Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki pracownika

4 marca 2019

NR 61 (Luty 2019)

Trening umiejętności społecznych a socjoterapia
Porównanie oddziaływań grupowych wobec nastolatków z Zespołem Aspergera

0 164

Trening Umiejętności Społecznych jest zbiorem interwencji poznawczo-behawioralnych skonstruowanych tak, aby były one łatwo dostosowane przez prowadzących, dla dzieci i młodzieży oraz osób z ukrytymi niepełnosprawnościami, jaką jest obecność zespołu Aspergera lub zaburzeń pokrewnych, które uniemożliwiają im prawidłowe funkcjonowanie społeczne, emocjonalne oraz zakłócają procesy uczenia się.

Pojęcie to wywodzi się z programu zastępowania agresji (Aggression Replacement Training – ART) zainicjowanego w 1987 roku jako kompleksowe oddziaływanie składające się z trzech modułów: komponentu behawioralnego – treningu umiejętności prospołecznych (Skill Streaming – SLT), emocjonalnego – treningu kontroli złości (Anger Control Training – ACT) oraz poznawczego – treningu wnioskowania moralnego (Moral Reasoning Training – MRT) przeznaczonego do pracy z agresywną młodzieżą.

Trening Umiejętności Społecznych Goldsteina (TUS) według R. Emmena i M. Plasmeijer’a (1996) to metoda treningu grupowego oparta na teorii kognitywnego nauczania społecznego. Początkowo została ona opracowana do terapii osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, a następnie dostosowana do potrzeb osób z autyzmem. Program ten opiera się na założeniach terapii behawioralnej i wykorzystuje głównie mechanizm modelowania. W czasie zdobywania umiejętności społecznych bazuje się na konkretnej wiedzy, którą na ich temat posiada osoba uczestnicząca w programie. Głównymi celami treningu są poszerzenie wiedzy o umiejętnościach społecznych, zwiększenie zakresu umiejętności wykonawczych oraz modyfikacja negatywnych doświadczeń związanych z byciem w sytuacjach społecznych, a tym samym zmniejszenie doświadczanego napięcia i zwiększenie samooceny.

Relacje, które tworzą się w grupie, stanowią ważny materiał do pracy terapeutycznej. Tworzenie grupy terapeutycznej pozwala więc uczestnikom rozwijać przyjaźnie i adekwatnie rozwiązywać bieżące konflikty z rówieśnikami, co stanowi niewątpliwie o przewadze metody tej formy terapii grupowej nad indywidualną psychoterapią poznawczo-behawioralną. Ważne problemy są nie tylko omawiane, ale również odgrywane przez uczestników grupy. Bezpośrednie doświadczenie buduje pamięć behawioralną zdarzenia. Możliwość odgrywania scenek z życia, obserwacji innych, omawiania ważnych trudności daje podstawę do generalizacji ćwiczonych zachowań społecznych w naturalnym otoczeniu. W przypadku nastolatków z zespołem Aspergera przydatną formą pracy jest także trening autoinstruktażowy, wykorzystujący założenie, że „większość zachowań znajduje się pod kontrolą myśli i mowy wewnętrznej” (Meichenbaum, 1975; za: Stallard, 2006). Polega on na zmianie tych instrukcji, jakie uczestnicy wydają samym sobie, przez co mogą rozwijać techniki samokontroli. Dostosowanie programu do specyfiki funkcjonowania nastolatków z zespołem Aspergera zakłada uczenie w ramach treningu podstawowych umiejętności prospołecznych: utrzymywania kontaktu wzrokowego, witania się i żegnania, zachowywania dystansu oraz prowadzenie dialogu, a także zaawansowanych umiejętności prospołecznych – dochodzenia do kompromisu, empatii, dostosowywania tonu głosu do kontekstu społecznego oraz poczucia humoru. Szczególnie ważnym elementem staje się tutaj uczenie umiejętności radzenia sobie z emocjami, a więc rozpoznawanie i adekwatne wyrażanie własnych stanów emocjonalnych, stopniowanie emocji i korzystanie z pomocnych strategii relaksacji i z pomocy innych. Udział w programie ma na celu, podobnie jak w pierwotnym programie Goldsteina, rozwinięcie umiejętności alternatywnych wobec agresji – prawidłowego reagowania na zaczepki, obrony swoich praw, reagowania na podpuszczanie itd. oraz umiejętności planowania (planowanie zajęć, podejmowanie decyzji, szeregowanie problemów według ich ważności, punktualność, koncentracja itd.). Zgodnie z najnowszymi badaniami nad specyfiką funkcjonowania osób z zespołem Aspergera, do programu coraz częściej włącza się dodatkowe ćwiczenia z zakresu teorii umysłu – rozpoznawanie i nazywanie emocji u siebie i innych, rozwijanie empatii, rozumienie motywów postępowania innych, a także ćwiczenia z zakresu centralnej koherencji – myślenie przyczynowo-skutkowe, przewidywanie tego, co może się zdarzyć itd. (Łucjanek, 2017). Tempo opracowywania i ćwiczenia kolejnych umiejętności zależy od poziomu funkcjonowania uczestników. Zwykle potrzebnych jest od trzech do pięciu spotkań, aby omówić, przećwiczyć i utrwalić każdą umiejętność realizowaną w ramach programu. Po jakimś czasie należy też do niej wrócić i przypomnieć, a także opracować plan generalizacji. W najbardziej powszechnej formie zajęcia TUS odbywają się raz w tygodniu i trwają 90 minut. Grupę prowadzi dwóch terapeutów. Grupa liczy zwykle 4–6 uczestników. Aby grupa ustaliła własne standardy pracy, zrealizowała podstawowy program zajęć oraz utrwaliła wyuczone zachowania, to terapia powinna trwać 10 miesięcy, a następnie może ulec wydłużeniu.

Strukturalizacja spotkań w ramach Treningu Umiejętności Społecznych obejmuje stworzenie planu pracy, sformułowania stałych zasad, wybrania adekwatnych technik proaktywnych i aktywnych pracy z zachowaniami. Struktura czasu, miejsca i osób obniża lęk oraz jest bazą do nauki nowych umiejętności. Wychodząc z tego założenia, dla jego efektywności ważne jest wzbudzenie w uczestnikach motywacji do wykonywania poszczególnych zadań objętych programem. Osiągane jest to za pomocą wzmocnień, tj. talony i karty pochwał, system punktowy, pozytywne formułowanie zasad, zawieranie kontraktów behawioralnych, chwalenie itp. (por. Kołakowski, Pisula, 2011).

 


Oddziaływania socjoterapeutyczne

Oddziaływania socjoterapeutyczne powinny realizować trzy podstawowe cele (Sawicka, 1998; Zając, 2016). Cele edukacyjne służą nabywaniu wiedzy i kompetencji przydatnych w sytuacjach interakcji społecznych, z jakimi sam nastolatek z ZA ma trudności: rozpoznawaniu emocji i radzeniu sobie z nimi, rozwiązywaniu konfliktów, uczeniu się pełnienia określonych ról społecznych. W tym aspekcie najistotniejszy wydaje się rozwój poznawczy i rozumienie świata społecznego przez pacjenta, dzięki czemu będzie potrafił tak ukierunkować swoje reakcje i zachowania, by ochronić się przed potencjalnymi urazami psychicznymi w przyszłości.
Cele rozwojowe natomiast służą wspomaganiu rozwoju pacjenta. Muszą korespondować z wiekiem lub poziomem rozwoju w danej sferze pacjenta tak, by zaspokoić jego potrzeby psychiczne.
Formułując cele rozwojowe, należy zwrócić uwagę właśnie na te potrzeby, na prawidłowości i ewentualne odstępstwa w rozwoju fizycznym, osobistym, społecznym i moralnym, a także na indywidualną, aktualną sytuację życiową pacjentów. I tak, w pracy socjoterapeutycznej z pacjentami z ZA w okresie adolescencji cele rozwojowe powinny zaspokajać potrzebę przynależności i aprobaty społecznej, a z drugiej strony potrzebę autonomii i samostanowienia. Bardzo ważne w tym okresie jest, by pacjent mógł wyrazić siebie, zaistnieć w grupie, poznać światopogląd innych i przedstawić swoje przekonania o świecie, o sobie samym, o rodzinie, miłości i przyjaźni, uporządkować hierarchię wartości, pochwalić się swoimi zainteresowaniami… i nie zostać odrzuconym, przeciwnie – zrozumianym i zaakceptowanym. Podczas dojrzewania polem tworzenia się tożsamości i ugruntowania poczucia własnej wartości jest grupa, natomiast grupa socjoterapeutyczna dla nastolatków z ZA może być grupą korekcyjną, korygującą negatywnie wzmacniającą interakcję w grupie rówieśniczej. W pracy socjoterapeutycznej z adolescentami z ZA uwzględnić trzeba pracę nad współwystępującymi zaburzeniami, z lękiem i obniżonym nastrojem.
Istotą socjoterapii jednakże jest realizacja celów terapeutycznych. Przyczynę zaburzonego, trudnego zachowania młodzieży z ZA upatruje się głównie w ich funkcjonowaniu – w patologicznym przeżywaniu,
nieradzeniu sobie z emocjami, w poziomie samooceny i akceptacji siebie, we wchodzeniu w niekonstruktywne relacje z innymi.
W aspekcie terapeutycznym procesu grupowego najważniejsze jest, by młodzi pacjenci z ZA – którzy utrwalili nieprzystosowawcze formy zachowania i nabyli niezdrowe przekonania (o sobie samych, innych, prze-
szłości, przyszłości, otaczającego świata), będący w specyficznych relacjach interpersonalnych – mogli doświadczyć korekcyjnych przeżyć, odreagować napięcie emocjonalne, mogli wejść w doświadczenie kompensujące sytuację deprywacji hamującej rozwój emocjonalny i społeczny. Umożliwia to nauczenie się nowych kompetencji usprawniających funkcjonowanie psychospołeczne i radzenie sobie w kry-
zysach (Sawicka, 1998; por. Zając, 2016; Sikora, 2013).

 

Socjoterapia nastolatków z zespołem Aspergera

Wśród różnorodnych form pomocy psychologicznej szczególne stanowisko zajmuje socjoterapia. Jest ona taką organizacją środowiska mogącego potencjalnie wywrzeć korekcyjny, terapeutyczny wpływ na osobę, której zdrowie psychiczne jest zagrożone, która wesprze proces leczenia osób zaburzonych lub osób z grupy ryzyka wystąpienia zaburzeń.

W ujęciu psychologicznym socjoterapia skupia się
na kontaktach chorego z osobami z jego środowiska społecznego (najbliżsi, inni pacjenci, kadra specjalistyczna) i wykorzystuje techniki mające usprawnić funkcjonowanie chorego na gruncie społecznym i interpersonalnym. Socjoterapia polega na stosowaniu specjalistycznych zabiegów bezpośrednio wpływających na grupę, a tym samym – dzięki mechanizmom wzajemnych sprzężeń zwrotnych między grupą, a jednostką – pośrednio
na samą jednostkę (Sawicka, 1998).

W socjoterapii „leczącym” jest proces grupowy, który stanowi przestrzeń wzajemnych interakcji członków grupy. Procesem socjoterapeutycznym jest też swoisty sposób jednostkowego przeżywania danego materiału w grupie umożliwiający weryfikację i/lub zmianę osobistych przekonań i sposobów reagowania.

Wpływ na adolescentów z ZA mają składowe procesu (socjo)terapeutycznego: interpersonalne uczenie się, spójność grupy (Yalom, 2006), rola socjoterapeuty, użyte metody i techniki, skład grupy socjoterapeutycznej, gotowość pacjenta do zmiany. I tak na przykład, jeżeli grupa jest zamknięta, pacjent z ZA, mający problem z tolerancją frustracji i zmiany, ma możliwość w poczuciu bezpieczeństwa trenować własne kompetencje społeczne. Sytuacje dłuższej nieobecności któregoś z pacjentów mogą nastroić lękowo pacjenta z ZA i wzmagają jego sztywność poznawczą. Polem zmian w funkcjonowaniu emocjonalnym okazują się relacje pacjenta z innymi w grupie. Repertuar przeżywanych emocji przez innych fascynuje osoby z ZA i może motywować do analizy i prób odnalezienia podobnych stanów w swoim życiu. Oczywiście konieczna przedtem jest psychoedukacja dotycząca emocji, do której przyjęło się wykorzystywać elementy terapii poznawczo-behawioralnej. Wskaźnikami korekcyjnych zmian w funkcjonowaniu emocjonalnym pacjenta z zespołem Aspergera są: dostarczanie adekwatnego wsparcia emocjonalnego innym członkom grupy, w obliczu emocji innych (np. płaczu) niereagowanie wzmożonym napięciem, umiejętne odróżnianie emocji i trafne nazywanie emocji aktualnie odczuwanej.

Do narzędzi i technik używanych w socjoterapii zaliczają się m.in.: elementy arteterapii, terapii zajęciowej i terapii zabawą, drama, burza mózgów i debata, gorące krzesła, inscenizację, ćwiczenia zadaniowe, rundki początkowe i podsumowujące (por. Zając, 2016).


Techniki terapeutyczne stosowane w oddziaływaniach grupowych

Podstawą pracy terapeutycznej z osobami z Zespołem Aspergera jest wykorzystanie metody kontraktu grupowego. Pacjenci z ZA, ze względu na specyfikę swojego funkcjonowania, wymagają ustanowienia jasnych granic i ukazania możliwych dróg reakcji w obliczu danej sytuacji. Podjęcie decyzji na podstawie dwóch, trzech możliwych odpowiedzi jest dla takiego pacjenta łatwiejsze niż samodzielne dojście do rozwiązania. Dzięki konsekwentnie stosowanemu kontraktowi pacjent ma świadomość konsekwencji swojego zachowania, może zacząć działać refleksyjnie.

Największy jednak wpływ na zmianę spektrum zaburzonego zachowania adolescentów z Z...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy