Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

25 maja 2021

NR 81 (Maj 2021)

Praca z osobą stosującą przemoc

22

Wedle Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) przemoc to celowe użycie siły fizycznej albo władzy przeciw drugiemu człowiekowi, sobie samemu lub grupie ludzi, prowadzące lub stwarzające ryzyko uszkodzenia ciała, śmierci, krzywdy psychicznej, nieprawidłowego rozwoju lub ubóstwa/deprywacji (WHO, 2002). Widzimy zatem rozpiętość tej definicji, która zawiera w sobie rozmaite rodzaje przemocy. Przemoc od agresji różni się tym, iż cechuje się działaniem przemyślanym, racjonalnym i intencjonalnym, a często także grupowym. Warto zadać sobie pytanie – w jaki sposób pracować z osobą, która przemoc stosuje?

Przemoc w rodzinie jest definiowana na wiele sposobów, traktować ją jednak można jako „zamierzone działania bądź rażące zaniedbania dokonywane przez jednego z członków rodziny przeciwko pozostałym, wykorzystujące istniejącą lub stworzoną przez okoliczności przewagę sił czy władzy i powodujące u ich ofiar szkody lub cierpienie, naruszające ich prawa i dobra osobiste, a w szczególności ich życie bądź zdrowie, zarówno fizyczne, jak i psychiczne” (Mellibruda, 2000).
Światowa Organizacja Zdrowia grupuje przemoc na różne formy, a mianowicie:

POLECAMY

  • przemoc fizyczna: intencjonalne zachowanie powodujące uszkodzenie ciała lub niosące takie ryzyko;
  • przemoc psychiczna: obejmująca zachowania wpływające na drugą osobę bez uszkodzenia ciała (ale często takowe poprzedzające) takie jak między innymi obrażanie, krytykowanie, osądzanie, wyśmiewanie, szantażowanie, izolowanie od bliskich itd.
  • przemoc seksualna: jakikolwiek akt seksualny, próba uzyskania aktu seksualnego, niechciane komentarze lub zaloty o charakterze seksualnym lub działania mające na celu handel o charakterze seksualnym lub w inny sposób skierowane przeciwko seksualności danej osoby;
  • zaniedbanie: niezaspokajanie podstawowych potrzeb fizycznych i emocjonalnych członków rodziny, odnosi się głównie do dzieci, ale często także do osób z doświadczeniem niepełnosprawności czy seniorów;
  • przemoc materialna/ekonomiczna: używanie pieniędzy albo innych dóbr materialnych po to, aby uzależnić od siebie finansowo drugą osobę, np. warunkowe wydzielanie pieniędzy na funkcjonowanie rodziny.

Przemoc w pandemii

Światowa pandemia koronawirusa i przymusowa izolacja, z którą jest ona związana, zmusiła wiele osób do przebywania w zamknięciu wraz z osobami stosującymi przemoc, które być może przez to swego rodzaju odcięcie od świata zewnętrznego poczuły się pewniej w swoich działaniach. Dom, dla wielu osób synonim bezpieczeństwa i stabilizacji, dla osób doświadczających przemocy jest miejscem, w którym za zamkniętymi drzwiami stają się odbiorcami zachowań, o których często nikt inny nie wie. Dzieje się tak, ponieważ jest to przestrzeń, w której dynamika działania osoby stosującej przemoc wymyka się spod kontroli kogokolwiek spoza pary lub rodziny. W trakcie pandemii, wedle doniesień, nastąpił wzrost przemocy domowej nie tylko w Polsce, ale także np. w Brazylii – o ok. 40–50%; w jednym z hiszpańskich regionów rząd podał do wiadomości, że liczba zgłoszeń do telefonu zaufania wzrosła o 20% w ciągu pierwszych kilku dni przymusowej izolacji, a na Cyprze liczba połączeń z podobną infolinią wzrosła o 30% w tydzień po tym, jak kraj potwierdził swój pierwszy przypadek koronawirusa (Bradbury-Jones, Isham, 2020). Refuge, jedna z wiodących organizacji zajmujących się przemocą domową w Wielkiej Brytanii, poinformowała, że liczba telefonów do brytyjskiej linii pomocy ds. przemocy w rodzinie wzrosła o 25% w ciągu siedmiu dni od ogłoszenia przez rząd zaostrzenia środków dystansowania się społecznego (BBC, 2020). Pokazuje to paradoks pandemii, w której niektóre osoby, chroniąc się przed zarażeniem, są silniej narażone na doświadczanie przemocy. Warto odnieść się także do sytuacji w naszym kraju, kiedy w pewnym okresie izolacji społecznej rząd zadecydował, że młodzież do osiemnastego roku życia nie może samodzielnie opuszczać domów – można sobie tylko wyobrazić czym było to dla dzieci, które doświadczają przemocy ze strony swoich najbliższych w rodzinnych domach – zamknięciem w pułapce.

Charakterystyka osób stosujących przemoc

Chociaż trudno stworzyć uniwersalny obraz osoby stosującej przemoc, bezsprzecznie istnieją cechy wyróżniające osoby, które najczęściej stosują przemoc w rodzinie. Rodzina w tym tekście rozumiana będzie nie tylko jako układ rodziców wraz z dziećmi, ale także kilka osób, które tworzą podstawową komórkę rodziny. Osobami stosującymi przemoc w rodzinie najczęściej są mężczyźni, co jednak nie zmienia faktu, że kobiety także mogą być sprawczyniami przemocy, co szerzej zostanie tu jeszcze poruszone. Mężczyźni stosujący przemoc charakteryzują się niższym poziomem asertywności, a także słabymi umiejętnościami społecznymi oraz obniżoną samooceną (Goldstein, Rosenbaum, 1985). Wiele badań przedstawia wyniki, wedle których osoby stosujące przemoc to najczęściej osoby o niskim statusie socjoekonomicznym, podstawowym wykształceniu, często uzależnione od różnych substancji. W pracy osoby na stanowisku pracownika pomocy społecznej faktycznie najczęściej spotkać się można z taką grupą osób stosujących przemoc, nie można jednak zapominać o fakcie, iż wielu sprawców to także osoby zamożne, dobrze wykształcone, których nikt nie podejrzewałby o tego rodzaju zachowania. To, co wedle badaczy powoduje eskalację przemocy w rodzinach, w których brakuje pieniędzy czy wykształcenia, to rosnący w związku z tym poziom stresu – bezsprzecznym jest zatem, że w rodzinach majętnych stres ten także może być niezwykle wysoki, wynikać może jednak z odmiennych przyczyn. Przemoc rodzinna staje się wtedy sposobem na rozładowanie napięcia i pozornego odzyskania kontroli w środowisku rodzinnym. Warto mieć to na uwadze przede wszystkim z tego względu, iż utarte stereotypy dotyczące tego, kim jest osoba stosująca przemoc częstokroć mogą być utrudnieniem dla osób doświadczających przemocy w otrzymywaniu pomocy i uzyskiwaniu sprawiedliwości. To, co łączy wielu sprawców przemocy, to fakt, że sami doświadczali jej w przeszłości (Tucholska, 2002). Cechy, które wymienia się także jako charakterystyczne dla sprawców przemocy to emocjonalna niedojrzałość, impulsywność, egocentryzm, wyobcowanie, niski poziom wartości, niską samoocenę, słabe poczucie bezpieczeństwa, brak empatii i emocjonalnego ciepła, sztywność osobowości i nieumiejętność pójścia na kompromis (Tucholska, 2002).
Wyróżniono trzy typy mężczyzn stosujących przemoc (Holtzworth-Munroe, Stuart, 1994):

  • agresorzy wyłącznie w obrębie rodziny, stosujący przemoc tylko w stosunku do członków swojej rodziny, bez oznak psychopatologii (około 50% sprawców przemocy);
  • agresorzy z pogranicza, dysforyczni z zaburzeniami psychicznymi i emocjonalnymi, stosujący przemoc także poza rodziną (25% sprawców);
  • agresorzy antyspołeczni, którzy przemoc stosują zarówno w rodzinie, jak i poza nią. Jest to przemoc fizyczna, seksualna oraz psychiczna. Osoby te często nadużywają alkoholu bądź są uzależnione od narkotyków (25% sprawców).

Sprawą zdecydowanie zbyt marginalizowaną, a nawet sprowadzaną do formy „żartu” jest przemoc, w której sprawczynią jest kobieta bądź też, niezależnie od płci sprawcy – kiedy osobą doznającą przemocy jest mężczyzna. Ze statystyk Komendy Głównej Policji wynika, że w 2019 roku zgłoszono 166 tysięcy przypadków przemocy domowej – w 2019 roku stwierdzono, że istnieje ponad 88 tysięcy osób, co do których istniało podejrzenie, iż są osobami doświadczającymi przemocy w rodzinie. Aż 65 tysięcy z nich to kobiety, 12 tysięcy to osoby małoletnie, a nieco ponad 10 tysięcy – mężczyźni. Częstokroć, kiedy sprawcą przemocy jest kobieta, a osobą jej doświadczającą mężczyzna, występować może zjawisko wiktymizacji wtórnej, czyli procesu, podczas którego osoba doświadczająca przemocy doznaje kolejnej (wtórnej) krzywdy ze strony innych osób – otoczenia, bliskich, funkcjonariuszy (np. kiedy osobą doświadczającą przemocy jest mężczyzna, mogą to być komentarze w stylu „co z ciebie za mięczak, że cię kobieta bije”). Wskazana statystyka to tylko wycinek danych – bardzo często przestępstwo przemocy w rodzinie, gdzie przemoc stosuje kobieta, znajduje się w tzw. ciemniej liczbie przestępstw, czyli w grupie zdarzeń, których nikt nie zgłosił – z wielu przyczyn – wstydu, tabu, lęku, braku wiedzy.

Mechanizmy stojące za stosowaniem przemocy

  • Stosowanie przemocy przez osoby, które same jej doświadczyły.
    Zachodzi tutaj międzypokoleniowy przekaz wzorców przemocy (Deka, 2018). Istnieją teorie mówiące o przekazywaniu pewnych norm i wzorców zachowania z pokolenia na pokolenie. Patrząc na przemoc w ten sposób, można wnioskować, że częstokroć jest ona efektem wyuczonych i zaobserwowanych w toku dorastania zachowań. Dzieci, które obserwują bądź doświadczają przemocy w swoim dzieciństwie, poprzez modelowanie uczyć się mogą tego samego rodzaju działań (Mazur, 2002). Zrozumienie i dostrzeżenie tego może pomóc zauważyć w sprawcy przemocy domowej także skrzywdzone, cierpiące dziecko, co może ułatwić skuteczną pomoc.
  • Przemoc jako źródło osobistych korzyści.
    Jak wspomniano wcześniej, osoby stosujące przemoc to częstokroć osoby z niskim poczuciem własnej wartości i słabym poczuciem bezpieczeństwa. Przemoc pomaga takim osobom na uzyskanie ułudy kontroli – kontroli, która wymuszona jest strachem. W istocie osoby stosujące przemoc zyskują przewagę nad osobą doświadczającą przemocy, która prezentuje pożądane przez sprawcę zachowania, byleby nie cierpieć. Sprawca zyskuje wtedy poczucie kontroli nad drugą osobą, czuje się sprawczy, co jest dla niego szczególnie ważne, jeśli nie ma takiej możliwości na innych płaszczyznach swojego życia, chociażby w pracy (Deka, 2018).

Osoby stosujące przemoc często nie widzą siebie jako osób agresywnych, których zachowania mają charakter przemocowy. W swoich oczach niejednokrotnie to oni są osobami doświadczającymi krzywdy, mającymi poczucie niezrozumienia. 
 

Pamiętaj

Osoby stosujące przemoc mogą tłumaczyć swoje zachowania poprzez zachowania innych osób. Mają tendencję do zrzucania odpowiedzialności na przykład na członków swojej rodziny. Najczęściej wierzą we wskazywane przez siebie argumenty. Czują, że to jedyny sposób na uzyskanie szacunku i posłuszeństwa. Swoje zachowania tłumaczą np. nieposłuszeństwem dzieci, kłótliwością żony, nieporadnością rodziców. Czują się bezsilni, zatem sięgają po drogę najprostszą – generowanie strachu i lęku, poprzez które uzyskują ułudę szacunku czy posłuszeństwa. Takie podejście uniemożliwia jakiekolwiek dobrowolne i skuteczne zmiany w zachowaniu sprawcy, ponieważ nie dostrzega on swojego udziału w problemie. Dopiero wzięcie odpowiedzialności za swoje przemocowe zachowania oraz zaakceptowanie siebie jako sprawcy przemocy może realnie wpłynąć na podjęcie działań mających na celu zaprzestanie stosowania przemocy.


To, czym osoba stosująca przemoc może próbować usprawiedliwiać swoje zachowania, to także zaborczość i zazdrość (a co za tym idzie – lęk przed odrzuceniem). Paradoksalnie, im większą kontrolę uzyskuje sprawca nad drugim człowiekiem, tym większe zagrożenie jej niewystarczalności. Osoba stosująca winy, często próbując sobie poradzić z nieuświadomionym poczuciem winy, stosuje techniki i przekonania wyniesione z własnego domu, na przykład „ona nie może wychodzić sama, na pewno z kimś się spotyka” czy „jeśli nie będę jej kontrolować, to na pewno mnie zdradzi”. Ewentualne odrzucenie przez drugą osobę napawa lękiem, byłoby też spełnieniem głęboko skrywanych obaw. Osoby stosujące przemoc często nie chcą ujawnić swoich lęków, dokonują autoprezentacji jako osoby silne, trzymające rękę na pulsie. Często ta fasada kryje osoby zalęknione, obawiające się nieustannie o swoją pozycję i status, próbujące je utrzymać poprzez zachowania przemocowe.

Jak rozmawiać z osobą stosującą przemoc w rodzinie – praktyka

Praca z osobą stosującą przemoc może być trudna, kiedy uświadomimy sobie, co taka osoba jest w stanie zrobić drugiemu człowiekowi. Warto mieć na uwadze wszelkie wskazane powyżej cechy osób stosujących przemoc oraz mechanizmy, które za tym stoją. 
 

Ważne

Najważniejsze wydaje się, by pamiętać, iż praca z osobami stosującymi przemoc jest najskuteczniejszą metodą zatrzymania przemocy i ochrony osób krzywdzonych, a mniej sprawców oznacza mniej osób doświadczających przemocy.


W rozmowie z osobą stosującą przemoc należy być przygotowanym na kilka scenariuszy – sprawca może zarówno płakać i próbować wzbudzić litość, jak i krzyczeć, przerzucać odpowiedzialność za swoje czyny na innych, grozić konsekwencjami prawnymi itd. 
Jednocześnie może zaprzeczać wszystkiemu, co mówimy, bądź, paradoksalnie, zgadzać się na wszystko. Tego typu zachowania mogą budzić w odbiorcy lęk, dezorientację, a nawet złość. Pomocna może okazać się myśl, iż wszelkie wskazane wcześniej sposoby reakcji to mechanizmy obronne, które ochronić mają sprawcę przemocy przed rozpadem, dezintegracją, kiedy musiałby w pełni zaakceptować i zrozumieć to, co robi innym osobom. Osoba stosująca przemoc najczęściej może odczuwać wtedy (o ile nie występują u niej zaburzenia charakteryzujące się silnym brakiem empatii wobec drugiego człowieka) lęk związany z konsekwencjami swoich czynów, wstyd, złość czy nieprzyjemne uczucia związane z niskim poczuciem własnej wartości.
Rozpoczynając kontakt z osobą stosującą przemoc, warto pamiętać o trzech podstawowych zasadach (Klemińska, 2017):

  1. Celem rozmowy pomocowej nie jest przyznanie się przez sprawcę do stosowania przemocy ani też przyznanie przez nią racji osobie, która próbuje z nią rozmawiać.
  2. Jednym z podstawowych celów rozmowy ze sprawcą przemocy jest to, by usłyszała, co mamy jej do powiedzenia i samodzielnie zdecydowała, co chce dalej z tym zrobić, jak postępować.
  3. Rozmowa ze sprawcą przemocy nie jest walką na argumenty.

Jak rozmawiać ze sprawcą przemocy – przydatne wskazówki

  1. Dbanie o siebie.
    W kontakcie z osobą stosującą przemoc nie można zapominać o swoim dobru. Kiedy czujemy, że nasze granice są przekraczane, warto to w jasny sposób zaznaczyć np. mówiąc: „Nie życzę sobie, by odnosił się pan do mnie w ten sposób” lub „Krzyczy pani na mnie. Proszę tego nie robić”. Kiedy pozwalamy na przekraczanie naszych granic i traktowanie nas w sposób przemocowy (prawdopodobnie taki sam, w jaki sprawca przemocy traktuje swoich bliskich), nie jesteśmy w stanie skutecznie pomóc.
  2. Informowanie o konsekwencjach.
    W rozmowie ze sprawcą przemocy należy unaocznić mu konsekwencje jego zachowań. Mowa tutaj zarówno o konsekwencjach formalno-prawnych, jak i innych np. o wpływie przemocy stosowanej przez sprawcę na jego rodzinę. Warto mówić wprost o tym, co może się stać, kiedy klient przyjmie ofertę pomocy, pracy nad sobą (jako korzyści może uzyskać), ale i jakie straty, gdy ją odrzuci (konieczność zawiadomienia odpowiednich instytucji, postępowanie prawne, zwrócenie się o udzielenie pomocy dzieciom do właściwych instytucji etc.). Osoba, z którą rozmawiamy samodzielnie podejmie decyzję o swoim dalszym postępowaniu. Informowanie klienta o tym nie ma na celu straszenia go, grożenia mu, ale przedstawienie rzeczywistej sytuacji, jaka będzie miała miejsce. Warto pamiętać, że nie mamy wpływu na decyzje klienta, nie jesteśmy odpowiedzialni za jego wybory. Docelowa motywacja klienta do zmiany powinna być wewnętrzna.
  3. Odnoszenie się do czynów, nie do osoby.
    Nie tylko w rozmowie z osobą stosującą przemoc, ale w ogóle w kontakcie z innymi osobami, warto zwracać szczególną uwagę na zachowania danej osoby, a nie na jej cechy. Można zatem zastosować komunikat „Bijąc swoje dzieci, krzywdzi je pani, takie zachowanie wymaga zmiany” zamiast „jest pani złą matką”. Wskazanie na konkretne zachowania umożliwia zmianę. Odnoszenie się do cech otwiera furtkę do myślenia: „Nic z tym nie zrobię, taka już po prostu jestem, nie mogę tego zmienić”.
  4. Stosowanie konkretów.
    W rozmowie ze sprawcą przemocy konkretne komunikaty znacznie ułatwią komunikacje. Na przykład, osoba stosująca przemoc może nie zauważać, że to, co robi, to właśnie przemoc – traktuje swoje zachowania jako konieczne do osiągnięcia celów. Zatem komunikat „stosuje pani przemoc” może wydawać się abstrakcyjny – warto zamienić go na „Wyzwiska, które pani stosuje wobec męża, to przemoc psychiczna”. Nie używać niezrozumiałych dla klienta określeń, jakimi może być np. „zachowanie przemocowe”, ale mówić konkretnie – „kiedy pani szarpie swoją córkę, co ona może wtedy czuć? Co chce pani tym uzyskać? ”.
  5. Nazywanie przemocy przemocą.
    To niezwykle ważne, by mówić klientowi wprost, które jego zachowania to zachowania przemocowe. Dla wielu osób, które stosują przemoc, ich zachowania są sposobem na osiągnięcie postawionych sobie celów (np. posłuszeństwo dzieci), trudno jest im zauważyć, że to, co robią, to przemoc.
  6. Zainteresowanie odczuciami rozmówcy.
    Zawsze warto pamiętać, że rozmawiamy z drugim człowiekiem, który ma swoje uczucia, trudności, problemy. Warto zadawać pytania o to, co czuje dana osoba, kiedy obserwuje skutki stosowanej przez siebie przemocy. Jeśli są to uczucia nieprzyjemne, to może być...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy