Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

17 października 2019

NR 68 (Październik 2019)

Przestępczość wśród młodzieży

0 24

Zjawisko przestępczości występującej wśród młodzieży stale pozostaje w kręgu zainteresowania badaczy w obszarze teoretycznym i praktycznym. Nieustannie poszukujmy nowych sposób korygowania kryminogennych zachowań i różnych form społecznego niedostosowania. Większość szkół i ośrodków boryka się ze zjawiskiem przestępczości wśród swoich wychowanków. Aby skutecznie radzić sobie z tym problemem, warto zapoznać się z podstawową wiedzą dotyczącą tego zjawiska, mechanizmami jego powstawania i sposobami radzenia sobie.

Narzekania dorosłych na postępowanie młodzieży stanowią nieodłączny element życia. Nieuniknione jest również, że niektóre zachowania młodych osób będą wywoływały potępienie społeczne i moralne oburzenie. Odczuwalne jest to niemal przez każdą kontrkulturę. Wiele osób broni tezy, że oznaki buntu młodzieży są naturalnym elementem każdej generacji, jej dojrzewania, rozwoju i poczucia budującej się tożsamości. Każda generacja ma swoich buntowników i na ich doświadczeniach buduje nowe, ważne idee. W miarę dojrzewania i wkraczania w wiek dorosły młodzież angażuje się w życie społeczne w sposób odpowiedzialny i zdecydowana większość naturalnie wyrasta z zachowań niezgodnych z prawem. Jednak nie zawsze. Gdyby ten naturalny proces miał miejsce każdorazowo, nie musielibyśmy tworzyć statystyk przestępczości nieletnich, programów profilaktycznych i interwencji. Wśród populacji młodzieży (niezależenie od płci) wskaźnik przestępczości wzrasta od wieku mniej więcej 8 lat, osiągając apogeum w wielu lat 16.–17., a następnie opada gwałtownie między 18.–19. rokiem życia. Większość wykroczeń popełnianych przez młodzież wynika z chęci przekroczenia bariery wieku i stania się jak najszybciej dorosłym. Przykładem może być prowadzanie samochodu bez prawa jazdy czy picie alkoholu. Większość przestępstw popełnianych przez młodzież jest faktycznie domeną wieku dojrzewania, jednak nie wszyscy młodzi ludzie z niej wyrastają. Niektórzy stają się przestępcami systematycznie kontynuującymi zachowania niezgodne z prawem w życiu dorosłym. Znaczący wkład poszerzający wiedzę na ten temat miały długoterminowe badania, dotyczące wzorców łamania prawa na przestrzeni życia danej jednostki. Wykazały one istnienie określonych czynników, które charakteryzują osoby popełniające systematycznie przestępstwa. Czynniki te mają charakter ekonomiczny, społeczny i behawioralny. Zalicza się do nich antyspołeczne zachowania dziecka, nieuczciwość i agresywność, wysoki poziom impulsywności, kiepskie wyniki w nauce, podejmowanie ryzyka, ubóstwo, złe warunki mieszkaniowe oraz metody wychowawcze rodziców oscylujące wokół autorytaryzmu i przemocy. Musimy pamiętać, że wszelkie opracowania teoretyczne, dotyczące problemu przestępczości wśród młodzieży, muszą uwzględnić szeroki zakres czynników prognostycznych. Długotrwałe konsekwencje kryminalnej działalności młodzieży są bardzo poważne i obserwowalne na wielu poziomach:

  1. Młoda osoba zaangażowana w kryminalny proceder raczej nie ma szans, a przynajmniej są one bardzo nikłe, na życie zgodnie z obowiązującym prawem. Systematyczny pobyt w zakładach poprawczych czy w więzieniu, nawet za niewielkie przewinienia, nie sprzyja budowaniu stabilności życiowej.
  2. Gdy młodociani przestępcy stają się dorosłymi kryminalistami, istnieje możliwość, że ich dzieci również zaangażują się w działania związane z łamaniem prawa, przedłużając w ten sposób ciąg rodzinnej przestępczości.
  3. Wszystkie przestępstwa mają ofiary, które w większym lub mniejszym stopniu cierpią w konsekwencji czynów popełnianych przez naruszających prawo.
  4. Przestępczość nieletnich pociąga za sobą wysokie koszty społeczne. Gdyby udało się zaoszczędzić choć część tych środków, można by je realizować z większym pożytkiem na potrzeby edukacyjne, prozdrowotne czy związane z opieką społeczną. Oczywistym jest, że redukowanie i zapobieganie przestępczości wśród nieletnich przynosi wiele korzyści. Pozostaje jednak pytanie, jak skutecznie radzić sobie z tym zagadnieniem i jak skutecznie wesprzeć młodzież, by dać jej szansę na wyjście z przestępczego kręgu.
     

Do metod wpływu osobistego zaliczamy przykład własny, który polega na odwzorowywaniu przez wychowanka postaw i zachowań wychowawcy. Takie działanie oznacza identyfikację oraz modelowanie nie tylko cech zewnętrznych, ale przede wszystkim poglądów, postaw i przekonań. 

Czy można skutecznie zwalczać przestępczość?

Pomysł zapobiegania przestępczości poprzez pracę z przestępcami ma swoje korzenie w początkach XX wieku. Od tego czasu prowadzenie terapii i działań profilaktycznych zyskało sporą popularność. Jej zmniejszenie nastąpiło w połowie lat 70. na podstawie publikacji artykułu: Co naprawdę działa? Pytania i odpowiedzi dotyczące reformy więziennictwa1. W oparciu o literaturę przedmiotu i szereg naukowych opracowań uznano, że mimo podejmowania wszelakich działań w zakresie wpływu na zachowanie przestępców, nie uzyskuje się żadnych satysfakcjonujących rezultatów. Ów pogląd został zaakceptowany przez część naukowców oraz osoby odpowiedzialne za politykę w tej kwestii. Uznano, że idea resocjalizacji powinna zostać odrzucona. Tej tezie przeciwstawiali się pisarze, Paul Gendreau oraz Robert Ross, którzy utrzymywali, że skuteczna resocjalizacja jest możliwa, a jej efekty są społecznie odczuwalne. Mimo sprzeciwów na temat skuteczności resocjalizacji udało się zaobserwować, jakie środki pożądanego wpływu są skuteczne, wobec kogo, w jakich warunkach i jakim nasileniu. Rozwój metaanalizy – techniki statystycznej – zapewnił standaryzowany przegląd ogromnej liczby badań doświadczalnych. Mimo że ta technika nie jest do końca poprawna metodologicznie, to pozwala znacząco wpłynąć na obecny sposób myślenia w temacie postępowania wobec przestępców. Pojawiło się wiele analiz dotyczących literatury na temat traktowania przestępców. Za najistotniejszą uważna się pracę M.W. Lipseya, która zawiera analizę 443 badań dotyczących skuteczności sposobu traktowania nieletnich przestępców. Przy rozważaniu wyników badań należy pamiętać o rozróżnieniu między przedstawionymi w nich zmiennymi typu klinicznego a zmiennymi związanymi z kryminogennością. Efekty kliniczne odnoszą się do zmian w sferze funkcjonowania osoby, takich jak: procesy poznawcze, adaptacja psychiczna, trening opanowywania gniewu i agresji. W aspekcie kryminogenności, wyniki badań odnoszą się do spraw związanych z samym przestępstwem oraz rodzajem wykroczenia.
Cechy charakteryzujące skuteczne metody interwencyjne, których celem jest redukowanie przestępczości

  1. Programy działania skierowane do wszystkich odbiorców są nieskuteczne. Istotnym warunkiem sukcesu jest skupienie się na intensywnej pracy z przestępcami stanowiącymi ryzyko średnie do wysokiego.
  2. Istotny jest rodzaj programu terapeutycznego; istnieją dowody na to, iż skuteczniejsze jest podejście ustrukturowane i skoncentrowane. W praktyce oznacza to skupienie się na terapii ukierunkowanej na uczenie, zachowanie oraz działania wielowymiarowe. Ponadto, metody interwencyjne powinny koncentrować się na strefach funkcjonowania osoby młodej, które mają związek z jej działalnością przestępczą.
  3. Najskuteczniejsze programy terapeutyczne dotyczą zachowania, zawierają również element poznawczy. Umożliwia to skupienie się na postawach, które kryją się za zachowaniem aspołecznym.
  4. Pewne podejścia terapeutyczne nie nadają się do stosowania wobec niektórych przestępców, np. terapie niedyrektywne skoncentrowane na pacjencie.
  5. Programy terapeutyczne stosowane w środowisku społecznym wywierają większy wpływ, niż te prowadzone w warunkach zamkniętych. Aby zwiększyć skuteczność tych ostatnich, należy strukturalnie powiązać je z działaniami w środowisku społecznym.
  6. Najskuteczniejsze programy cechuje wysoka spójność. Oznacza to, że są prowadzone przez wyspecjalizowany personel, a inicjatorzy programu są zaangażowani we wszystkie fazy operacyjne.

Dzięki metaanalizie wiemy, kiedy działania terapeutyczne opisane powyżej są skuteczne. Wpływają na zmniejszenie poziomu przestępczości od 20 do 40% w stosunku do przeciętnego jej poziomu, wynikającego z sankcji powszechnie stosowanych wobec przestępców.
Popełnianie wykroczeń jest zjawiskiem, które wymaga szerokiego wyjaśniania i opracowania, dlatego resocjalizacja nie może ograniczać się wyłącznie do jednej sfery. W tej kwestii konieczne są nieustanne badania. Wkład do nich wnoszą między innymi kryminologia, neurolingwistyka, psychologia, medycyna, prawo. Podobnie w praktyce odczuwalna jest niemalejąca potrzeba, aby profesjonaliści – policja, kuratorzy, nauczyciele, pracownicy socjalni, a także psycholodzy i personel więzienny działali – wspólnie w sposób skuteczny i konstruktywny. Nie wolno dopuścić do sytuacji, w której pewna dawka optymizmu dotycząca skuteczności pracy ze sprawcami przemocy utknie wyłącznie w akademickich opracowaniach i tworzeniu nowych konceptów, bez skutecznego realizowania ich w środowisku poprzez pracę bezpośrednią, profilaktykę i kampanie społeczne. Niektóre formy pracy z młodzieżą są bardziej skuteczne od innych. W miarę upływu czasu stosowanie metod interwencyjnych poszerzyło się i stało bardziej kompleksowym. To za sprawą pojawiania się programów multimodalnych, które jednocześnie obejmują wiele obszarów funkcjonowania młodego przestępcy. Ponadto, różne modele terapii wpływają na zmianę systemów poznawczych oraz zachowania. 
Za tym idzie zmniejszenie problemu recydywy. Skuteczna interwencja musi być ustrukturowana i skoncentrowana w taki sposób, by dotyczyła postaw, wartości i przekonań, które przyczyniają się do przestępczości. Do najbardziej skutecznych i zmniejszających poziom przestępczości należy Szkolenie Opanowywania Gniewu i Wyposażania Rówieśników w Środki Wzajemnej Pomocy. Musimy pamiętać o holistycznym podejściu do metod interwencyjnych, tylko wtedy ich skuteczność będzie się zwiększała. Państwowe ośrodki zamknięte dla młodocianych przestępców stosują często programy poznawczo-behawioralne, ale ich poziom znacząco się różni w zależności od odbiorców i ich poziomu demoralizacji. Alternatywą dla tego typu zakładów są miejsca, w których na zagadnienia bezpieczeństwa i karania, kładzie się mniejszy nacisk. Umożliwia to większą elastyczność terapii i zachowanie łączności ze społeczeństwem. Niezależnie od metody, najważniejsze jest uzyskanie trwałej zmiany w zachowaniu, a to wymaga nacisku na pracę w środowisku, z którego dana osoba pochodzi. Korzyść jest podwójna – umożliwia aktywowanie nowo nabytych umiejętności i sprawia, że interwencje skoncentrowane na przestępstwie zostają skoordynowane z tymi, które mają związek ze sferami życia będącymi dla młodocianego źródłem frustracji i problemów.

Rozwój moralny wg Kohlberga. Moralność a wykroczenia

Teorię Lawrence’a Kohlberga stosuje się do wyjaśniania zachowań niezgodnych z prawem. Na poszczególnych etapach rozwoju ludzie łamią prawo, używając rozmaitych powodów do uzasadniania swojego zachowania:

  • Stadium 1. Łamanie prawa jest uzasadnione, jeśli można uniknąć kary;
  • Stadium 2. Łamanie prawa jest uzasadnione, jeśli osiągnięty cel przeważa nad poniesionymi kosztami;
  • Stadium 3. Łamanie prawa jest uzasadnione, jeśli pomaga zachować związki z innymi ludźmi;
  • Stadium 4. Łamanie prawa jest uzasadnione, jeśli pomaga zachować stosunki społeczne lub jest usankcjonowane społecznie;
  • Stadium 5–6. Łamanie prawa jest uzasadnione, jeśli pozwala zachować podstawowe prawa człowieka lub przyczynia się do działalności i postępu w dziedzinie sprawiedliwości społecznej.

Osoby reprezentujące niższe stadia częściej są skłonne uznać, że sytuacja uzasadnia czyn przestępczy. Idąc za teorią Kohlberga, można stwierdzić, że ludzie łamiący prawo rozumują w sposób, który charakteryzuje niższy etap rozwoju moralnego, niż te osoby, które wykroczeń nie popełniają. Jaki zatem mechanizm sprawia, że pojawia się dość ścisła zależność między moralnością a przestępczością? Pojawiały się różne odpowiedzi na powyższy związek, wywołując tym samym szereg nowych pytań, na które teoria Kohlberga nie jest w stanie nam odpowiedzieć. Przykładowo, uważa się, że na związek między rozwojem moralnym a przestępczością ma wpływ środowisko rodzinne. Moralność dość ściśle wiąże się z metodami wychowawczymi stosowanymi przez rodziców i jest to potwierdzone badawczo. Niedojrzałość moralna wśród przestępców bywa rezultatem retrospektywnego uzasadniania przez nich swojego zachowania, ale w tej kwestii nie przeprowadzono jeszcze szczegółowych badań i to zagadnienie pozostaje otwartym (tabela 1).
 

Tab. 1. Rozwój moralny wg Kohlberga
Rozwój moralny wg Kohlberga2
Poziom 1. Moralność przedkonwencjonalna.
Na tym poziomie osoba nie rozumie praw i norm społecznych albo rozumie je w stopniu bardzo ograniczonym. Główną rolę w podejmowaniu norm społecznych odgrywa egoizm oraz dostosowanie się do zasad ustalonych wyłącznie przez autorytety. Wszelkie reguły odczuwane są jako pochodzące z zewnątrz.
Stadium 1 – moralność determinuje chęć uniknięcia kary oraz posłuszeństwo wobec osób uchodzących za autorytety.
Stadium 2 – moralność ma charakter hedonistyczny. Oznacza to, że dana osoba uwzględnia wyłącznie swoje indywidualne potrzeby, kierując się zasadą równowagi pomiędzy nagrodą a karą.
Poziom 2. Moralność konwencjonalna. 
Na tym poziomie człowiek uświadamia sobie obustronność obowiązujących zasad, a decyzje dotyczące zachowania są podejmowane z myślą zachowania kontaktów społecznych.
Stadium 3 – człowiek uświadamia sobie potrzeby innych ludzi, a najważniejszym czynnikiem w zakresie moralności są związki z innymi ludźmi.
Stadium 4 – moralność odwołuje się do zasad i norm społecznych i ma to na celu utrzymanie społeczeństwa w tej samej formie.
Poziom 3. Moralność pokonwencjonalna. Człowiek rozumie, że reguły społeczne opierają się na zasadach moralnych. Stadium 5 – człowiek jest świadom, że prawa społeczne, to rodzaj kontraktu między jednostką a społeczeństwem. Jednak w okolicznościach określonych dopuszczalne jest łamanie prawa.
Stadium 6 – moralność determinują indywidualnie wybrane zasady etyczne. W sytuacji konfliktu obowiązują one jednostkę bardziej niż prawa społeczne.


Prawo

Przestępczość nieletnich to realizowanie czynów zabronionych określanych przez ustawę jako: przestępstwo, przestępstwo skarbowe, niektóre wykroczenia realizowane przez osoby nieletnie w myśl ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. Zgodnie z art. 1 § 1–3 Kodeksu karnego, przestępstwem jest czyn człowieka zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełniania. Nie stanowi prze...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy