Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa , Otwarty dostęp

25 lutego 2020

NR 71 (Luty 2020)

Walka rodziców o dziecko a rola pracownika socjalnego. Jak wesprzeć rodzinę?

131

Pracownik socjalny w swojej pracy może stanąć w obliczu sytuacji konfliktu rodziców, który skończył się decyzją o rozstaniu i „walce o dziecko”. Co to oznacza?

Oznacza to trudną, ciężką, bywa, że pełną cierpienia sytuację, w której rodzice mogą „grać” dzieckiem, atakować siebie nawzajem i wikłać dziecko w sprawy, w których nie powinno uczestniczyć. Rozstanie rodziców to kryzys rodziny, który nierzadko nakłada się na kryzys rozwojowy dziecka i to dodatkowo intensyfikuje trudności w tego typu sytuacji.
Dziecko jest w tych okolicznościach jednostką najsłabszą, która powinna otrzymać wsparcie.

Kogo wspierać?

W sytuacji konfliktu rodziców, w którym prowadzą walkę o kontakt z dzieckiem i jego rodzaj, oczywistym staje się to, że należy udzielać pomocy dziecku. Dziecko znajduje się w bardzo trudnej sytuacji emocjonalnej. Jednocześnie należy brać pod uwagę fakt oddziaływania rodziców na siebie nawzajem i tym samym na dziecko. Należy więc wspierać wszystkich, którzy tego chcą.
Aby pomagać dziecku, należy pomagać jego rodzicom, ponieważ to oni oddziaływają na dziecko w pierwszej kolejności. Szczególnie kiedy dziecko ma dopiero kilka lat. Dzieci w wieku kilkunastu lat mogą korzystać ze wsparcia dalszej rodziny, czy grupy rówieśniczej, jednak siła konfliktu rodziców może być bardzo silna.

Ważne

Pułapką może być myślenie, że należy zajmować się tylko dzieckiem, bo ono ma bardzo ograniczone zdolności radzenia sobie z trudną sytuacją. Największe oddziaływanie na dziecko mają jego rodzice i to im należy udzielać odpowiedniego wsparcia w tego typu sytuacji.

Warunki odpowiedniej1 pomocy w sytuacji konfliktu rodziców i „walki” o dziecko mają być:

  • wielowymiarowe – obejmujące różne obszary funkcjonowania osób objętych pomocą: życie psychiczne dziecka i jego rodziców, stan somatyczny, relacje, edukację, samorozwój, sytuacja materialna, możliwość zabawy (u dziecka szczególnie), obszar duchowy itp.
  • interdyscyplinarne – co wynika z powyższego: angażujący różnego rodzaju profesjonalistów: oprócz pracowników socjalnych – pedagogów, psychologów, lekarzy różnych specjalności, instruktorów, duchownych itp.
  • systemowe – łączące różne pola oddziaływania, rodzaje środowisk, które mają wpływ na dziecko i jego rodzinę oraz aktywizujące je w tym samym czasie, by wielospecjalistyczna i wielowymiarowa pomoc udzielana była sprawnie, w sposób skuteczny.
  • ekologiczne – zarówno w odniesieniu do systemu samego dziecka, jak i do szerszego systemu – rodzinnego i społecznego – formy pomocy muszą uwzględniać skutki dla wielu pól pośrednio, blisko, a także i w dystansie związanych z życiem dziecka i jego rodziców – by czyjeś dobro nie zostało uzyskane szkodą, stratą, bądź krzywdą kogoś innego.
  • długoterminowe – rozłożone w czasie i trwające tak długo, jak pomoc jest konieczna. Sytuacja konfliktu rodziców i ich destrukcyjnych sposobów na pozyskanie praw do opieki nad dzieckiem jest procesem długim i nierzadko bardzo trudnym, niosącym duże koszty emocjonalne (i nie tylko) dla wszystkich osób w to zaangażowanych, dlatego też wsparcie powinno trwać wystarczająco długo, nawet po zakończeniu procesów prawnych, w efekcie których sytuacja prawna do opieki nad dzieckiem zostanie ostatecznie ustalona.

Kontakt z dzieckiem

Podczas rozmowy z dzieckiem pomocny może być uproszczony model kontaktu:
kontakt → rozpoznanie → wspieranie

  • Kontakt. Należy poczynić starania, żeby nawiązać kontakt z dzieckiem w atmosferze względnego bezpieczeństwa, życzliwości, okazywania chęci wsparcia. Na tym w pierwszej kolejności należy skoncentrować się podczas rozmowy. Nawiązanie kontaktu z dzieckiem, budowanie zaufania i otwartości z jego strony da również możliwość oceny jego funkcjonowania indywidualnego i w relacji z opiekunami.
  • Rozpoznanie. To etap rozmowy, w którym pracownik na podstawie obserwacji i wywiadu oraz innych dodatkowych narzędzi ustala obszary trudności dziecka i jego opiekunów oraz ich „mocne strony”. Na tym etapie używaj pytań otwartych, proś o opowiadanie, opisywanie doświadczeń. Obserwuj reakcje dziecka i jego opiekunów.
  • Wspieranie. Na tym etapie pracownik OPS ustala rodzaj i zakres wsparcia dla całej rodziny.

Do rozmowy z dzieckiem na temat sytuacji, w której się znalazło, należy przygotować się poprzez zebranie informacji na temat jego i jego środowiska (rodzinnego, szkolnego, rówieśniczego, wychowawczego itp.); na temat jego zainteresowań, problemów, zagadnień, które go angażują. Można je uzyskać na drodze wywiadu środowiskowego (w szkole, wśród sąsiadów, znajomych rodziny itd.). Ułatwią one zbudowanie kontaktu z dzieckiem. Rozmowę należy wcześniej zaplanować i przygotować. Należy o niej poinformować opiekunów dziecka i samo dziecko. Bywa tak, że trudno to zrobić, a czasem jest to niemożliwe. Warto jednak poczynić starania, aby dziecko i opiekunowie byli przygotowani do rozmowy2. Przygotowanie może wypłynąć na zwiększenie poczucia bezpieczeństwa dziecka i jego opiekunów, co ułatwić może przebieg rozmowy. 
Podczas przygotowania się do rozmowy z dzieckiem, pracownik socjalny powinien mieć określony jej cel. W pierwszych chwilach powinien dbać o to, by stworzyć przyjazną atmosferę.
Istotna jest dewiktymizacja dziecka, czyli zaznaczanie, że dziecko nie jest winne tego, że jego rodzice się rozstają i są w konflikcie i angażują w niego dziecko.
Należy powtarzać dziecku, że nie jest za to odpowiedzialne i nie powinno się za to obwiniać!
Twórz przestrzeń dla wszelkich przeżyć, myśli i zachowań dziecka związanych z daną sytuacją. Jeżeli tego potrzebuje, okaż mu wsparcie poprzez życzliwe, empatyczne komentarze i/lub poprzez fizyczny kontakt z nim. Dostosuj język do możliwości werbalnych dziecka. Rozpoznaj tempo jego działania i dostosowuj się do niego. Stosuj parafrazy, podsumowania. Odzwierciedlaj jego uczucia. Okazuj zrozumienie i swoje starania w tym celu. Na koniec rozmowy wskaż mocne strony tego spotkania, zaznacz te, które dostrzegłeś u dziecka. Podziękuj za spotkanie, doceń starania dziecka.
Należy zadbać o miejsce przyjazne i bezpieczne. Paradoksalnie może być tak, że jednak najbardziej odpowiednim obszarem będzie miejsce zamieszkania dziecka. Dla niektórych dzieci będzie ono inne, np. „niebieski pokój” lub inne przystosowane pomieszczenie. Miejsce powinno być tak przygotowane, by dziecko mogło poczuć się w nim swobodnie i względnie bezpiecznie. Pomóc w tym mogą siedziska zamiast krzeseł, zabawki, ciepłe kolory ścian, przybory do działań plastycznych itd.
Podczas kontaktu z dzieckiem jednym z najważniejszych celów jest poznanie jego przeżyć i myśli oraz działań z nich wynikających; poznanie jego stosunku do danej sytuacji oraz oczekiwań i potrzeb, a także sposobów, za pomocą których radzi sobie z trudnymi doświadczeniami w ogóle, jak i z tymi wynikającymi z sytuacji rozstania rodziców.

Ocena relacji „dziecko–rodzic”

Pracownik socjalny może dokonać orientacyjnej oceny relacji „dziecko–rodzic”. Pomocna w tym będzie uważna obserwacja, najlepiej w różnych kontekstach i wielokrotna oraz wywiad z dzieckiem, opiekunami i osobami, które znają tę relację (dalsza rodzina, sąsiedzi itp.). Należy obserwować zachowania, szczególne okoliczności tych zachowań; zwracać uwagę na coś, co jest w jakiś sposób niepokojące, dziwne, odstające od normalnego funkcjonowania dziecka i jego opiekunów np. zachowania dziecka niezgodne z prawem, łamiące reguły instytucji, w której przebywa (szkoła, świetlica itp.), czy zachowania dziecka są ryzykowne (np. zagrażają jego życiu). Obserwować relacje np. na placu zabaw, gdy bawi się z rodzicami.

Obserwacja

Objawy, które mogą wskazywać na trudności o szczególnym znaczeniu dla doświadczenia dziecka, to:

  • Regres w funkcjonowaniu dziecka. Powrót do picia z butelki, powrót do picia mleka, do używania smoczka; ssanie palca; moczenie się w ubrania, w łóżko, podczas odpoczynku (na kanapie, podczas zabawy na podłodze) lub podczas snu; zredukowana aktywność ruchowa; powrót do wcześniejszego języka (zubożenie go, wypowiedzi z poprzedniego okresu rozwojowego, mniejsza ilość słów, a większa dźwięków, odgłosów); wydalanie typowe dla młodszych dzieci (np. częstsze zanieczyszczanie się, powrót do załatwiania potrzeb fizjologicznych do nocnika i/lub pieluchy); wykazywane silne oczekiwanie o wiele częstszego kontaktu z opiekunem i/lub silne reakcje na rozłąkę z nim. Regresywne funkcjonowania dziecka to jeden ze znaczących przejawów znaczących trudności w doświadczeniu dziecka.
  • Silne wahania nastroju. Dziecko najczęściej przeżywa lęk, strach, jak również smutek i gniew. Dzieci zastanawiają się nad tym, kto będzie się nimi zajmował, opiekował. Najczęściej – jeżeli nie doświadczały bardzo silnych krzywd ze strony któregoś z rodziców – chcą pozostać w stałym, systematycznym i tak samo intensywnym kontakcie z obojgiem rodziców. Wyraz emocjonalnych trudności mogą dawać w zachowaniach regresywnych (jak wyżej), a także w trudnościach w spożywaniu posiłków, w zasypianiu i utrzymaniu snu (sen przerywany, „koszmary senne”), w atakach słownych i fizycznych wobec innych ludzi; w stereotypicznych, kompulsywnych zachowaniach (np. drapanie się, skubanie skórek na palcach, rozdrapywanie, bawienie się włosami, skręcanie ubrania, gryzienie ubrań, przedmiotów, chrząkanie, obgryzanie paznokci).
  • Wyraźne zmiany w zachowaniu dziecka, o charakterze ekstremalnym w stosunku do wcześniejszego funkcjonowania dziecka (np. apatyczność, silny smutek lub impulsywność, atakujące zachowania).
  • Zmiany na ciele (na skórze), urazy, zatrucia, które mogą świadczyć o atakach fizycznych na dziecko, a nawet przemocy fizycznej, czy – ewentualnie – seksualnej.
  • Zmiany w ubiorze dziecka, w jego odżywianiu się i zaspokajaniu innych podstawowych potrzeb, które mogą wskazywać na rodzaj przemocy: zaniedbanie.

Wywiad

Aby zdobyć dodatkowe informacje pozwalające na orientacyjną ocenę relacji dziecka z opiekunami, warto prowadzić rozmowy i swobodny wywiad z osobami, które miały i mają kontakt z tymi osobami. Warto poznawać wybrane zagadnienia, które pomogą częściowo określić charakter tej relacji. Dodatkowo wartościowy może być przeprowadzony wywiad z pracownikami żłobka/przedszkola/szkoły, do której uczęszcza dziecko. Warto wówczas porozmawiać o tym, jak wchodzi w kontakt z kolegami, koleżankami, dorosłymi, jak reaguje na trudności, jak radzi sobie z konfliktami itp.

Zagadnienia warte poznania do oceny relacji rodziców z dzieckiem

  • Stan zdrowia somatycznego u opiekuna. Jeżeli choruje, to na jakie choroby? Czy się leczy i przyjmuje leki? Jakie leki? W jaki sposób wpływają one na funkcjonowanie? Czy ktoś (np. pielęgniarka środowiskowa) pomaga w chorobie? W jaki sposób?
  • Status zawodowy: czy pracuje, czy nie – jakie są powody ewentualnego bezrobocia?
  • Długość związku (partnerskiego, małżeńskiego; kiedy urodziło się dziecko).
  • Zasady i poglądy na wychowanie.
  • Rozwiązywanie konfliktów między dziećmi i z dziećmi.
  • Czy dziecko uczęszcza do żłobka/przedszkola. Jeżeli do szkoły – jak w niej funkcjonuje?
  • O dziecku: temperament, osobowość, potrzeby, zainteresowania, trudności; mocne strony; jak spędza czas wolny; w jaki sposób się uczy; jego preferencje w różnych obszarach funkcjonowania; stan zdrowia, przebyte choroby, ewentualny proces leczenia?
  • Który z rodziców spędza z nim wolny czas i co robi w tym czasie?
  • Okazywanie uczuć w kontaktach z dzieckiem.
  • Zażywanie środków psychoaktywnych.

Zagadnienia, które pozwolą zorientować się w jakości i rodzaju więzi dziecka z opiekunami

  • Spędzanie wolnego czasu dziecka z rodzicami. Stosunek dziecka do spędzania czasu wolnego z rodzicami (czy chce, w jaki sposób, kiedy, z którym z rodziców – jeżeli preferuje – dlaczego).
  • Zainteresowania, hobby, inne przyjemne aktywności dziecka – ich rodzaj, zakres, częstość i długość.
  • Uczenie się w szkole, poza nią, koła zainteresowań, kluby – rodzaje, miejsca.
  • Stan psychiczny dziecka.
  • Stan somatyczny dziecka.
  • Relacje dziecka z innymi (rodzicami, opiekunami, rówieśnikami, wychowawcami/nauczycielami, pracownikami niepedagogicznymi w szkole, z sąsiadami, z innymi ważnymi osobami itd.).
  • Kto zajmuje się dzieckiem, kiedy ono jest chore lub ma czas wolny.
  • Używanie środków psychoaktywnych przez dziecko – czy rodzice wiedzą i w jaki sposób reagują, czy coś robią w tym zakresie.
  • Stosunek dziecka do matki/ojca.
  • Stosunek do pozostałych członków rodziny.
  • Jak dziecko przeżywa rozłąkę z danym rodzicem.
  • Jak wygląda ponowny kontakt po rozstaniu.
  • Rodzaje i intensywność kontaktu z opiekunami (werbalny, fizyczny, poprzez inne kanały komunikacji).

Pracownik rozmawiający z dzieckiem powinien:

  • Posiadać wiedzę teoretyczną na temat rozwoju dziecka, z którym będzie rozmawiał; na temat typowych zachowań, reakcji i potrzeb na danym etapie rozwojowym.
  • Posiadać wiedzę na temat zjawisk występujących w relacjach rodziców i dzieci, w których rodzice toczą „walkę” o prawa opieki nad dzieckiem oraz wiedzę na temat zjawisk psychologicznych i specyfiki funkcjonowania dziecka, które posiada takie doświadczenia (zachowania, emocje, procesy psychiczne, mechanizmy występujące w takiej sytuacji; typowe reakcje dziecka i sposoby radzenia sobie z tego typu dystressem).
  • Posiadać praktykę w rozmowach z dziećmi (umiejętności interpersonalne, które pozwolą nawiązać kontakt z dzieckiem, podtrzymać rozmowę i zdobyć odpowiednie informacje oraz dadzą możliwość udzielenia wsparcia dziecku).
  • Znać potencjalne tematy, które znają dzieci w tym wieku (zainteresowania, aktualne dla nich sprawy społeczne, artystyczne itp.).

Relacja z rodzicem

Dziecko w sytuacji destabilizacji emocjonalnej, a szczególnie w sytuacji zagrożenia, szuka schronienia u osoby, którą uznaje za silniejszą, mądrzejszą – bardziej zdolną do poradzenia sobie z tą sytuacją. Zachowania świadczące o przywiązaniu mają na celu utrzymywanie dostępu do opiekunów, którzy postrzegani są jako źródło wsparcia i bezpieczeństwa. Najważniejszą rolę w tym procesie odgrywa ocena dostępności opiekuna dokonywana przez dziecko. 

Rodzaje więzi dziecka z rodzicem

Podczas obserwacji relacji dziecka z opiekunami można rozróżnić cztery rodzaje więzi:

  • Pełna lęku. Dziecko podczas kontaktu z opiekunem nie wykazuje znacznych emocji, jest zaangażowane w daną aktywność; nierzadko odmawia kontaktu z opiekunem, ostentacyjnie od niego odchodzi.
  • Z poczuciem zaufania i bezpieczeństwa. Po powrocie do kontaktu z opiekunem okazuje emocj...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy