Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru , Otwarty dostęp

18 kwietnia 2019

NR 63 (Kwiecień 2019)

Rodzinny wywiad środowiskowy – okoliczności sporządzenia

0 294

Rodzinny wywiad środowiskowy to najważniejszy dowód w postępowaniach o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej. Ponieważ ma on charakter dokumentu urzędowego, powinien być sporządzany tylko wtedy, gdy przepisy nakazują przeprowadzenie takiego dowodu.

Tymczasem rzeczywistość skłania raczej do refleksji, że w praktyce nadużywa się jego sporządzania – w myśl niepisanej zasady, że „jak nie wiesz, co zrobić w sprawie, to zrób wywiad”, nawet jeśli postępowanie nie wymaga takiego środka dowodowego. Z drugiej strony, spotyka się wywiady w sprawach zakończonych decyzją administracyjną, w których po kilku miesiącach od daty jej wydania „doplanowuje się” pomoc na kolejny wniosek beneficjenta, co w świetle art. 107 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej wydaje się być niedopuszczalne.

Kiedy przeprowadzamy wywiad

Zgodnie z art. 106 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego oraz decyzji w sprawach cudzoziemców, o których mowa w art. 5a, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.
Oznacza to, że wywiad – poza wyjątkami wynikającymi z innych przepisów – przeprowadza się na okoliczność wydania decyzji o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia z pomocy społecznej.
Do tych innych przepisów należą m.in.:

  • art. 107 ust. 1a ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym wywiad przeprowadza się również na podstawie: 
  1. art. 23 ust. 4aa ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych u osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne lub osoby pobierającej to świadczenie w celu weryfikacji wątpliwości dotyczących okoliczności związanej z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz sprawowaniem faktycznej opieki nad osobą, na którą ubiega się lub pobiera świadczenie pielęgnacyjne; 
  2. art. 23 ust. 4e i 4f ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych u osoby ubiegającej się o specjalny zasiłek opiekuńczy lub osoby pobierającej to świadczenie w celu weryfikacji okoliczności dotyczących spełniania warunku niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz sprawowania faktycznej opieki nad osobą, na którą ubiega się lub pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy;
  3. art. 15 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci u osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub osoby pobierającej to świadczenie w celu weryfikacji wątpliwości dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego;
  • art. 107 ust. 1 in fine ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym wywiad przeprowadza się także u osób, o których mowa w art. 103 (tj. u małżonka, zstępnych, wstępnych osoby ubiegającej się o świadczenia z pomocy społecznej lub będącej mieszkańcem DPS);
  • art. 11 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, zgodnie z którym, w przypadku gdy ośrodek pomocy społecznej poweźmie informację o rodzinie przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych, pracownik socjalny przeprowadza w tej rodzinie wywiad środowiskowy, na zasadach określonych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej; ten wywiad jest podstawą analizy sytuacji rodziny, od której wyników zależy ewentualny wniosek pracownika socjalnego do kierownika OPS o przydzielenie rodzinie asystenta rodziny;
  • art. 30 ust. 2 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, zgodnie z którym powierzenie osobom z bezpośredniego otoczenia dziecka, które nie były skazane prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo funkcji rodziny wspierającej następuje poprzez ustanowienie przez wójta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania rodziny wspieranej, po uzyskaniu pozytywnej opinii kierownika ośrodka pomocy społecznej wydanej na podstawie przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego;
  • art. 150 ust. 8 ustawy Prawo oświatowe, zgodnie z którym w celu potwierdzenia okoliczności zawartych w oświadczeniach rodziców składających wniosek o przyjęcie dziecka do publicznego przedszkola, oddziału przedszkolnego w publicznej szkole podstawowej, publicznej innej formy wychowania przedszkolnego, publicznej szkoły, publicznej placówki, na zajęcia w publicznej placówce oświatowo-wychowawczej, na kształcenie ustawiczne w formach pozaszkolnych lub kwalifikacyjny kurs zawodowy, wójt (burmistrz, prezydent miasta) właściwy ze względu na miejsce zamieszkania kandydata korzysta z informacji, które zna z urzędu, lub może wystąpić do instytucji publicznych o udzielenie informacji o okolicznościach zawartych w oświadczeniach, jeżeli instytucje te posiadają takie informacje; natomiast oświadczenie o samotnym wychowywaniu dziecka może być zweryfikowane w drodze wywiadu przeprowadzanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na miejsce zamieszkania kandydata, do którego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzanego w celu ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2017 r., poz. 1851 oraz z 2018 r., poz. 107, 138 i 650);
  • art. 54 ust. 3 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, zgodnie z którym decyzję potwierdzającą prawo świadczeniobiorcy do świadczeń opieki zdrowotnej wydaje się po:
  1. przedłożeniu przez świadczeniobiorcę dokumentów potwierdzających zamieszkiwanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz dokumentów potwierdzających: posiadanie obywatelstwa polskiego lub posiadanie statusu uchodźcy, lub objęcie ochroną uzupełniającą, lub posiadanie zezwolenia na pobyt czasowy udzielonego w związku z okolicznością, o której mowa w art. 159 ust. 1 pkt 1 lit. c lub d ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach;
  2. przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego;
  3. stwierdzeniu spełniania kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej;
  4. stwierdzeniu braku okoliczności, o której mowa w art. 12 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w wyniku przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w pkt 2.

 

Pamiętaj

Podstawowy cel przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego został określony w art. 107 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem, wywiad przeprowadza się w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej oraz osób, o których mowa w art. 103 tej ustawy (tj. najbliższych krewnych – małżonka, zstępnych przed wstępnymi – którzy w pierwszej kolejności powinni przyczyniać się do pomocy na rzecz osoby wymagającej pomocy).


Dla celów pomocy społecznej wywiad środowiskowy przeprowadza się zatem w przypadku ubiegania się o świadczenia i to tylko te świadczenia, których przyznanie następuje w drodze decyzji administracyjnej.
Zgodnie z art. 107 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, aktualizację wywiadu sporządza się:

  • w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny,
  • gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, 
  • w przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych. 

Pewne wątpliwości interpretacyjne – w kontekście sygnalizowanego wcześniej „doplanowywania” kolejnego świadczenia z pomocy społecznej – budzi zapis art. 107 ust. 4 in fine „w stosunku do osób korzystających ze stałych form pomocy”. Czy w stosunku do osób korzystających ze stałych form pomocy (np. w postaci zasiłku stałego) przeprowadzać kolejny wywiad, jeśli wniosek o przyznanie dodatkowej pomocy (np. zasiłku celowego) został złożony przed upływem sześciu miesięcy od daty przeprowadzenia ostatniej aktualizacji i pomimo zmiany danych zawartych w tej aktualizacji? 

Literalne brzmienie przepisu nakazuje – w mojej ocenie – przeprowadzenie kolejnej aktualizacji, co wynika z zapisu, iż aktualizację wywiadu sporządza się w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny. Jednakże pojawiają się od czasu do czasu orzeczenia sądów administracyjnych, które takiego stanowiska nie podzielają. Z wyroku WSA w Lublinie z dnia 29 listopada 2012 r. sygn. akt: II SA/Lu 519/12 wynika np., że Sąd ten, kierując się wykładnią funkcjonalną, uznał, [...] iż wolą ustawodawcy było – o czym świadczy treść zdania drugiego art. 107 ust. 4 ustawy – by wniosek złożony przez osobę będącą pod stałą opieką organu pomocy społecznej, nie wiązał się za każdym razem z obowiązkową, kolejną aktualizacją wywiadu […]. Takie działanie byłoby nieefektywne nie tylko dla pracowników Ośrodka Pomocy Społecznej, jako przysparzające większą ilość obowiązków bez uzyskania zadowalającego rezultatu, lecz także niezrozumiałe dla wnioskodawców, którzy w ten sposób są obligowani byliby do potwierdzania przekazanych już organowi administracji informacji oraz dowodów. Taka wykładnia przepisów ustawy prowadziłaby więc do trudnych do zaakceptowania konsekwencji z punktu widzenia osoby wnioskującej o przyznanie pomocy, od której wymagana byłaby aktywność podczas przeprowadzanych niekiedy parokrotnie w ciągu tego samego miesiąca aktualizacji wywiadu. Podobnie wypowiedział się także WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 26 marca 2014 r., sygn. akt: IV SA/Po 887/13.

Z punktu widzenia racjonalności i zwykłej ekonomiki postępowania bardzo bym chciała, aby zaprezentowane stanowisko spotkało się z aprobatą audytorów czy organów kontroli i nadzoru. Z praktyki jednak wiem, że nie jest ono podzielane.

Wątpliwości takich nie ma wobec osób niekorzystających ze stałych form pomocy – aktualizację wywiadu należy sporządzać za każdym razem, gdy wpłynie nowy wniosek, jeśli został złożony po zakończeniu wydaniem decyzji postępowania wywołanego uprzednio złożonym wnioskiem. Oznacza to, że np. jeśli strona złoży wniosek o przyznanie świadczenia na początku miesiąca i organ wyda już decyzję, to do następnego wniosku złożonego po jej wydaniu (nawet jeśli złożony zostanie w tym samym miesiącu) wymagane jest sporządzenie następnej aktualizacji.

Wskazać należy, że nie ma żadnych jednolitych reguł w kwestii co jaki czas należy aktualizować wywiad alimentacyjny – o aktualizacji nie rzadziej niż co 6 miesięcy przepis art. 107 ust. 4 odnosi się wszakże jedynie do osób korzystających ze świadczeń, a nie członków ich rodzin wskazanych w art. 103 ustawy. Wobec braku takich reguł nie ma jednolitości w praktyce OPS-ów: jedne aktualizację przeprowadzają co 6 miesięcy – stosując tę samą zasadę, która wyrażona została w art. 107 ust. 4 zdanie drugie u.p.s., inne sporządzają taką aktualizacj...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy