinie, zjawiska w ich związku),
  • sięganie po sprawdzone sposoby ekspresji emocjonalnej (odreagowanie złości, wyrażenie smutku, poradzenie sobie ze strachem itp.),
  • zorganizowanie możliwości uczestnictwa w obrzędach religijnych, np. poprzez zajęcie się dziećmi i/lub dostarczenie sprzętów teleinformatycznych, które umożliwiają komunikowanie się na odległość (np. router i laptop, który daje możliwość podłączenia się do internetu i obejrzenia mszy),
  • zajęcie się dziećmi,
  • zajęcie się obowiązkami domowymi, by partner mógł mieć wolny czas i w dowolny sposób z niego skorzystać,
  • przygotowanie potrzebnych rzeczy (posiłek, uzupełnienie braków w domu, np. żarówek, chleba, worków na śmieci) w domu,
  • przejęcie pewnych (części) zadań partnera krótko – lub długoterminowo,
  • stworzenie sytuacji wolnego czasu dla partnerów, by mogli się realizować,
  • dostarczenie im przedmiotów, narzędzi do wykonywania czynności rozwojowych (książki, sprzęt do uprawiania sportu, laptop do udziału w webinarach rozwojowych, przedmioty do działań, które dają przyjemność, rozwijają umiejętności itp.).
Dla dzieci
osobno
  • higiena ciała,
  • kąpiele, pływanie,
  • zabawy interaktywne, z kontaktem fizycznym z opiekunami/rodzicam,
  • ćwiczenia, zabawy pomagające rozładować napięcie nagromadzone w ciele,
  • bezpieczne zabawy z rówieśnikami,
  • ćwiczenia relaksacyjne,
  • ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy