Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa , Otwarty dostęp

30 kwietnia 2020

NR 73 (Kwiecień 2020)

Przemoc symboliczna

48

Jak wynika z badań i praktyki zawodowej rozmaitych profesji pomocowych, można wyróżniać różnego rodzaje przemocy na wielu poziomach ich kategoryzacji. Jedno ujęcie traktuje przemoc w szerokim znaczeniu jako na przykład przemoc „gorącą” lub „chłodną”, „grupową” i „indywidualną” inne wskazuje na rodzaje przemocy: „psychiczną”, „fizyczną”, skierowaną do siebie nazywaną „autoagresją”; jeszcze inne podziały wskazują na przemoc „instytucjonalną”, „państwową”, czy – inaczej: „mobbing”, „cyberbullying” itp. Badania zjawisk społecznych i mechanizmów interpersonalnych prowadzą do wniosku o złożoności rodzajów przemocy i ich klasyfikowania. Niektóre definicje przemocy, z uwagi na ich komponent normatywny, zawierają w sobie część ideologiczną, która pomaga w usprawiedliwianiu różnych krzywdzących działań. Do takiej kategorii należy przemoc symboliczna.

Zjawisko przemocy symbolicznej

„Przemoc symboliczna” to określenie stanowiące wąską definicję specyficznego rodzaju przemocy. Jest rodzajem przemocy grupowej. Przemoc grupowa to przemoc stosowana przez ludzi, którzy są członkami grupy i jest nakierowana na członków innej grupy. Przemoc symboliczna jest procesem narzucania znaczeń przez władzę, która jest reprezentantem grup uprzywilejowanych, społecznych warstw dominujących, pozostałym warstwom społecznym. Znaczenia, które narzuca władza odnoszą się przede wszystkim do wartości kulturowych, stanowiących wartość dla dominującej warstwy społecznej. Wartości te są przekazywane jako uniwersalne, jedyne, bezkonkurencyjne – nieposiadające żadnej alternatywy. Narzucanie wartości wyższych warstw społecznych połączone jest z dewaluacją, dyskredytacją dorobku kulturowego warstw zdominowanych. Doprowadza do narzucenia swojej percepcji rzeczywistości, określonego sposobu myślenia i przejęcia danych schematów postępowania przez klasy dominujące, uprzywilejowane.

Ważne

Przemoc symboliczna to arbitralne narzucanie treści, „wpajanie” ich, by nadawać określony kształt relacjom społecznym. Reagowanie emocjonalne funkcjonować ma pod dyktat frakcji dominującej i realizować jej plan. Kontakty interpersonalne, reakcje społeczne mają wpasowywać się w interes warstwy rządzącej.

Warstwa dominująca, posiadająca władzę, osiąga ten stan różnymi drogami, w sposób nierzadko usystematyzowany i długoterminowy.
Proces ten zawiera w sobie różnego rodzaju działania psychiczne i fizyczne. Działania te są ukryte, trudno dostrzegalne, niekiedy skomplikowane, zniuansowane, przy jednoczesnej cesze prawomocności (zasady, prawa, normy społeczne). Przemoc symboliczna określana jest mianem „przemocy miękkiej”. Zachodzi w pewnym sensie za zgodą ofiary (grupy pokrzywdzonej). Oddziałuje przy współudziale osoby lub grupy osób pokrzywdzonych. Jednostki poddawane oddziaływaniom przemocowym nie zdają sobie sprawy z jej stosowania. Warstwa poddawana presji zaczyna traktować swoją sytuację jako normalną, nawet jeśli nigdy jej w ten sposób nie odbierała. Postrzega ją tak wskutek pojawienia się (na przykład urodzenia) w środowisku, w którym zastała taki stan, w którym od długiego czasu panowały rządy dominującej warstwy społecznej. Warstwa ta przyjmuje jako własną określoną liczbę postulatów, zasad, aksjomatów. Podporządkowani traktują swoją sytuację nawet jako korzystną, czy pożądaną dla nich samych. Nie poddają refleksji swojego stanu. Żyją zgodnie z nim. Wynika to z przejęcia percepcji własnej rzeczywistości narzuconej przez warstwy dominujące.
Przemoc symboliczna jest tą formą przemocy, która oddziałuje na podmiot społeczny przy jego nieświadomym współudziale.
Przemoc symboliczna, jak sama nazwa wskazuje, wykorzystuje różnego rodzaju symbole, atrybuty władzy i korzysta z nich w procesie oddziaływania. To na przykład insygnia, atrybuty peruki i młotka sędziowskiego oznajmiającego wyrok; wskaźnika czy pióra profesora, który wystawia ocenę itp. Wyraża się w przekazach, opowieściach, przysłowiach (na przykład: „za wysokie progi na twoje nogi”, „nie dla psa kiełbasa” wskazuje na różnicę klasową, próg, do którego określone grupy społeczne mogą mieć dostęp, a które nie).
Władza do zaspokajania własnych interesów wykorzystuje różnego rodzaju kapitał, którym dysponuje. Nabywa ten kapitał wskutek innych oddziaływań przemocowych stosowanych aktualnie przez nią albo nabyty przez dziedziczenie. Wykorzystuje ona kapitał społeczny, kulturowy, ekonomiczny do uzyskiwania i legitymizowania własnych celów. Systematyczne i opresyjne działania powodują reprodukcję i wzrost kapitału warstwy dominującej. Każda frakcja posiadająca różnego rodzaju kapitał dąży do kreowania i posiadania efektów symbolicznych swego kapitału – to jest: mocnych znaczeń, które może wykorzystywać do manipulowania, używania innych warstw społecznych. Silny kapitał społeczny ma miejsce szczególnie na polu religijnym, artystycznym, politycznym i akademickim (szkolnym).
Niższa w tym układzie warstwa społeczna wykazuje się akceptacją danego stanu rzeczy, przyzwyczajeniem, tolerancją i funkcjonowaniem w danych granicach. Warstwa ta tłumi nawet działania jednostek czy grup społecznych, które próbują przekroczyć dane ramy. Życie tej warstwy w pewnym sensie jest uproszczone, łatwe, „płynące z prądem”, bez nadmiarowego wysiłku.
Frakcja dominująca buduje i wzmacnia swój kapitał poprzez działania na różnych polach, w których używa środków perswazji i innych rodzajów wpływu. Działa poprzez system edukacji, wprowadzanie norm społecznych, poprzez rozwiązania systemowe na danym polu.
Zasoby, którymi dysponuje warstwa społeczna, która ma władzę, to tak zwany „kapitał”. W przemocy symbolicznej „kapitałem symbolicznym” jest każda forma kapitału, która cieszy się uznaniem w danej grupie społecznej (społeczności). Kapitał ten postrzegany jest zgodnie z narzuconymi kryteriami postrzegania go, klasyfikowania, ujmowania przez warstwę dominującą. Warstwa podporządkowana uzewnętrznia w sposób stały i trwały narzucone znaczenia i traktuje dany kapitał jako wartościowy, powszechnie obowiązujący i zasługujący na uznanie, przyjęcie i funkcjonowanie zgodnie z wyznaczanymi przez nią kierunkami i zasadami.
Posiadanie danego kapitału społecznego wyznacza pozycję jednostki w danej grupie społecznej. Wyraża się on w posiadanym prestiżu, uznaniu społecznym (zawód lekarza, adwokata, prezesa spółdzielni, funkcja księdza dyrektora, sołtysa itp.). Kapitał symboliczny nie istnieje bez społecznego uznania, zaufania, przyzwolenia i wiary. Kapitał ten zapewnia legalne panowanie danych jednostek czy grup społecznych. Połączony jest z kapitałem kulturowym w danej społeczności. Kapitałem kulturowym są idee, wiedza, kompetencje oraz przedmioty posiadające wartość kulturową, nabytą przez jednostki w trakcie wspólnego pożycia społecznego. Kapitał kulturowy może być konwertowany na innego rodzaju zasoby (kapitały): społeczne, ekonomiczne i symboliczne. Najbardziej jaskrawą konwersją są dobra materialne („kapitał ekonomiczny” – głównie pieniądz i przedmioty materialne, wykorzystywane do wytwarzania towarów i różnego rodzaju usług).
Przemoc symboliczna dokonuje się w sferze społecznej i ma realny wpływ na funkcjonowanie jednostek. Wywołuje rzeczywiste skutki fizyczne i psychiczne. Dokonuje się w sferze symboli kulturowych, takich jak język, kody wizualne, gesty, wyobrażenia kulturowe i kanony piękna itd. Osoby, grupy jej doświadczające nie są jej świadome. Jej nieuświadomiony charakter polega na tym, iż jednostki przyjmują przemoc jako część zastanej rzeczywistości („tak już po prostu jest”, „to jest normalne”, „to jest naturalne zjawisko i trzeba je przyjąć”). Przemoc ta powstaje i rozwija się w wyniku socjalizacji. Osoby wskutek procesów społecznych adaptują się do danej rzeczywistości przemocy i przyjmują ją – zastaną – jako powszechnie obowiązującą. Osoby doświadczające np. przemocy domowej, racjonalizują to zjawisko i jakby je akceptują, uznając na przykład to, że bardziej wykształcona partnerka jest agresywna wobec mniej wykształconego partnera. Inny przykład to sytuacja, w której wykładowca akademicki posiada uprzywilejowaną rolę, władzę wobec studentów. Studenci są zależni od jego postawy, tego w jaki sposób ich oceni.
„Klasa”, która ma przewagę i wzmacnia ją poprzez narzucanie norm, standardów, metod działania, a także sposobów postrzegania i interpretowania rzeczywistości. Można tego typu postawy zaobserwować wśród partii, które posiadły większość w rządzie i w procesach legislacyjnych – wprowadzają jako obowiązujący większość swój styl doświadczania rzeczywistości i realizowania wartości. Ten rodzaj przemocy zawiera jako immamentny element, hierarchiczność, która jest uwypuklana i wykorzystywana do wzmacniania działania przewagi wywołującej zubożenie i szkody. Wzmacniane jest to w strukturach społecznych na gruncie zawodowym i prywatnym na przykład w postaci męskiej dominacji poprzez używanie pojęć „przełożony”, „dyrektor”, „zwierzchnik” i „podwładni”. Widoczne jest to w wysokości zarobków kobiet i mężczyzn, czy w zjawisku tzw. „szklanego sufitu”. Przykładem takiego specyficznego przykładu jest to, iż część kobiet pragnie, by ich partnerem był mężczyzna wyższy od nich, przystojny, mądry i bogaty. Wynikać to może z nabytych wzorców z poprzednich pokoleń, albo z przekazów baśni czy bajek, choćby Disneyowskich, w których tacy mężczyźni przedstawiani byli jako bardzo atrakcyjni interpersonalnie i społecznie. Mała dziewczynka, uznając to za jedyny wzór, wskutek powtarzania kontaktu z tego typu modelem, utrwala go i w procesie dalszej socjalizacji dalej wzmacnia sztywność swoich poglądów i potrzeb, bez poddawania ich wnikliwej refleksji i konfrontacji z rzeczywistością, by zweryfikować wizję rzeczywistości z jej potrzebami i prawami.
Przemoc symboliczna ulega zjawisku transmisji intergeneracyjnej i w związku z tym trudno określić, od którego pokolenia zaczęła być stosowana.
Siła jej zależy od stopnia nieświadomości jej podlegania. To powoduje kolejne trudności w określaniu, które procesy poznawcze wynikają z przemocy, a które z wolnego wyboru jednostek.

Pamiętaj

Przemoc symboliczna może się dokonywać na wielu polach życia społecznego: w urzędach, szkołach, przedszkolach, żłobkach, firmach państwowych i prywatnych, w banku w relacji klient–przedstawiciel banku. Widoczna jest w relacjach interpersonalnych pomiędzy kobietami i mężczyznami, w relacji hierarchów różnego rodzaju kościołów, liderów instytucji, grup wyznaniowych czy subkultur; w relacjach osób heteronormatywnych i homoseksualnych; w relacji naukowcy i osoby mniej wykształcone. Ma miejsce w środowiskach rodzinnych np. w „domach wielopokoleniowych” (symboliczna przemoc domowa).

Przemoc symboliczną wzmacnia zjawisko stereotypizacji płci (przypisywanie określonych cech i traktowanie ich jako wyłącznych dla danej płci, np. mężczyzna jest honorowy, silny, stanowczy, gotowy do obrony kobiet, a kobiety natomiast – słabe, uległe, delikatne, wymagające opieki i obrony). W niektórych grupach społecznych istnieje niepisane prawo, że ten kto nie posługuje się językiem łacińskim jest gorszy, to znaczy ma nieodpowiednie kompetencje, umiejętności i tym samym gorszy status społeczny. W takich instytucjach jak szkoły, szpitale, uniwersytety, widoczny jest „podział klasowy” między lekarzami i pozostałym personelem medycznym, między nauczycielami i uczniami/studentami; ma miejsce specyficzny rodzaj dystansu – najczęściej w linii pionowej.
Przemoc symboliczna, w odróżnieniu od przemocy fizycznej, nie zostawia widocznych od razu śladów. Dopiero po uważnej dłuższej obserwacji danych jednostek można dostrzec, że funkcjonują w uwikłaniu kryzysu przemocy, na przykład w wygłaszanych i realizowanych przekonaniach na temat m.in. ról płci, ról osób z danym wykształceniem, stanowiskiem zawodowym itd.
Zdobywanie i sankcjonowanie władzy symbolicznej charakteryzuje się występowaniem i funkcjonowaniem różnych zjawisk i zasobów, takich jak:

  • mechanizm ukrytego programu, który jest zestawem założeń i celów, które są niejako samoczynnie, à priori realizowane w danej grupie społecznej. 
    Ukryty program to zasady, które zostały kiedyś narzucone i dana grupa społeczna funkcjonuje zgodnie z nimi. Ukrytym programem są niepisane konwenanse, obyczaje w danej przestrzeni społecznej. To cele i wartości przekazywane nie wprost i traktowane jako coś funkcjonującego od dawna w danej społeczności. Funkcją ukrytego programu jest m.in. wzmacnianie przekonania, iż przemoc jest immanentnym i scalonym na trwałe elementem życia społecznego;
  • wykorzystywanie kapitału symbolicznego, w tym kulturowego głównie poprzez system edukacji i przekazywanie, narzucanie różnych treści; poprzez tworzenie osnowy władzy wyrażanej w komunikatach niewerbalnych, strukturalnych. Proces ten wspomaga wykorzystywanie kapitału kulturowego – na przykład na drodze awansu zawodowego widoczny jest pewien prestiż danych uczelni, na które egzaminy wstępne stanowią poważną barierę. To tworzenie kultury elitarności, braku powszechnej dostępności i tym samym wyróżnianie poszczególnych grup na szczeblach społecznych – jako tych „lepszych”, „bardziej uprzywilejowanych” pod pokrywą nie do końca adekwatnych określeń, takich jak „tradycja uczelniana”, „kanon obyczajowy”, „uczelnia tylko dla wybranych” itp. 

To tworzenie barier edukacyjnych, przeszkód w zdobywaniu wiedzy i traktowanie wiedzy jako narzędzia władzy;

  • wpajane przezeń treści, poprzez symboliczną otoczkę pola władzy, narzucanie własnych znaczeń;
  • wykorzystywanie przewagi, do czego właśnie służy kapitał symboliczny;
  • wywoływanie szkód, strat, ograniczanie możliwości rozwoju poprzez wyżej opisane manipulacyjne działania;
  • specyficzne komunikaty na poziomie werbalnym i niewerbalnym. Widoczne jest to w publicznym dyskursie, w języku stosowanym w określonych grupach społecznych (w zakonie, na uczelni, w danej rodzinie wielopokoleniowej itd.). Można to zauważyć na przykład w wybranych nazwach zawodu, gdzie widoczna jest preferencja w mowie i piśmie formy męskiej określającej niektóre zawody („psycholog”, „pracownik socjalny”, „architekt”, „specjalista” itp.) i także odwrotnie – tylko żeńska (np.: „przedszkolanka”, „sprzątaczka”). I przypisywanie zdolności ich wykonywania jedynie określonej płci.

W wypowiedziach można dostrzec, że przemoc symboliczna może być stosowana na różnych wymiarach. Wyraża się w specyficznym języku prawniczym, naukowym bądź w inny sposób elitarny, np. wyrafinowany literacko (w ten sposób obnażający ubogo...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy