Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru , Otwarty dostęp

25 maja 2021

NR 81 (Maj 2021)

W oczekiwaniu na nowelizacje ustaw z zakresu wsparcia rodzin

0 163

W ostatnim czasie do sejmu wpłynęło kilka projektów ustaw, które z uwagi na zakres regulacji będą miały istotne znaczenie dla jednostek realizujących zadania z zakresu wsparcia rodzin. Propozycją nowelizacji objęte zostały m.in. ustawy: o świadczeniach rodzinnych, o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jak również zasady realizacji programu „Dobry start”. Ponadto istotne zmiany zaproponowane zostały w ustawie o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”.

Przyjrzyjmy się zatem projektowi nowelizacji ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
W marcu br. wpłynął do sejmu projekt nowelizacji ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, zawierający propozycję zmiany jednego tylko artykułu – art. 187a (https://www.sejm.gov.pl/Sejm9.nsf/druk.xsp? nr=1033). Zmiana wydawałaby się niewielka. Jednak ma ona istotne znaczenie z punktu widzenia realizacji zadań przez gminy z tej prostej przyczyny, że na podstawie właśnie przepisów tego artykułu opiera się realizacja programu rządowego „Dobry start”. Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 187a ustawy, Rada Ministrów może przyjąć rządowy program wsparcia rodzin z dziećmi, a wówczas w drodze rozporządzenia określa szczegółowe warunki realizacji programu, o którym mowa w ust. 1, uwzględniając potrzebę zapewnienia efektywności tego programu. Wniosek o przyznanie świadczeń i załączniki mogą być składane drogą elektroniczną za pomocą systemów teleinformatycznych banków krajowych oraz spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych, świadczących usługi składania drogą elektroniczną wniosków o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, na podstawie art. 13 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci 
(Dz. U. z 2019 r., poz. 2407). Informacje składane przez wnioskodawców są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, a świadczenia otrzymane z programu wolne są od egzekucji, wolne od podatku dochodowego oraz nie podlegają wliczeniu do dochodu, uprawniającego do wszelkich świadczeń i dodatków przysługujących na podstawie przepisów odrębnych.
Po nowelizacji przepisy art. 187a ustawy będą wyglądać następująco:

POLECAMY

  1. Rada Ministrów może przyjąć rządowy program wsparcia rodzin z dziećmi.
  2. Rada Ministrów określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe warunki realizacji programu, o którym mowa w ust. 1, w tym w szczególności sposób i tryb obsługi świadczeń przyznanych na podstawie tego programu oraz składania wniosku i załączników do wniosku o przyznanie tych świadczeń, uwzględniając potrzebę zapewnienia efektywności tego programu.
    2a. Rada Ministrów może określić, w przepisach wydanych na podstawie ust. 2, że:
    1) realizacja i obsługa świadczeń przyznanych na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, w tym w szczególności:
    a) składanie wniosku i załączników do wniosku o przyznanie świadczeń, a także wnoszenie innych pism w sprawie świadczeń,
    b) doręczanie decyzji, informacji, postanowień, zawiadomień, wezwań, zaświadczeń i innych pism w sprawie świadczeń – odbywa się wyłącznie w drodze elektronicznej, za pomocą systemów teleinformatycznych określonych w przepisach wydanych na podstawie ust. 2;
    2) decyzje, informacje, postanowienia, zawiadomienia, wezwania, zaświadczenia i inne pisma w sprawie świadczeń przyznanych na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, opatruje się kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym, podpisem osobistym, kwalifikowaną pieczęcią elektroniczną organu realizującego świadczenia albo zamieszcza się w nich imię, nazwisko i stanowisko służbowe osoby upoważnionej do ich wydania.
    2b. Składanie wniosku i załączników do wniosku o przyznanie świadczeń na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, a także wnoszenie innych pism w sprawie tych świadczeń, doręczanie decyzji, informacji, postanowień, zawiadomień, wezwań, zaświadczeń i innych pism w sprawie świadczeń na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, odbywa się wyłącznie w drodze elektronicznej, jeżeli Rada Ministrów tak postanowi w przepisach wydanych na podstawie ust. 2.
    2c. W przypadku gdy Rada Ministrów postanowiła, że składanie wniosku i załączników do wniosku o przyznanie świadczeń na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, wnoszenie innych pism w sprawie tych świadczeń lub doręczanie decyzji, informacji, postanowień, zawiadomień, wezwań, zaświadczeń i innych pism w sprawie świadczeń na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, odbywa się wyłącznie w drodze elektronicznej:
    1) w zakresie tym przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, 695, 1298 i 2320 oraz z 2021 r. poz. 54 i 187) nie stosuje się;
    2) organ realizujący świadczenia przyznane na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, jest obowiązany do zapewnienia, w swojej siedzibie, oddziale lub innej wyznaczonej jednostce organizacyjnej, dostępu do środków technicznych umożliwiających złożenie wniosku i załączników do wniosku o przyznanie świadczeń na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, wnoszenie innych pism w sprawie tych świadczeń oraz odbiór decyzji, informacji, postanowień, zawiadomień, wezwań, zaświadczeń i innych pism w sprawie tych świadczeń, a także do zapewnienia pomocy przy wnoszeniu i odbiorze tych dokumentów.
    2d. W przypadku, gdy organem realizującym świadczenia przyznane na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
  3. Świadczenia przyznane na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, są wolne od egzekucji, wolne od podatku dochodowego oraz nie podlegają wliczeniu do dochodu uprawniającego do wszelkich świadczeń i dodatków przysługujących na podstawie przepisów odrębnych.
  4. Informacje składane przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczeń na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Przedstawiający informacje jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: „Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.”. Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
  5. (uchylony)
  6. Do rozpoznania spraw sądowoadministracyjnych, w rozumieniu ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z 2020 r. poz. 2299 i 2320 oraz z 2021 r. poz. 54 i 159), dotyczących świadczeń przyznanych na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1, jest właściwy wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma miejsce zamieszkania osoba ubiegająca się o świadczenia przyznane na podstawie programu, o którym mowa w ust. 1.

Zgodnie z proponowaną zmianą, dotychczasowe przepisy wykonawcze, wydane na podstawie art. 187a ust. 2 ustawy, zachowają moc do dnia wejścia w życie nowych przepisów wykonawczych, jednak nie dłużej niż przez 24 miesiące od dnia wejścia w życie ustawy zmieniającej.
Co to oznacza w praktyce? W najbliższym czasie zniknie program „Dobry start” w aktualnym stanie prawnym realizowany przez gminy, a zastąpi go inny program realizowany przez ZUS (w „poczekalni legislacyjnej” oczekuje już nowy projekt rozporządzenia uwzględniający zmiany wprowadzane omawianą nowelizacją ustawy – https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12345562). Programy „ZUS-owskie” mają być w całości obsługiwane elektronicznie, łącznie z wypłatą świadczeń.
Jak zauważono w uzasadnieniu projektu, znakomita większość wniosków o wypłatę świadczenia „Dobry start” (300+) składana jest elektronicznie. Nadto, przyznanie świadczeń ma charakter bezdecyzyjny, weryfikacja wniosków możliwa jest w oparciu o system informacji oświatowej. Zdaniem projektodawcy zmiany podyktowane są potrzebą zapewnienia lepszej efektywności realizacji programów, które mogą być przyjęte na podstawie art. 187a ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, co oznacza, że mają być tańsze w obsłudze, zmniejszy się liczba dokumentów, będzie ułatwiona procedura i (podobno) skróci się czas na załatwienie sprawy.

Projekt nowelizacji ustaw związanych ze świadczeniami na rzecz rodziny

Projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw związanych ze świadczeniami na rzecz rodziny (https://www.sejm.gov.pl/Sejm9.nsf/druk.xsp? nr=1015) wpłynął do sejmu 15 marca br. Zakłada on nowelizację szeregu ustaw, w tym m.in.: ustawy o świadczeniach rodzinnych, ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, a także ustawy Prawo ochrony środowiska w zakresie wydawania zaświadczeń na potrzeby programu „czyste powietrze”.

Zmiany w ustawie o świadczeniach rodzinnych

Zaproponowane w projekcie zmiany ustawy o świadczeniach rodzinnych są liczne i istotne. Do najważniejszych z nich należy doprecyzowanie katalogu dochodów nieopodatkowanych w zakresie stypendiów dla bezrobotnych, finansowane ze środków budżetu państwa. Proponuje się, aby art. 3 w pkt 1 w lit. c tiret 33 otrzymał brzmienie: „– stypendia dla bezrobotnych, w tym finansowane ze środków Unii Europejskiej lub Funduszu Pracy, niezależnie od podmiotu, który je wypłaca”. Zmiana ta ma na celu usunięcie nieuzasadnionej preferencji polegającej na niewliczaniu do dochodu rodziny stypendiów dla bezrobotnych finansowanych ze środków Funduszu Pracy w stosunku do stypendiów dla bezrobotnych finansowanych ze środków UE, które składają się na dochód rodziny.
Projektowana jest także zmiana art. 21 poprzez dodanie ust. 5 i 6. Zmiana ta w zasadzie legitymizuje praktykę wykorzystywaną od pewnego czasu w komunikacji pomiędzy organami. Zgodnie bowiem z dodawanym art. 21 ust. 5, w sprawach o świadczenia rodzinne realizowane w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego, komunikacja między organem właściwym a wojewodą, w szczególności przesyłanie wniosków wraz z dokumentami lub decyzji administracyjnych, niezależnie od postaci, w której zostały złożone lub wydane, odbywać się ma wyłącznie przy użyciu systemu teleinformatycznego utworzonego przez ministra właściwego do spraw rodziny po zastosowaniu zapewnionych w systemie sposobów potwierdzenia pochodzenia oraz integralności przesłanych danych. Podobnie komunikacja będzie odbywać się przy koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Kolejna istotna zmiana dotyczy także składanych do wniosku o ustalenie prawa do świadczeń dodatkowych dokumentów. Nie będzie już można żądać od wnioskodawcy wskazanych w art. 23 ust. 4 pkt 2 zaświadczeń naczelnika urzędu skarbowego w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego. Zamiast tego organ sam będzie pozyskiwał takie informacje od organów podatkowych (stosowna zmiana także w art. 23b). Zdaniem projektodawcy, po wprowadzeniu odpowiednich zmian prawnych zostanie zbudowana we współpracy z Ministerstwem Finansów usługa pozyskiwania tych danych samodzielnie, drogą elektroniczną przez gminy, z jednej strony wyeliminuje konieczność uzyskiwania przez obywateli papierowych zaświadczeń z urzędów skarbowych, z drugiej zaś – odciąży prace urzędów skarbowych, które nie będą już musiały takich zaświadczeń wydawać indywidualnym osobom. Organy uzyskają także dostęp do rejestrów obejmujących informacje o przysługującym osobom uprawnionym dodatku pielęgnacyjnym oraz informacji o zgonach (art. 23 ust. 8 pkt 1 lit. je i lit. r).
Kolejna zmiana zaproponowana w projekcie dotyczy zmiany miejsca zamieszkania osób uprawnionych do świadczeń rodzinnych, skutkującą zmianą organu właściwego. Proponuje się dodanie do art. 25 nowych ust. 4–6 w brzmieniu:

  1. W przypadku powzięcia informacji o zmianie miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenia rodzinne, organ właściwy, do którego został złożony wniosek o te świadczenia, przekazuje wniosek wraz z dokumentami do organu właściwego ze względu na nowe miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się.
  2. W przypadku powzięcia informacji o zmianie miejsca zamieszkania osoby, której przyznano świadczenia rodzinne, dotychczasowy organ właściwy przekazuje wydaną decyzję wraz z aktami sprawy organowi właściwemu ze względu na nowe miejsce zamieszkania w celu jej dalszej realizacji. Organ właściwy ze względu na nowe miejsce zamieszkania realizuje otrzymaną decyzję bez konieczności wydawania kolejnej decyzji oraz jest właściwy do jej uchylenia, zmiany oraz do ustalania i dochodzenia świadczeń nienależnie pobranych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego stanowią inaczej, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń.
  3. W sytuacji, gdy mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, w przypadku powzięcia informacji o zmianie miejsca zamieszkania osoby, której przyznano świadczenia rodzinne, powodującej zmianę właściwości wojewody, przepisy ust. 4 i 5 stosuje się odpowiednio.

Wspomniane rozwiązania mają wyeliminować pojawiające się wątpliwości co do sposobu postępowania w przypadku z miany m iejsca z amieszkania osoby ubiegającej się lub otrzymującej ww. świadczenia, ujednolicą i uproszczą one sposób postępowania organów właściwych. W szczególności nie będzie potrzeby stosowania budzącej obecnie wątpliwości procedury uchylania decyzji przez dotychczasowy organ właściwy i przekazywania osobie ubiegającej się jej wniosku i dokumentów w celu ich ponownego złożenia już w nowym organie właściwym, co niejednokrotnie było kwestionowane przez organy odwoławcze i sądy administracyjne, a także mogło powodować przerwy w ciągłości prawa do świadczeń, które przysługiwały danej osobie, lecz mogła je ona utracić z powodu zbyt późnego złożenia wniosku w organie właściwym ze względu na nowe miejsce zamieszkania.

Ważne

Znaczących zmian należy oczekiwać także w odniesieniu do koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Po pierwsze, zaproponowano uzupełnienie katalogu osób przebywających w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego zarówno w dacie składania wniosku (art. 23a ust. 1), jak i w dacie wydania decyzji ustalającej prawo do świadczeń lub po jej wydaniu (art. 23a ust. 2). Do kręgu tych osób dodaje się rodzica dziecka. Zmianę należy ocenić pozytywnie, albowiem często osoby uprawnione do świadczeń w oświadczeniach o przebywaniu członka rodziny za granicą nie uwzględniały np. byłego małżonka – drugiego rodzica twierdząc, że po rozwodzie nie jest on już członkiem ich rodziny.


Poza tym do art. 23a wprowadzony zostanie ust. 2c określający zakres przekazywanych do wojewody dokumentów – co istotne, wyraźnie podkreśla się, że numer PESEL czy zagraniczny numer identyfikacji ludności, państwo pobytu, okres pobytu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, adres miejsca zamieszkania, nazwę i adres pracodawcy bądź miejsce prowadzenia działalności gospodarczej poza granicami Rzeczypospolitej Polskie podaje się tylko wtedy, gdy są znane.
Pozostałe zmiany w art. 23a doprecyzowują w istocie działania organu właściwego i wojewody w razie stwierdzenia, że zachodzi koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego. Rozstrzygnięcie wojewody ma dotyczyć tylko okresu, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego; w przypadku, gdy decyzja wojewody nie obejmuje całego okresu, na który ustalane jest prawo do świadczeń, wojewoda przekazywać będzie sprawę organowi właściwemu w celu ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych za pozostały okres nieobjęty decyzją (art. 23a ust. 4, 4a i 5 ustawy).
Zwrócić należy również uwagę na dodany w art. 32 ustęp 4, zgodnie z którym w sprawach o świadczenia rodzinne realizowane w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego wojewoda może zmienić decyzję odmawiającą przyznania świadczeń rodzinnych w przypadku otrzymania informacji o odmowie przyznania świadczeń na rodzinę w innym państwie członkowskim w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub przyznania tych świadczeń w niższej wysokości niż przyjęto przy wydawaniu zmienianej decyzji.
Kolejna istotna zmiana dotyczy rozszerzenia rodzajów świadczeń, z których można potrącać kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (art. 30 ust. 6), o świadczenie „Dobry start”.
No i na koniec zmiana warta zapamiętania – wojewody nie ponagla się w trybie przepisów art. 37 k.p.a. Zgodnie bowiem z zaproponowanym art. 32 ust. 3, w sprawach o świadczenia rodzinne realizowane w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego przez wojewodę, przepisów art. 37 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, nie stosuje się.
Zgodnie z projektem zmiany art. 3 pkt 1 w lit. c tiret 33, mają mieć zastosowanie po raz pierwszy przy ustalaniu prawa do uzależnionych od dochodu świadczeń rodzinnych na okres zasiłkowy rozpoczynający się od dnia 1 listopada 2021 r. 

Pamiętaj

W sprawach o świadczenia rodzinne na okresy zasiłkowe rozpoczynające się przed dniem 1 listopada 2021 r. stosuje się przepisy dotychczasowe. Podobnie mają mieć zastosowanie znowelizowane przepisy art. 23 ust. 4 pkt 2, ust. 5 pkt 2 i ust. 5d pkt 2 oraz art. 23b ust. 1 pkt 1b.


Z kolei zmiany w zakresie pozyskiwania informacji drogą elektroniczną – po wdrożeniu odpowiednich rozwiązań technicznych.

Zmiany w zakresie pomocy osobom uprawnionym do alimentów

Zaproponowane zmiany w tej ustawie także wymagają szerszego omówienia, albowiem nie dotyczą jedynie samej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ale także innych ustaw, które są z nią powiązane, tj. ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych oraz ustawa z dnia 6 grudnia 2018 r. o Krajowym Rejestrze Zadłużonych.
Propozycja zmian w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów dotyczy w szczególności:

  • dokonywanej co 3 lata waloryzacji kryterium dochodowego, polegającej na zwiększeniu kwoty, o której mowa w ust. 2, o wskaźnik waloryzacji; przy czym zawarta została w nowelizacji przewidziana kompetencja dla ministra właściwego do spraw rodziny, w terminie do dnia 31 stycznia roku, w którym przeprowadzana jest waloryzacja, ogłaszania w drodze obwieszczenia wysokości kwoty zwaloryzowanego kryterium dochodowego;
  • rezygnacji z dołączania do wniosku zaświadczeń naczelnika urzędu skarbowego w przedmiocie dochodów opodatkowanych zryczałtowanym podatkiem dochodowym i pozyskiwania informacji w tym przedmiocie bezpośrednio przez organ – na takich samych zasadach, jak w przypadku świadczeń rodzinnych;
  • doprecyzowania art. 18 ust. 5 w tym zakresie, że ma on zastosowanie nie tylko do utraty prawa do świadczeń, ale także do obniżenia ich wysokości w systemie „złotówka za złotówkę” („W przypadku, gdy dochód rodziny powiększony o uzyskany dochód powoduje utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu.”);
  • wprowadzenia – na...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy