Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

20 lipca 2021

NR 83 (Lipiec 2021)

Praca z dzieckiem z doświadczeniem przemocy w rodzinie

49

Ekspozycja na przemoc jest jednym z najczęstszych i najpoważniejszych źródeł stresu u człowieka [1]. Istnieją rozmaite formy przemocy, jednak w tym artykule najwięcej uwagi poświęcone zostanie przemocy, która stosowana jest wobec dzieci.

Na początku warto zdefiniować pewne pojęcia. Przemoc jest działaniem intencjonalnym, mówimy o niej w sytuacji, gdy szkoda nie powstała przez przypadek. Jeśli chodzi o agresję, to wedle wielu definicji odróżnia ją od przemocy to, iż w przemocy istnieje brak równowagi sił pomiędzy stronami (większa siła jest zawsze po stronie sprawcy), zaś w przypadku agresji siły rozłożone są równomiernie. Krzywdzenie dzieci to każde działanie lub bezczynność jednostki, instytucji lub społeczeństwa jako całości i każdy rezultat takiego działania, lub bezczynności, które deprecjonuje prawa i swobody dzieci i/lub zakłóca ich optymalny rozwój [2]. Chociaż rośnie świadomość dotycząca tego, że przemoc wobec dzieci jest przestępstwem, a nie formą kary czy konsekwencji, statystyki wciąż pokazują, że jest to problem powszechny (a warto mieć na uwadze, że są one z pewnością niedoszacowane). Według procedury „Niebieskiej Karty” liczba małoletnich ofiar przemocy domowej w roku 2020 wyniosła 11 787 osób (dane z: Komenda Główna Policji [3]). Za Fundacją Dajemy Dzieciom Siłę [4] wskazać można na kilka podstawowych form krzywdzenia dzieci:

POLECAMY

  • krzywdzenie psychiczne: to jednorazowe lub powtarzalne sytuacje, w których dziecko jest ośmieszane, poniżane, brakuje mu wsparcia oraz przejawów miłości. Dziecku mogą być także stawiane wymagania, którym nie jest w stanie sprostać;
  • krzywdzenie fizyczne: to jednorazowe lub powtarzalne sytuacje uszkodzenia ciała, zadawania bólu lub gróźb uszkodzenia ciała dziecka. W zakres przemocy fizycznej, co warto podkreślić, wchodzą wszystkie kary cielesne, włącznie z zabronionymi prawnie klapsami;
  • krzywdzenie seksualne: to angażowanie dziecka w jakąkolwiek aktywność seksualną przez osobę w innym wieku rozwojowym niż ono (warto podkreślić, że zachowania takie mogą zawierać w sobie element kontaktu fizycznego jak dotykanie miejsc intymnych dziecka bądź namawianie go do dotykania takich miejsc sprawcy, ale także wszelkie zachowania pozbawione kontaktu fizycznego zaliczają się do tej grupy, takie jak na przykład zmuszanie dziecka do oglądania czynności seksualnych innych osób czy też oglądanie wspólnie z nim materiałów pornograficznych);
  • zaniedbywanie: to niezaspokajanie podstawowych potrzeb dziecka przez rodzica/opiekuna (potrzeby te mogą być zarówno materialne, jak i emocjonalne), np. nieprawidłowe odżywianie czy utrudnianie dostępu do edukacji.

Pamiętaj

Warto pamiętać, że bardzo często różne formy krzywdzenia dziecka współwystępują ze sobą. To, co wydaje się w tym obszarze również niezwykle istotne to fakt, iż konsekwencje występowania przemocy wobec dziecka ujawniać się mogą od razu po urazowym doświadczeniu, ale możliwa jest też sytuacja, w której obserwowalne będą one dopiero w okresie późniejszym, niejednokrotnie w kolejnych fazach rozwojowych lub etapach życia.


Po czym poznać, że dziecko doświadcza przemocy w domu?

Jako pracownik pomocy społecznej spotkać się można z różnymi rodzinami, także takimi, w których na pierwszy rzut oka problem krzywdzenia dzieci nie występuje. Warto być jednak niezwykle uważnym, ponieważ symptomy doświadczania przemocy przez dziecko mogą być bardzo różnorodne, zaś bariery przed opowiedzeniem o traumatycznych doświadczeniach – ogromne. Objawy doświadczania rozmaitych form przemocy przez dziecko czasami nie są widoczne „gołym” okiem. Oczywiście, dzieci krzywdzone fizycznie mogą mieć zauważalne objawy tego (jak siniaki czy obtarcia), na uwadze mieć trzeba jednakże fakt, że często tego rodzaju ślady obecne są w miejscach, które dla osób raz na jakiś czas odwiedzających daną rodzinę mogą być niedostępne (np. pod rękawkiem koszulki), dodatkowo zaś istnieje wiele innych objawów, niezwiązanych z fizycznością dziecka. Poniżej przedstawiono, ponownie za Fundacją Dajemy Dzieciom Siłę [4], pełną listę niespecyficznych objawów doświadczania przez dzieci różnych rodzajów krzywdzenia:
Obrażenia fizyczne:

  • zasinienia i otarcia naskórka,
  • zadrapania,
  • oparzenia,
  • złamania kości,
  • urazy głowy,
  • urazy narządów wewnętrznych.

Objawy psychosomatyczne:

  • bóle głowy,
  • bóle brzucha i dolegliwości ze strony układu pokarmowego,
  • wtórne zaburzenia kontroli czynności fizjologicznych (moczenie, zanieczyszczanie się),
  • zmiany skórne,
  • utrata włosów,
  • drżenie kończyn,
  • nadmierna potliwość,
  • zaburzenia snu,
  • zaburzenia łaknienia,
  • spowolnienie i zahamowanie w rozwoju fizycznym,
  • choroby somatyczne o nieustalonej etiologii.

Zaburzenia emocjonalne i zaburzenia zachowania:

  • zmiana dotychczasowego sposobu funkcjonowania dziecka,
  • zaburzenia nastroju,
  • lęki i fobie,
  • zakłócenia w zakresie samooceny,
  • cechy nadpobudliwości psychoruchowej,
  • trudności w koncentracji uwagi,
  • zahamowanie lub regres w rozwoju poznawczym,
  • izolacja od otoczenia, wycofanie z kontaktów społecznych,
  • zmiany w relacjach z osobami bliskim,
  • zachowania agresywne wobec innych osób, przedmiotów,
  • zachowania autodestrukcyjne.
  • pierwsze kontakty seksualne.

Co może utrudniać dziecku ujawnienie krzywdzenia?

Wydawać by się mogło, że osoba, która doświadcza rozmaitych form przemocy, przede wszystkim chce przerwać swoje cierpienie, a co za tym idzie, że na pewnym etapie poinformuje bliskie osoby o swoich trudnych doświadczeniach. Nie jest to jednak wcale takie łatwe, szczególnie w sytuacji, kiedy osobą doświadczającą przemocy jest dziecko. Istnieje wiele czynników, które utrudniają dziecku ujawnienie krzywdzenia. Warto mieć na uwadze dyskusję dotyczącą zjawiska trauma bonding (ang.), które na język polski tłumaczyć można jako „więź traumatyczna”. Trauma bonding to więź między osobą doświadczającą przemocy, a tą, która ją wobec niej stosuje, często budowana podczas długotrwałego krzywdzenia (np. seksualnego w rodzinie). Osoby doświadczające przemocy mogą rozwinąć głębokie poczucie lojalności wobec sprawcy, które może przekształcać się w silne uczucie przywiązania. Zjawiska tego doświadczyć mogą osoby w każdym wieku, dzieci i młodzież wydają się jednak najbardziej na nie narażone. Dzieje się tak, ponieważ potrzeba miłości i opieki jest jedną z podstawowych potrzeb dzieciństwa, a dzieci pragną uwagi tych, których uważają za godnych zaufania od najmłodszych lat – nawet jeśli te osoby bywają agresywne, nie stwarzają poczucia bezpieczeństwa, są często niedostępne. To, co może wzmacniać powstawanie wiązania traumatycznego w obrębie rodziny, to chociażby przekonanie, że nie ma ucieczki od krzywdzenia ze strony opiekuna, co może prowadzić dziecko do zaakceptowania swojego losu i pogłębienia relacji ze sprawcą czy uwikłanie emocjonalne, tworzone przez sprawcę przemocy, np. w postaci drobnych uprzejmości między opiekunem, a dzieckiem – mogą to być fałszywe obietnice czy materialne prezenty, często w ramach „przeprosin”. Prowadzić to może u młodej osoby do dużej ambiwalencji uczuć wobec sprawcy przemocy.
Dodatkowo dziecko przed ujawnieniem krzywdzenia może powstrzymywać brak nadziei na to, że ktoś może przerwać jego cierpienie. Kiedy doświadcza się przemocy od najbliższych osób, trudno jest wyobrazić sobie, że ktoś może zmienić tę sytuację. Z tym może łączyć się obawa, że jakakolwiek interwencja nawet nie tyle, że nie będzie skuteczna, ile nasili przemoc. Na przykład kiedy po zgłoszeniu nauczycielowi swoich trudności ten porozmawia z rodzicem, w efekcie czego wzrośnie przemoc psychiczna wobec dziecka: – „Taki z ciebie mazgaj, że musisz się komuś poskarżyć”. Zatem w takiej sytuacji, jeśli nie zostaną od razu podjęte kolejne kroki w celu zaprzestania przemocy, dziecku najprawdopodobniej jeszcze trudniej będzie ujawnić swoje problemy w przyszłości. Nie można także zapominać o obawie dziecka, że stanie się przyczyną, z powodu której rodzina się rozpadnie. Czasami chęć utrzymania spójności rodziny jest silniejsza aniżeli własne dobro. Kiedy młody człowiek od dłuższego czasu obwiniany jest o rodzinną sytuację („Gdybyś się tak nie zachowywał, byłoby inaczej”), dodatkowo może też uwewnętrznić to przekonanie i przejąć odpowiedzialność za agresję sprawcy przemocy i zmianę jego postawy, to jest obwiniać się o to, że gdyby faktycznie zachowywał się inaczej, problem by nie istniał. To wszystko może być także związane z ogromnym wstydem, z jakim wiąże się ujawnienie doświadczenia przemocy oraz lękiem przed stygmatyzacją ze strony społeczeństwa.

Przemoc wobec dziecka – aspekty prawne

Przemoc stosowana wobec dziecka to zagadnienie niezwykle trudne, często wymagające niezwykle dużo zaangażowania. Zgodnie z art. 304 § 2 Kodeksu postępowania karnego, instytucje państwowe i samorządowe, które w związku ze swoją działalnością dowiedziały się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu (jakim jest przemoc wobec dziecka), są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym prokuratora lub policję. Co ważne, taki obowiązek ma się nie tylko jako instytucja, ale i po prostu jako człowiek. 
 

Ważne

W sytuacji gdy istnieje podejrzenie, że ktoś stosuje przemoc w stosunku do dziecka, każda osoba ma nie tylko obowiązek społeczny, aby zgłosić przestępstwo. Należy pamiętać, że od 13 lipca 2017 r. 
obowiązek społeczny został zastąpiony obowiązkiem prawnym: oznacza to, że każda osoba, która posiada wiarygodne informacje o popełnieniu przestępstwa wobec dziecka musi o tym fakcie zawiadomić policję lub prokuraturę.


Osoba dorosła, która wiedziała o takim przestępstwie, ale nie zareagowała w żaden sposób, może ponieść odpowiedzialność karną. Jeżeli natomiast podejrzewa się, że zagrożone jest dobro dziecka, np. z powodu zaniedbywania czy demoralizowania ze strony rodziców lub opiekunów, powinno się powiadomić ośrodek pomocy rodzinie lub sąd rodzinny. Jeśli zawiadomienie jest bezpodstawne, to nie ponosi się odpowiedzialności karnej.

Pierwsza rozmowa z dzieckiem krzywdzonym – praktyka

Pierwsza rozmowa z dzieckiem, które doświadczyło bądź doświadcza jakichkolwiek rodzajów przemocy jest niezwykle ważna. Przed przystąpieniem do rozmowy z dzieckiem należy pamiętać, że dziecku może być bardzo trudno powiedzieć o swoich doświadczeniach z powodów, które e już zostały tu opisane. Ujawnienie przemocy stosowanej wobec dziecka może być procesem, który wymaga czasu, na co także trzeba być przygotowanym. Poganianie dziecka czy jakiekolwiek oznaki zniecierpliwienia nie przyniosą niczego dobrego (nawet jeśli nosi się w sobie przekonanie, że im szybciej sprawa zostanie ujawniona, tym lepiej dla dobra dziecka). Ważna jest oczywiście bezpieczna atmosfera, okazywanie dziecku akceptacji – konkretne techniki ułatwiające ten element opisane zostaną w dalszej części artykułu. To, co może być pomocne w takiej sytuacji to przede wszystkim zapewnienie dziecka, że to, czego doświadczyło w żaden sposób nie jest jego winą – niezależnie od tego, co mogło usłyszeć od sprawcy, to właśnie on ponosi wszelką odpowiedzialność za swoje czyny. Dziecko należy utwierdzić w przekonaniu, że nawet jeśli nie opowiedziało o swoich przeżyciach zaraz po doświadczeniu przemocy, to również nie ponosi za to odpowiedzialności i ma prawo czuć różne emocje. Dodatkowo, nie należy zadawać dziecku pytań typu: „Dlaczego od razu nie powiedziałeś komuś o tym, co ci się dzieje?”. Pytania takie sugerują, że dziecko nie zachowało się tak, jak powinno i wzbudzać mogą silne poczucie winy. To, co wydaje się oczywiste, ale jednak niezwykle ważne, to docenienie wysiłku, jaki dziecko wkłada w ujawnienie trudnych dla siebie doświadczeń oraz mówienie zrozumiałym dla młodej osoby językiem, jeśli zauważalne jest, że wypowiedzi są niezrozumiałe, należy je przeformułować. To, czego powinno się wystrzegać, to składanie obietnic bez pokrycia (jak np. „Tatuś na pewno zostanie ukarany”, lepiej powiedzieć dziecku, zgodnie z prawdą – „Zrobię wszystko co w mojej mocy, by ci pomóc”). Wydaje się to być niezwykle istotna zasada, kiedy dziecko prosi nas o zachowanie tego, co nam mówi, w tajemnicy, czego nie jest się w stanie zrobić. To, co może być trudne z perspektywy dorosłego, to niereagowanie szokiem czy przerażeniem na to, co dziecko mówi – z pewnością nie pomoże mu to w radzeniu sobie z trudnymi doświadczeniami. Podobnie jeśli chodzi o komentowanie zachowania dziecka z perspektywy osoby dorosłej, np. „To musiało być dla ciebie przerażające”. Dziecko może inaczej postrzegać rzeczywistość, także by chronić siebie. Najważniejsze wydaje się po prostu bycie przy dziecku, uważne słuchanie go i organizowanie mu na tyle przestrzeni, na ile ono w danej chwili potrzebuje – odpowiednim wydaje się słowo „towarzyszenie”.

Formy pracy terapeutycznej z dzieckiem z doświadczeniem przemocy – praktyczne wskazówki

To oczywiste, że praca terapeutyczna z dzieckiem różni się od takiej pracy z osobą dorosłą. Dziecko znajduje się na innym etapie rozwojowym i by rzeczywiście mu pomóc, trudno jest sobie wyobrazić traktowanie go jak osoby dorosłej (czyli na przykład oparcie spotkania jedynie na rozmowie). Poniżej przedstawiono techniki pomocne w pracy z dzieckiem, co do którego istnieje podejrzenie bądź wiadomo jest, że doświadcza krzywdzenia. Warto mieć na uwadze, że techniki takie jak bajkoterapia czy praca z rysunkiem powinny być przeprowadzane przez osoby wykwalifikowane w tym kierunku (np. po ukończeniu odpowiednich szkoleń). Traktować je można zatem jako zachętę do poszerzania własnych kompetencji.

Rozmowa terapeutyczna w trakcie zabawy

W pracy osoby na stanowisku pracownika pomocy społecznej ma się do czynienia z różnymi rodzinami, także takimi, wobec których istnieją podejrzenia, że stosowana jest w nich przemoc wobec dzieci. Interwencja w takiej sytuacji powinna być dobrze przemyślana i zaplanowana (a zaangażowane w nią powinny być odpowiednie służby, jak i specjaliści – np. psychoterapeuci dzieci i młodzieży, a każdy ośrodek powinien mieć wyznaczone procedury na taką okoliczność). Może zdarzyć się jednak, że dziecko będzie chciało coś powiedzieć pracownikowi pomocy społecznej podczas wizyty, zasygnalizuje, że coś dzieje się nie tak bądź zauważone zostaną jakieś niepokojące sygnały. W takiej sytuacji nie można pozostawić dziecka samego. Jak z nim porozmawiać? Dobrym pomysłem może okazać się… wspólna zabawa. Sama zabawa jest bardzo potrzebna dla prawidłowego rozwoju dziecka, jest także główną formą na kontaktowanie się dziecka z otoczeniem. W ten sposób może być dziecku łatwiej aniżeli wprost opowiedzieć o tym, że trudne sytuacje dzieją się u niego w domu. Istnieje pogląd, że dzieci poprzez zabawę odreagowują nieprzyjemne doświadczenia (podobnie jak dorośli przez rozmowę czy nadużywanie substancji psychoaktywnych). Jeśli chodzi o sam konstrukt terapii zabawą, to jest to dynamiczna, interpersonalna relacja między dzieckiem a terapeutą, który zapewnia wybrane materiały do zabawy i wspiera rozwój bezpiecznej relacji w taki sposób, żeby dziecko mogło w pełni wyrazić i poznawać siebie. Wymaga ona odpowiednich narzędzi i kwalifikacji. Wydarzyć się jednak może tak, że będziemy bawić się z dzieckiem np. lalkami i zauważymy, że w świecie wykreowanym przez dziecko lalki te odnoszą się do siebie wulgarnie bądź krzywdzą się. Wtedy warto przystąpić do zabawy, pytając dziecko skąd pomysł na tego rodzaju zabawę, czy gdzieś zaobserwowało podobne zachowania i na tej podstawie podejmować dalsze interwencje. Zatem uważna obserwacja zabawy dziecka, towarzyszenie mu w niej może być bardzo dobrym źródłem informacji. Pamiętać należy, że dzieci w dużej mierze uczą się przez modelowanie, zatem przyglądanie się zachowaniom innych osób, stąd też kiedy pojawią się w zabawie niepokojące elementy, warto zwrócić na nie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy