Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

26 listopada 2021

NR 86 (Listopad 2021)

Uzależnienie od cyberseksu – kryteria, studium przypadku, metody terapii

0 315

Człowiek bezsprzecznie jest istotą społeczną. Dlaczego? Na różnych etapach życia, w różnym stopniu i w różnym celu są jednostce potrzebne inne osoby.

Uzależnienie od cyberseksu nie jest tematem szeroko rozważanym w polskiej literaturze przedmiotu. Można znaleźć jednak opis rozmaitych badań dotyczących tego zjawiska w książkach i artykułach publikowanych za granicą, staną się więc one bazą tego swoistego przeglądu. By móc zagłębić się w zagadnienie uzależnienia od cyberseksu warto początku przedstawić definicje cyberseksu, jak i uzależnienia.
Na wstępie należy wspomnieć o niezwykle dynamicznym rozwoju cyfryzacji i Internetu w ostatnich latach. Do 1994 roku Internet w Polsce był prawie wyłącznie siecią akademicką. Obecnie szacuje się, że liczba internautów w Polsce w styczniu 2020 roku wyniosła ogółem 28,1 mln, z czego na komputerach osobistych i laptopach (komputery osobiste używane w domu oraz w pracy) z Internetu korzysta 23,1 mln, a na urządzeniach mobilnych (smartfony i tablety) – 23,9 mln (Polskie Badanie Internetu, 2020). Zatem na przestrzeni mniej niż jednej czwartej wieku użytkowanie Internetu z czynności prawie abstrakcyjnej dla przeciętnej jednostki stało się powszechnością. Sieć internetowa jest przestrzenią, w której obecnie możliwy jest ogrom czynności – można zamówić posiłek, zrobić zakupy, zarezerwować bilet do kina, poczytać książkę, ale także podejmować aktywność seksualną.
Termin „cyberseks” odnosi się do działań, materiałów i zachowań w Internecie, które mają charakter seksualny (Döring, Daneback, Shaughnessy, Grov, Byers, 2015). 
Pojęcie cyberseksu obejmuje szereg aktywności, które można podejmować samodzielnie lub w interakcji z innymi osobami (Shaughnessy, Byers, Walsh, 2011). Najczęściej spotykane aktywności to te, które nie wymagają kontaktu z innymi osobami, takie jak np. czytanie tekstów erotycznych, ściąganie zdjęć o charakterze erotycznym czy oglądanie filmów pornograficznych.
Jeśli chodzi o pojęcie uzależnienia, jest ono bardzo złożone. W badaniu Sussman i Sussman (2011) rozważano definicję uzależnienia. Według tych badań elementy uzależnienia pochodzące z analizy literatury (wzięto pod uwagę aż 52 badania) obejmują:

POLECAMY

  • zaangażowanie w zachowanie w celu osiągnięcia pożądanych efektów,
  • zaabsorbowanie zachowaniem,
  • chwilowe zaspokojenie,
  • utratę kontroli,
  • ponoszenie negatywnych konsekwencji.

Według stosowanej obecnie Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 do kryteriów diagnostycznych uzależnienia zaliczane są następujące objawy i zachowania: silne pragnienie przyjmowania substancji albo poczucie przymusu jej przyjmowania, trudności kontrolowania zachowania związanego z przyjmowaniem substancji – rozpoczęcia jej przyjmowania, zakończenia lub ilości,

  • fizjologiczne objawy odstawienia występujące po przerwaniu lub zmniejszeniu ilości przyjmowanej substancji, w postaci charakterystycznego dla danej substancji zespołu abstynencyjnego, albo używanie tej samej lub podobnie działającej substancji w celu zmniejszenia nasilenia lub uniknięcia objawów abstynencyjnych,
  • stwierdzenie tolerancji (wzrostu lub spadku),
  • narastające zaniedbywanie alternatywnych źródeł przyjemności lub zainteresowań,
  • zwiększona ilość czasu poświęconego na zdobywanie lub przyjmowanie substancji, lub na odwracanie następstw jej działania,
  • przyjmowanie substancji mimo dowodów i wiedzy o jej szkodliwych następstwach somatycznych, psychicznych i społecznych.

W najnowszej Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11 ma zostać wprowadzone jasne rozróżnienie pomiędzy zaburzeniami spowodowanymi używaniem substancji psychoaktywnych a zachowaniami o charakterze uzależnień. Podobnie jest w przypadku Klasyfikacji Zaburzeń Psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM) – w porównaniu do DSM-4, rozdział DSM-5 dotyczący uzależnień został zmieniony z „Zaburzenia związane z substancjami” na „Zaburzenia związane z substancjami i uzależnienia (zachowania uzależniające)”, aby odzwierciedlić rozwój ewoluującej wiedzy dotyczącej uzależnień (APA, 2013). Celem tego artykułu nie są jednak rozważania nad różnicami odnoszącymi się do obydwu tych klasyfikacji. Biorąc pod uwagę zaistniałe zmiany, można by zastanawiać się nad zasadnością określenia „uzależnienie od seksu”.

Kompulsywne zachowania seksualne

Samo pojęcie „uzależnienie od seksu” jest określeniem zyskującym na popularności w ostatnich latach, ale także mocno dyskusyjnym. Debata na ten temat nie jest niczym nowym. Przełomowa praca Carnesa (1983) Out of the Shadows przedstawiła podstawy teoretyczne tego rodzaju uzależnienia (tak to wtedy rozumiano). To, co udało mu się ustalić teoretycznie, zostało dalej zbadane przez niego doświadczalnie (Carnes, 1991). Przeprowadził wywiady z prawie tysiącem osób zaklasyfikowanych przez niego jako „uzależnionych od aktywności seksualnej” i sformułował podział na rodzaje uzależnień seksualnych i etapy zdrowienia seksualnego. Obecnie jednak konieczne jest naniesienie pewnych zmian do rozważanej wtedy problematyki. Bardzo istotne w tym obszarze wydaje się nazewnictwo, język, jakim posługują się specjaliści. Na podstawie najnowszej wiedzy mówi się raczej o kompulsywnych zachowaniach seksualnych, a nie o uzależnieniu od seksualnych aktywności (czy uzależnieniu od seksu). W ciągu ostatniej dekady toczyła się dyskusja na temat tego, czy kompulsywne zachowania seksualne powinny być klasyfikowane jako zaburzenie psychiczne/behawioralne. W najnowszym wydaniu Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11 (World Health Organization, 2019) zaproponowano klasyfikację zaburzenia w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych jako jednostkę zaburzeń kontroli impulsów. Charakteryzują się one uporczywym wzorcem braku kontroli nad intensywnymi, powtarzającymi się impulsami lub popędami seksualnymi, co skutkuje powtarzalnymi zachowaniami seksualnymi przez dłuższy czas (np. sześć miesięcy lub dłużej), które powodują wyraźny stres lub niekorzystne skutki (straty) osobiste, rodzinne, społeczne, edukacyjne, zawodowe lub w zakresie innych ważnych obszarów funkcjonowania.

  • Wzorzec ten przejawia się w jednym lub kilku z poniższych zachowań: Angażowanie się w powtarzające się czynności seksualne stało się centralnym punktem życia danej osoby do tego stopnia, że zaniedbuje zdrowie i opiekę osobistą lub inne zainteresowania, czynności i obowiązki.
  • Osoba podjęła wiele nieudanych prób kontrolowania lub znacznego ograniczenia powtarzających się zachowań seksualnych.
  • Osoba nadal angażuje się w powtarzające się zachowania seksualne pomimo niekorzystnych konsekwencji (np. powtarzające się zakłócenia relacji, konsekwencje zawodowe, negatywny wpływ na zdrowie).
  • Dana osoba nadal angażuje się w powtarzające się zachowania seksualne, nawet jeśli czerpie z tego niewielką lub żadną satysfakcję.

To spojrzenie na zaburzenia w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych zmienia w istotny sposób podejście do tego rodzaju problemów. Pozwala na znacznie bardziej przejrzyste klasyfikowanie tego rodzaju zaburzeń. Przykładowo, osoby osoba o wysokim poziomie zainteresowania aktywnością seksualną (np. z powodu dużego popędu seksualnego), która nie wykazuje zaburzeń w obszarze kontroli nad swoimi zachowaniami seksualnymi i znacznego cierpienia lub upośledzenia funkcjonowania, nie powinna zostać zdiagnozowana jako osoba z kompulsywnym zaburzeniem zachowania seksualnego (Kraus i in., 2018). Szczególnie wart podkreślenia wydaje się fakt, iż zgodnie z proponowanymi w najnowszym wydaniu klasyfikacji wytycznymi diagnoza dotycząca zaburzenia w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych nie powinna być stawiana na podstawie występowania stresu psychicznego związanego z osądami moralnymi lub dezaprobatą wobec impulsów, popędów lub zachowań seksualnych danej jednostki, które w przeciwnym razie nie zostałyby uznane za wskazujące na psychopatologię. Zachowania seksualne, które są egodystoniczne, mogą powodować stres psychiczny, jednak sam w sobie stres psychiczny z powodu zachowań seksualnych nie gwarantuje diagnozy kompulsywnego zaburzenia zachowania seksualnego (Kraus i in., tamże).
Popularna w tej przestrzeni jest tak zwana „autodiagnoza” osób trafiających do gabinetów. Szczególną uwagę należy zwrócić na podejście osób, które identyfikują się jako mające zaburzenie (np. nazywając siebie „uzależnionymi od seksu”, „uzależnionymi od porno”, „uzależnionymi od cyberseksu” etc.). W rzeczywistości takie osoby mogą wcale nie wykazywać klinicznych cech zaburzenia, chociaż nadal mogą być leczone z powodu innych problemów ze zdrowiem psychicznym (np. lęku czy depresji). Ponadto osoby często doświadczają takich uczuć jak wstyd i poczucie winy w związku z ich zachowaniami seksualnymi, ale te odczucia nie muszą wskazywać w żaden sposób na leżące u ich podłoża zaburzenie (chociaż także mogą podlegać pracy terapeutycznej!).
Te wstępne kwestie diagnostyczne wydają się szczególnie istotne, odnieść je można bowiem także do zaburzeń pod postacią kompulsywnych zachowań seksualnych w przestrzeni wirtualnej. W tym artykule treści dotyczące zaburzeń w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych oraz takich zachowań w przestrzeni wirtualnej (wcześniej tzw. „uzależnienia od cyberseksu”) będą się przeplatać. Wynika to z założenia, że łączy je wiele elementów wspólnych zarówno w kwestii np. genezy czy form terapii, z tą różnicą, że kompulsywne zaburzenia w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych w przestrzeni wirtualnej mogły rozwinąć się jako efekt rozpowszechnienia dostępu do Internetu i możliwości z tego wynikających. Nie istnieje bogata aktualna literatura przedmiotu tycząca się obydwu tych zaburzeń, zdecydowano więc, by korzystać z dostępnej literatury, a co za tym idzie – wiedzy, dotyczącej zarówno zaburzeń w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych, jak i niejako ich podgrupy – zaburzeń w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych w przestrzeni wirtualnej. W tym artykule w niektórych miejscach można spotkać się z określeniem „uzależnienie od cyberseksu” – pojawia się ono w momentach, kiedy oryginalne, cytowane źródła używają takiej nomenklatury.

Aktywność seksualna w przestrzeni wirtualnej

Internet, jak wspomniano wcześniej, jest doskonałą przestrzenią do realizowania seksualnych aktywności. Ważne wydaje się zatem ustalenie sposobów, w jakie można użyć wirtualnej sieci do realizowania swoich potrzeb seksualnych. Griffiths (2000) zauważa, że Internet może być wykorzystywany do wielu różnych działań związanych z zachowaniami o podłożu seksualnym, takich jak: 

  • poszukiwanie materiałów o charakterze seksualnym do celów edukacyjnych,
  • kupowanie lub sprzedawanie materiałów o charakterze seksualnym do dalszego wykorzystania w trybie offline,
  • odwiedzanie i/lub kupowanie towarów w wirtualnych sklepach erotycznych,
  • szukanie materiałów do celów rozrywkowych/masturbacyjnych do wykorzystania online,
  • poszukiwanie seksuologów,
  • poszukiwanie partnerów seksualnych do trwałego związku,
  • poszukiwanie partnerów seksualnych do tymczasowej relacji (tj. osób pracujących seksualnie),
  • poszukiwanie osób, które następnie stają się ofiarami przestępstw internetowych na tle seksualnym (napastowanie seksualne w Internecie, cyberstalking, pedofilskie „uwodzenie” dzieci),
  • nawiązywanie i utrzymywanie relacji online za pośrednictwem poczty e-mail i/lub czatów (obecnie prawdopodobnie także innych komunikatorów – przyp. autorki),
  • odkrywanie ról płciowych i tożsamościowych, np. poprzez tworzenie odmiennych osobowości online i tworzenie relacji online,
  • cyfrowa manipulacja obrazami w Internecie w celach rozrywkowych i/lub masturbacyjnych (np. fałszywe zdjęcia celebrytów, których głowy są „połączone” z czyimś nagim ciałem).

Obecnie zapewne można by odnaleźć także inne przykłady, jak np. porno revenge – rozpowszechnianie zdjęć osób lub filmów o charakterze jednoznacznie seksualnym bez ich zgody (w akcie zemsty).
Zapoznanie się z rodzajami zachowań seksualnych możliwych w przestrzeni wirtualnej pozwala zauważyć, że część z nich może być potencjalnie nadmierna, uzależniająca (kompulsywna). Aktywności seksualne podejmowane w przestrzeni wirtualnej, podobnie jak te podejmowane „na żywo”, mogą być zarówno źródłem dużej przyjemności, jak i dużego cierpienia.

Przyczyny zaburzeń w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych

Zaburzenia w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych, zarówno w przestrzeni wirtualnej, jak i poza nią, mogą być spowodowane wieloma czynnikami, które zostaną tutaj krótko opisane. Pamiętać należy, że kompulsywne zachowania seksualne w procesie terapeutycznym można traktować jako swoisty „objaw” czegoś, co dzieje się z pacjentem, podobnie jak w kwestii uzależnienia np. od substancji. Oczywiście, zarówno jedno, jak i drugie zachowanie jest problematyczne, zazwyczaj jednak jest konsekwencją rozmaitych trudności, które pacjent potrzebuje przepracować.
Kompulsywne zachowania seksualne, podobnie jak wiele innych zaburzeń, jest ogólnym terminem, który jednoczy różne formy tego zaburzenia (np. kompulsywne zachowania seksualne w przestrzeni wirtualnej), zatem trudno wskazać na jego jednoznaczne przyczyny. Wiedza na ten temat wciąż jest relatywnie uboga. W konstrukcie kompulsywnych zachowań seksualnych jako istotne aspekty podkreślane są: spektrum zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, zaburzeń kontroli impulsów czy uzależnień behawioralnych. Badanie z 2019 r. wykazało, że kompulsywność, a nawet silniej – impulsywność, są powiązane z brakiem kontroli w zakresie zachowań seksualnych (Bőthe i in., 2019). Jeśli chodzi o psychologiczne aspekty, problemy z przywiązaniem odgrywają ważną rolę jako niespecyficzne korelaty w etiologii kompulsywnych zaburzeń seksualnych i mogą być związane z traumatycznymi doświadczeniami w przeszłości jednostki (Labadie i in., 2017; Meyer i in., 2018). Niektóre osoby używają rozmaitych form aktywności seksualnej jako metody „samoleczenia”, radzenia sobie z negatywnymi emocjami i stanami, takimi jak obniżony nastrój, np. w zaburzeniach depresyjnych (Lew-Starowicz, 2020). Przeszłe doświadczenia wykorzystywania seksualnego, choć częściej związane z unikaniem aktywności seksualnej (Vaillancourt-Morel i in, 2015), mogą być również związane z kompulsywnymi zachowaniami seksualnymi (Vaillancourt-Morel i in., tamże). Wstyd jako reakcja na zachowania seksualne w przeszłości często odgrywa rolę w kształtowaniu się kompulsywnych zaburzeń seksualnych (Coleman i in., 2003). Należy też zwrócić uwagę na fakt, iż media cyfrowe i związana z nimi dostępność pornografii, a także takie czynniki, jak religijność i moralna dezaprobata użytkowania pornografii, również mogą wpływać na rozwój zaburzeń w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych (Stein, i in., 2001; Stark i in., 2018; Grubbs i in., 2019).

Zaburzenia w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych u nastolatków

Zaburzenia w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych nie dotyczą jedynie osób dorosłych. Adolescenci mogą podejmować zachowania ryzykowne, tj. różne zachowania, które zagrażają ich zdrowiu fizycznemu i psychicznemu, a także są niezgodne z normami społecznymi (Jessor, Turbin, Costa, 1998). Do tego rodzaju zachowań można zaliczyć: nadużywanie substancji psychoaktywnych, zachowania agresywne, trudności w szkole etc. W obecnej sytuacji, kiedy dostęp do Internetu w wielu częściach świata jest powszechny, zachowaniami ryzykownymi mogą być także aktywności seksualne podejmowane w przestrzeni wirtualnej, szczególnie jeśli mają one w sobie komponentę kompulsywności.
Przeprowadzono badania dotyczące uzależnienia od Internetu i kompulsywnych zachowań seksualnych w przestrzeni wirtualnej wśród nastolatków (nazywane w badaniu uzależnieniem od cyberseksu, taka zatem nomenklatura użyta zostanie w tej części artykułu) oraz tego, w jaki sposób takie zachowanie było związane z używaniem substancji, w szczególności papierosów, alkoholu i narkotyków (Castro-Calvo, 2016). Uczestnikami badania było 312 nastolatków w wieku 14–16 lat, którzy wypełnili narzędzia ankietowe. Mierniki badania obejmowały dane demograficzne, używanie substancji toksycznych, oczekiwania wobec konsumpcji substancji, skłonność do odchyleń antyspołecznych, Internet i zmienne uzależnienia od cyberseksu. Na podstawie wyników ustalono, iż prawie 60%, 26% i 25% nastolatków wskazało odpowiednio picie alkoholu, używanie narkotyków i palenie papierosów. Rozpowszechnienie ocen ryzyka uzależnienia od Internetu i cyberseksu wynosiło odpowiednio 23,3% i 6,8%. Młodzież, która zgłosiła, że piła alkohol, paliła papierosy lub zażywała narkotyki, częściej zgłaszała wyższe wyniki zarówno w zakresie uzależnienia od Internetu, jak i w skali uzależnienia od cyberseksu. Oczekiwania wobec zażywania substancji i skłonności antyspołeczne miały bezpośredni i istotny wpływ na badane zmienne. Dlatego nakładanie się na siebie używania substancji i uzależnienia od Internetu i cyberseksu jest wynikiem dwóch wspólnych czynników: pozytywnych oczekiwań wobec konsumpcji substancji i ogólnej tendencji do zachowań aspołecznych. Pokazuje to, że uzależnienie od substancji może być powiązane ze zwiększonym ryzykiem uzależnienia do cyberseksu, co implikuje znaczenie profilaktyki uzależnień już u młodych osób, co może w sposób istotny zmniejszyć ryzyko kompulsywnych zachowań seksualnych w przestrzeni wirtualnej.
Należy też zwrócić uwagę na fakt, że zachowania seksualne w przestrzeni internetowej u nastolatków niosą za sobą duże ryzyko wykorzystania, np. poprzez uwodzenie młodych osób, a następnie wykorzystywanie udostępnionych przez nich materiałów erotycznych (pornografia dziecięca). Badania dotyczące kompulsywnej aktywności seksualnej w przestrzeni wirtualnej w Stanach Zjednoczonych przeprowadzono także wśród populacji studenckiej.

Wpływ uzależnienia od cyberseksu na funkcjonowanie rodziny

Zaburzenia w postaci kompulsywnych zachowań seksualnych w przestrzeni wirtualnej nie pozostają bez wpływu na funkcjonowanie rodzin osób cierpiących z powodu tego zaburzenia. Przeprowadzono na ten temat istotne badania (Schneider, 2000), a jako metodę badawczą zastosowano krótką ankietę, wypełniona przez 91 kobiet i 3 mężczyzn w wieku 24–57 lat, którzy doświadczyli poważnych negatywnych konsekwencji związanych z seksem ze strony partnera. W 60,6% przypadków aktywność seksualna ograniczała się do cyberseksu i nie obejmowała seksu offline. Chociaż nie zapytano o to konkretnie, 31% partnerów zadeklarowało, że działania cyberseksualne były kontynuacją wcześniej istniejących kompulsywnych zachowań seksualnych. Pytania otwarte pozwoliło na sformułowanie poniższych wniosków z przeprowadzonych badań:

  • W odpowiedzi na ujawnienie aktywności seksualnej partnera w sieci respondenci odczuli zranienie, zdradę, odrzucenie, porzucenie, dewastację, samotność, wstyd, izolację, upokorzenie, zazdrość i gniew, a także utratę poczucia własnej wartości. Wielokrotne okłamywanie było główną przyczyną niepokoju.
  • Uzależnienie od cyberseksu było głównym czynnikiem separacji i rozwodów par w tym badaniu: 22,3% respondentów było w separacji lub rozwiedzionych, a kilku innych poważnie rozważało odejście.
  • Wśród 68% par jedno lub oboje straciło zainteresowanie seksem w związkach: 52,1% osób uzależnionych zmniejszyło zainteresowanie seksem ze współmałżonkiem, podobnie jak 34% partnerów. Niektóre pary nie uprawiały seksu w związku od miesięcy lub lat.
  • Partnerzy porównywali się niekorzystnie z kobietami (lub mężczyznami) online i zdjęciami; nie czuli się w stanie konkurować z nimi.

Niesie to za sobą informację, że w przypadku kompulsywnych zachowań seksualnych w przestrzeni wirtualnej istotne wydaje się, by psychoterapeutyczną opieką objąć nie tylko samą osobę zmagającą się z zaburzeniem, ale także jej bliskich. Nie musi odbywać się to koniecznie w formie terapii rodzinnej. Warto zwrócić uwagę na to, że w pewnym sensie, jak już wspomniano wcześniej, tego rodzaju zachowania można uznać za objaw np. głęboko skrywanych trudności, które wymagają przepracowania w komfortowych i bezpiecznych warunkach. Dodatkowo, sfera seksualna dla wielu osób nadal pozostaje tematem tabu. Ważne wydaje się zatem, by osobie zmagającej się z kompulsywnymi zachowaniami w przestrzeni wirtualnej zapewnić możliwość pracy w jak najbardziej bezpiecznej przestrzeni. Na początku zazwyczaj jest to praca indywidualna, która później może zmienić się w terapię par, jeśli uda się zapewnić możliwość pracy nad problemem terapeutycznym. Jednak bliscy takiej osoby także mogą potrzebować profesjonalnej pomocy, chociażby ze względu na trudności wynikające z uczuć będących następstwem problemu partnera(-ki) – poczucia odrzucenia, utraty zaufania etc. W teorii uzależnień często pojawia się problem współuzależnienia. W wyniku długotrwałego związku z osobą uzależnioną mogą utrwalać się reakcje przystosowawcze do danej sytuacji, które określane są mianem współuzależnienia. Brak jest jasnych danych dotyczących takiej formy zachowania w tym konkretnym przypadku (jak już podkreślono, tendencja opisywana w tym artykule pokazuje, by odchodzić od określenia „uzależnienie od cyberseksu” na rzecz bardziej odpowiednich i inkluzywnych określeń), jednak nie można zapominać także o kwestii zaoferowania wsparcia osobom bliskim pacjenta/klienta (oczywiście u innego specjalisty, by zadbać o możliwość efektywnego i komfortowego wsparcia każdej jedno...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy