Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

17 października 2019

NR 68 (Październik 2019)

Samobójstwo rozszerzone
Grupy ryzyka, przyczyny, rola pracownika socjalnego

0 21

Do samobójstwa często prowadzi brak jakiejkolwiek nadziei. Samobójstwo to dramatyczne działanie osoby, która ogarnięta jest intensywnym stanem beznadziei, bezradności, to akt desperacji osoby, która ma poczucie braku sensu dalszego życia i nie dostrzega innej opcji, która przyniosłaby jej pomoc w cierpieniu, którego aktualnie doświadcza.

Osoba taka cierpi tak bardzo, że nie jest w stanie tego cierpienia wytrzymać, nie znajduje źródeł wsparcia w pokonywaniu lub znoszeniu bólu, którego doświadcza. Bólu na wielu płaszczyznach: psychicznej, fizycznej, duchowej…
Bywa, że osoby takie wiążą swoje cierpienie ze swoimi bliskimi, często dziećmi, partnerami. Nie widząc innego wyjścia, podejmują decyzję o odebraniu życia innym osobom. Zabójstwo takie bywa nazywane „samobójstwem poszerzonym”. Osoba ta uśmierca innego człowieka, a na końcu odbiera sobie życie. Na przykład matka zabija syna chorującego na stwardnienie rozsiane, chce oszczędzić jemu i sobie cierpienia, więc podaje mu truciznę, a potem sama ją wypija. Zostawia list, w którym wyjaśnia swoje motywy… Osoba taka postanawia „zabrać ze sobą” ukochane osoby, by oszczędzić im dalszego bólu i cierpienia.
Samobójstwa poszerzonego dokonują osoby wobec innych osób, połączonych specyficznym emocjonalnym związkiem. Motywem jest odczuwane współczucie i chęć oszczędzenia im cierpienia.
Takie działanie wspierać może przekonanie, że osoba dokonuje czynu szlachetnego, aktu łaski dla osób cierpiących, ocalenia ich. Zdarza się tak, że osoby bliskie wyrażają zgodę na takie działanie (np. osoba nieuleczalnie chora decyduje się na to, by partner odebrał życie jej, a potem sobie).

Grupy ryzyka i przyczyny
 

Pamiętaj

Osoby decydujące się na samobójstwo i zabójstwo bliskich wykazują znaczne zawężenie świadomości, ograniczone możliwości działania, wynikające także z faktycznej sytuacji. Osoby te utraciły nadzieję. Ważne jest rozgraniczenie przyczyn subiektywnych od obiektywnych i to, jaki to ma wpływ na postrzeganie rzeczywistości przez daną osobę. Pracownicy socjalni powinni badać systematycznie sytuację osób, które wspierają, w szczególności ich nastrój oraz relacje z innymi. 


Bywa tak, że osoba uznana za silną psychicznie w kontakcie ze zdarzeniem nagłym i bolesnym może tracić nadzieję na dalsze dobre życie (np. poważny uraz bliskiej osoby w wypadku). Szczególną uważnością należy objąć osoby, które można zaliczyć do grup wzmożonego ryzyka popełnienia samobójstwa. 
To osoby:

  • rodzice (opiekunowie) dzieci poważnie chorych lub dzieci z niepełnosprawnością wymagającą stałej opieki i wsparcia (dzieci zależnych egzystencjalnie), gdyż bez nich nie mogłyby funkcjonować (np. załatwiać potrzeb fizjologicznych);
  • partnerzy osób poważnie chorych (np. nieuleczalna choroba);
  • partnerzy osób ze znaczną niepełnosprawnością;
  • rodzice wielu dzieci, którzy nie mogą zapewnić potomstwu podstawowych warunków do życia z powodu braku pracy, wynikającego np. z choroby;
  • rodzice bezrobotni;
  • osoby posiadające długi, których nie mogą spłacić;
  • wdowiec lub wdowa będący rodzicem małych dzieci;
  • chore na nieuleczalną chorobę i/lub te, którym choroba dostarcza szeregu silnych frustracji (np. otępienie, padaczka skroniowa, choroba Huntingtona);
  • cierpiące na depresję;
  • w stanie psychozy;
  • cierpiące na chorobę afektywną dwubiegunową, charakteryzującą się wysokimi amplitudami wzrostu i spadku nastroju. Na przykład osoba, która utraciła nieprzeciętnie dużo pieniędzy, straciła też bardzo dobry nastrój, doznaje silnego smutku i lęku, gdy orientuje się, że zaciągnęła bardzo duży dług i skonsumowała go w taki sposób, że nie jest w stanie odzyskać tych środków;
  • doznające intensywnego i chronicznego PTSD (zespołu stresu pourazowego);
  • z zaburzeniami osobowości (szczególnie chwiejnej emocjonalnie, depresyjnej);
  • wykazujące się sztywnym myśleniem. Często u osób planujących samobójstwo ujawnia się tak zwane „tunelowe myślenie”, charakteryzujące się ograniczonością, trudnością przyjmowania innej perspektywy, ograniczeniem zdolności podejmowania wyobrażeń o innych sposobach postępowania w danej, trudnej sytuacji. Osoby takie nie widzą żadnych alternatyw i pod wpływem np. silnego smutku spontanicznie mówią o tym, że lepiej by im i ich bliskim było, gdyby nie żyły. Wykazują przy tym silne przekonanie o swojej racji;
  • które doświadczyły zawodu miłosnego;
  • będą rodzicami, a nie chciały tego w danym czasie (niechciana ciąża);
  • które doznały silnego urazu (np. gwałtu);
  • odkrywające chorobę (np. WZW, AIDS), konfrontujące się z tym, że będą cierpiały somatycznie i kres ich życia wkrótce nastąpi;
  • głodujące;
  • doświadczające silnej stałej frustracji (np. mobbingu w pracy);
  • uzależnione (od hazardu, od LSD, alkoholu itp.);
  • doświadczające stałych, intensywnych konfliktów interpersonalnych (z partnerem/partnerką, rodzeństwem, rodzicami itp.).

Sygnały

Samobójstwo, w tym samobójstwo poszerzone, to złożona kwestia, wynikająca z konstelacji różnych czynników, jak to pokazują wymienione przykłady. Wiązać to należy z przyczynami psychologicznymi, środowiskowymi, genetycznymi. Pracownik socjalny powinien brać pod uwagę zachowania, które mogą wskazywać na to, że osoba myśli bądź planuje popełnienie samobójstwa, także w zakresie rozszerzonym. Pracownik OPS może spotkać się z różnego rodzaju symptomami, które powinien wziąć pod uwagę i zbadać, ponieważ mogą – choć nie muszą – oznaczać, że osoba planuje popełnienie samobójstwa:

  • celowe narażanie się na niebezpieczeństwo, zagrożenie życia, np. samookaleczenia, zażywanie środków/pokarmów szkodzących zdrowiu, zachowania ryzykowne (przebieganie przez ulicę przed jadącym samochodem, chodzenie na dachu na brzegu budynku i narażanie się na upadek itp.);
  • myśli o śmierci, odebraniu sobie życia, np. myślenie o tym, że życie jest bez sensu, wyobrażanie sobie własnego udziału w wypadku samochodowym lub bycia nieuleczalnie chorym;
  • plany samobójcze. Osoba zastanawia się, w jaki sposób odbierze sobie życie i jak to będzie wyglądało potem (jak zareagują pozostali bliscy, jak będzie wyglądał pogrzeb itp.);
  • tendencje samobójcze wyrażające się w konkretnym planie odebrania życia sobie i innym. Osoba może zapisywać, w jaki sposób, kiedy, za pomocą czego to zrobi; może na przykład składować leki lub inne toksyczne substancje potrzebne jej do zrealizowania planu.

Istotne dla tego zjawiska są doświadczenia silnie stresowe, takie jak: znaczna utrata (np. pracy, śmierć bliskiej osoby, przemoc, przeprowadzka, izolacja społeczna). Doświadczenia takie mogą w znaczny sposób stanowić bezpośrednią albo pośrednią przyczynę decyzji o samobójstwie. Silny stres i brak możliwości odnalezienia zasobów poradzenia sobie z nim doprowadza do kryzysu, w którym osoba ma poczucie bycia w pułapce bez wyjścia. Znaczenie ma to, że doświadczenia takie są nieoczekiwane – osoba nie jest na nie przygotowana, tj. nie dysponuje odpowiednimi zasobami poradzenia sobie z danym kryzysem.
Należy pamiętać o tym, że poprawa nastroju, niekiedy duża i nagła, może oznaczać coś niepokojącego. Bywa tak, że osoby, które myślały o samobójstwie i odczuwają przypływ energii i siły, kontynuują swoje plany i odbierają życie sobie i innym. Osoby doświadczające utraty energii i siły, odzyskując ją, mogą porwać się na swoje i cudze życie. Pozorna poprawa może tak naprawdę maskować ulgę związaną z tym, że rozwiązanie jej problemów w postaci samobójstwa jest bliskie. Poprawa nastroju może być oznaką zadowolenia, że osoba podjęła decyzję, która, w jej mniemaniu, rozwiąże jej problemy, zakończy okres niepewności, strachu i cierpienia. Ryzyko można rozpoznać po tym, że osoba sprawia wrażenie domykania swoich życiowych spraw, na przykład godzi się ze wszystkimi, z którymi była w konflikcie, porządkuje wszystkie rzeczy, sprząta i czyści dom w taki sposób, w jaki nigdy do tej pory tego nie robiła, oddaje wartościowe przedmioty, robi nieoczekiwane wizyty, sprawiające wrażenie żegnania się. Osoby bliskie mogą znajdować przedmioty wskazujące na plany samobójcze (sznur, lekarstwa, więcej środków chemicznych itp.) oraz znajdować oznaki wzmożonego zainteresowania śmiercią: testament, którego wcześniej nie było; przeglądanie stron internetowych dotyczących samobójstw, pisanie o tym na blogach i in.
Innym dodatkowym czynnikiem są specyficzne okresy, szczególnie ważne w danej kulturze, w danym środowisku, np. Boże Narodzenie, początek roku szkolnego, wakacje, sylwester, rocznice samobójstw poszerzonych. W tym okresie osoby mogą szczególnie doświadczać cierpienia samotności, bezradności, pustki, lęku, braku perspektywy (na przykład nauczyciel od kilku lat samotnie wychowujący małe dziecko z niepełnosprawnością intelektualną; osoba wracająca po wakacjach do pracy, która ją przerasta lub osoba na początku nowego roku bilansująca swoje życie w rodzinie i ustalająca, że najlepiej będzie, jeżeli ona i jej rodzina znikną z tego świata).
Dodatkowym czynnikiem mogą być również samobójstwa w środowisku osób wspieranych przez OPS, w tym w gronie bliskich (krewnych) i innych znaczących osób (celebrytów itp.).

Postwencja samobójstw

Samobójstwo poszerzone działa w polu, w którym zostało dokonane: w najbliższej rodzinie ofiar, dzielnicy, w danej miejscowości, przybiera również rozmiary szersze, na przykład ogólnokrajowe. Działania wspierające po takim czynie nazywa się „postwencją samobójstw”. To działania podejmowane po wystąpieniu tak traumatycznego zdarzenia. Mają one na celu zredukowanie jego negatywnych skutków, które mogą nastąpić w osobach w jakikolwiek sposób związanych z ofiarami samobójstwa rozszerzonego.
Podstawowe cele działań postwencyjnych to:

  • zmniejszenie ryzyka samobójstw naśladowczych wśród członków rodziny i/lub danej społeczności oraz innych osób, które dowiadują się o samobójstwie poszerzonym;
  • identyfikacja członków rodziny/społeczności, którzy są zagrożeni samobójstwem lub u których jest wysokie ryzyko pojawienia się wtórnych zaburzeń nastroju (m.in. depresji);
  • ułatwienie przebiegu procesu żałoby doświadczanej przez osoby, które znały zmarłych;
  • zmniejszenie ryzyka wystąpienia zespołu stresu pourazowego u osób, które znalazły ciało zmarłych lub u osób blisko związanych z samobójcą.

Ważne działania postwencyjne (wspierające), które może podjąć pracownik socjalny w takiej sytuacji, to w szczególności:

  • zapewnianie bezpieczeństwa wszystkim zaangażowanym w dane zdarzenie;
  • organizowanie pomocy psychologicznej, psychiatrycznej;
  • stała współpraca ze specjalistami (psychologami, psychoterapeutami, psychiatrami, interwentami, prawnikami, pracownikami organizacji pozarządowych zajmujących się danymi zagadnieniami, takimi jak choroby, niepełnosprawności itd.);
  • edukacja i informowanie o zjawiskach związanych z taką sytuacją (mechanizmy psychologiczne i społeczne) oraz o wszelkich procedurach (np. prawnych, medycznych), miejscach i sposobach pomocy. Znajomość mechanizmów i zjawisk oraz wiedza na temat procedur pomocowych to mocne źródło wsparcia i profilaktyka występowania kolejnych aktów samobójczych.

Mechanizmy społeczne dotyczące samobójstw

Efekt Wertera to zjawisko występujące w sytuacji nagłośnienia samobójstwa w mediach (telewizji, internecie i in.). Samobójstwo jest interesującym newsem, szczególnie, jeżeli jest ono odbiegające od schematu – jak to jest w przypadku samobójstwa poszerzonego. Powtarzanie informacji o nim, przedstawianie go jako nietypowego, może powodować odwrotny skutek – staje się nietypowym sposobem działania, o którym osoby w cierpieniu nie pomyślą, nie uznają go za łatwy i prosty sposób zakończenia ich problemów. Efektem Wertera nazywa się naśladownictwo samobójstw. Wówczas osoby w kryzysie znajdują w samobójstwie dobre rozwiązanie dla swoich problemów. Informacja w telewizji staje się inspiracją, przykładem odpowiedniego załatwienia problemów, najlepszym sposobem pokonania cierpienia. Widz/czytelnik – osoba w kryzysie – znajduje podobieństwa z osobą, która odebrała życie bliskim i następnie sobie i uznaje to za dobre rozwiązanie dla siebie. Nagłaśnianie samobójstwa, brak wsparcia dla osób w kryzysie tworzy sytuację, w której samobójstwo staje się „popularne”, uznawane zostaje jako normalne; zainteresowanie takimi działaniami (sposobami radzenia sobie) rośnie. Może powodować to, że osoby te będą uciekały się do takich sposobów poradzenia sobie z własnym cierpieniem.

Na każdym etapie działań postwencyjnych pracownik socjalny powinien korzystać z zewnętrznego wsparcia w postaci konsultacji ze współpracownikiem, superwizorem, czy psychologiem lub innym specjalistą, który będzie służył wsparciem w postaci informacji merytorycznych bądź działań psychoterapeutycznych.

Dowód społecznej słuszności

To mechanizm polegając...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy