Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

21 lipca 2022

NR 93 (Lipiec 2022)

Praca terapeutyczna z dzieckiem prezentującym zachowania problemowe oraz jego rodziną

0 220

O dzieciach często potocznie mówi się, że są „trudne”. Nie jest jednak zazwyczaj jasne, co należy przez to określenie rozumieć. Bardziej rozsądne i mniej krzywdzące wydaje się określenie: „dzieci przeżywające trudności”, co umożliwia zaprzestanie traktowania młodego człowieka jedynie jako zbiór objawów czy jednostkę w klasyfikacji chorób i pozwala na szersze spojrzenie na młodą osobę, ujrzenie często wielopłaszczyznowego kon- tekstu jej trudności.

Trudności przystosowawcze i problemowe zachowania rozumieć można jako opóźnienia i trudności rozwojowe. Kiedy młoda osoba doświadcza rozmaitych trudności w swoim życiu, często utrudnia jej to bycie „na równi” ze swoimi rówieśnikami pod względem rozwoju społecznego i emocjonalnego, umiejętności szkolnych, umiejętności kontroli itd. W momencie gdy wymienione problemy zaczynają być zauważane, rodzice często zaczynają poszukiwać profesjonalnej pomocy dla swojego dziecka. Mowa tutaj chociażby o sytuacjach, gdy opiekunowie dowiadują się, że ich dziecko utrudnia prowadzenie lekcji, nie nawiązuje relacji ze swoimi rówieśnikami, często prezentuje zmienne nastroje. Na początku rodzice sami próbują rozmaitych reakcji, a gdy nie przynoszą one skutku, decydują się na zasięgnięcie porady osoby wykwalifikowanej. Początkiem drogi efektywnej pomocy młodemu człowiekowi jest z pewnością zrozumienie i dokładne określenie, na czym trudności polegają, by móc stworzyć odpowiedni plan pomocy.
Problemowe zachowania dziecka rozumieć można jako obserwowalne zachowania przejawiane przez młodego człowieka, które dezorganizują środowisko i często mają negatywny wpływ na innych. By to sobie wyobrazić możemy oprzeć się na krótkim przykładzie, który później używany będzie przy praktycznych wskazówkach:

Studium przypadku
Rodzice trzynastoletniego Wojtka od pewnego czasu nie wiedzą, jak mu pomóc. Jeszcze parę lat temu był otwarty, kontaktowy, miał wielu kolegów. Najczęściej był zadowolony, uśmiechnięty, chętny do pomocy. Od jakiegoś czasu Wojtek znacząco wycofał się z kontaktów społecznych. Jest bardzo drażliwy, na różne uwagi reaguje złością, a często nawet płaczem. Rodzice i nauczyciele często nie wiedzą, jak reagować, ponieważ nie do końca rozumieją, czy jest zły, czy może smutny. Wojtek niechętnie odpowiada na pytania, nie podaje powodów swoich zachowań. Kiedy zaczyna mówić, najczęściej przyznaje, że nie wie do końca, co czuje, że nie rozumie, dlaczego tak się dzieje, ale po prostu „tak ma”. Po takich rozmowach najczęściej jest jeszcze bardziej smutny czy rozdrażniony, czuje, że coś jest z nim nie tak, skoro zachowuje się w taki sposób. Czuje się gorszy i głupszy od innych. Chciałby wiedzieć, co się z nim dzieje, ale nie potrafi tego zrozumieć ani tym bardziej nazwać. Opuścił się w nauce, twierdzi, że nie ma motywacji do wykonywania zadań, że zajęcia go drażnią, że nie może wytrzymać na lekcjach. Niechętnie rozmawia z kolegami, ma wrażenie, że śmieją się z niego, kiedy płacze, więc najczęściej jest dla nich złośliwy, a nawet agresywny. Przez tego typu zachowania (oraz przez niewykonywanie obowiązków) do szkoły wzywani są jego rodzice. Nauczyciele i opiekunowie chcą mu pomóc, ale zupełnie nie wiedzą, jak.

Powyższy przykład pokazuje zachowanie, które dla niektórych będzie „fanaberiami nastolatka”, co dla młodego człowieka jest bardzo krzywdzące i wiąże się z niezaopiekowaniem się jego problemami. Dostrzec można zachowania młodej osoby dezorganizujące otaczające ją środowisko, które negatywnie wpływają na inne osoby. Ogólnie do zachowań takich zaliczyć można nadpobudliwość, bójki, kradzieże, ucieczki z domu, wandalizm, łamanie zasad, chociaż lista z pewnością jest długa i bardzo zindywidualizowana. Wiele młodych osób z problemowymi zachowaniami ma liczne inne problemy przystosowawcze, które rozumiane są jako trudności emocjonalne, społeczne, związane ze sferą edukacyjną, jakich młoda osoba doświadcza w toku rozwoju. Takimi trudnościami mogą być chociażby społeczna izolacja, eksperymentowanie z substancjami psychoaktywnymi czy poważne problemy w nauce.
Nie można ich jednak lekceważyć, ponieważ nieznany jest ich dalszy rozwój. W podejściu do młodego człowieka, który prezentuje zachowania problemowe, istotna wydaje się uważność i otwartość. Łatwo jest zamknąć się jedynie na pewien wycinek zachowania, nie poszerzać go o kontekst (np. rodzinny), co całkowicie zniekształca doświadczenie młodego człowieka. W kontakcie z nim ważna jest autentyczność i szczere zaangażowanie w rozwiązanie problemu. Młoda osoba bardzo łatwo zauważa, gdy terapeuta „nie gra z nią w jednej drużynie”, tj. nie skupia się na poznaniu młodej osoby i dogłębnym zrozumieniu jej trudności.
Pozostając w duchu „szerokiego spojrzenia” na młodego człowieka, można mówić o różnych sposobach patrzenia na niego i ujmowania jego problemów. Jednocześnie można robić to pod kątem cech kluczowych, czyli istotnych właściwości zachowań dziecka, jak i kategorii diagnostycznych, czyli kombinacji cech kluczowych. Nie warto zamykać się tylko na jeden sposób patrzenia czy diagnozowania, ponieważ osoby, którym nadano tę samą kategorię diagnostyczną, mogą się różnić pod względem cech kluczowych, a dwoje młodych ludzi, u których zauważyć można te same cechy kluczowe, mogą się okazać osobami, którym nadane zostaną odmienne kategorie diagnostyczne.

POLECAMY

Cechy kluczowe u dzieci z zachowaniami problemowymi

Osoba pomagająca młodemu człowiekowi powinna zwracać uwagę na cechy kluczowe przede wszystkim z dwóch powodów:

  • są one „predyktorami” dalszego kierunku rozwoju – ich obecność może stanowić zapowiedź późniejszych problemów dziecka,
  • są one przedmiotem interwencji – jednym z głównych celów interwencji jest redukcja owych cech, co zmniejsza ryzyko późniejszych problemów dziecka.

Wskazane poniżej cechy kluczowe pojawiają się zazwyczaj u większości młodych osób, jednak tym, na co warto zwrócić uwagę w kontekście tego, czy stanowią one problem, czy nie, jest ich nasilenie oraz częstość pojawiania się.
Jeśli dziecko od czasu do czasu ignoruje polecenia opiekuna, prawdopodobnie uzna to on za przejaw „młodzieńczego buntu”, jeśli zaś młoda osoba nie wykonuje żadnych poleceń, ignorując je w ostentacyjny sposób, opiekun najprawdopodobniej zacznie się tym martwić.    
Poniżej przedstawione są cechy kluczowe, które najczęściej pojawiają się u dzieci z nasilonymi zachowaniami problemowymi i trudnościami przystosowawczymi.

Ważne!

  • Zmienność nastrojów. U niektórych dzieci pojawiają się zaburzenia nastrojów w postaci silnie obniżonego nastroju, euforii bądź częstych zmian pomiędzy powyższymi stanami. Zarówno silne obniżenie nastroju, jak i stan euforii (czy ich częste zmiany) stanowią problem. Dzieci z jednego „bieguna” odczuwają zniechęcenie i brak nadziei, z drugiego zaś często bywają nadpobudliwe i drażliwe.
  • Lęk. Kiedy lęk jest nasilony, może działać paraliżująco. Dziecko, które często odczuwa lęk, ma poczucie, że brak mu wpływu na to, co dzieje się wokół niego i żyje często w przeświadczeniu, że zaraz wydarzy się coś złego, choć często nie jest to współmierne do tego, co rzeczywiście się dzieje. Pojawić się też może unikanie sytuacji, które budzą lęk (np. bycie w grupie rówieśniczej, sytuacje szkolne itd.).
  • Brak przystosowania społecznego. Część dzieci nie posiada umiejętności społecznych potrzebnych do nawiązywania i podtrzymywania relacji. Przez to często bywają odrzucane przez rówieśników. Pojawiać się też mogą trudności przejawiające się izolowaniem się od innych osób.
  • Niskie wyniki w nauce. Nieumiejętność osiągania dobrych wyników w nauce pomimo teoretycznego potencjału ku temu może być skutkiem rozmaitych trudności, np. opóźnienia w pisaniu czy czytaniu, które wpływają na inne obszary wiedzy.
  • Nadpobudliwość. Jest ona męcząca zarówno dla samego dziecka, jak i dla osób z jego otoczenia. Często nadpobudliwość ma wiele negatywnych skutków psychicznych – odrzucenie przez rówieśników, złość rodziców, niechęć nauczycieli.
  • Impulsywność. U dziecka może się pojawić działanie poprzedzające myślenie. Tacy młodzi ludzie mogą mieć trudność z opanowywaniem silnych emocji, a z powodu braku samokontroli często ponoszą rozmaite konsekwencje.
  • Nieposłuszeństwo. Staje się problemem, gdy młody człowiek ignoruje czy lekceważy większość poleceń czy próśb wydawanych przez inne osoby. Często prowadzi to do dalszych problemów przystosowawczych.
  • Deficyt uwagi. Pojawia się, gdy dziecko łatwo rozprasza się i ma trudności z koncentracją. Kiedy zadanie, które stawia się przed młodą osobą, wydaje mu się zbyt trudne, dziecko z deficytem uwagi nie potrafi zebrać w sobie siły i motywacji, by się z nim zmierzyć. Łączy się to często z niechęcią (czy nieumiejętnością) uczenia się.
  • Zachowania antyspołeczne. Pojawiają się, gdy młody człowiek narusza ogólnie akceptowane normy społeczne, np. dopuszczając się aktów przestępczych. Zachowania antyspołeczne często niosą za sobą rozmaite konsekwencje, także prawne.
  • Agresja. Zachowania agresywne u dziecka to takie, które wyrządzają (lub mają wyrządzić) szkodę innej osobie. Istnieje wiele rodzajów agresji. Agresję fizyczną np. podzielić można na reaktywną i proaktywną. Reaktywna to taka, kiedy dziecko potrafi w ciągu sekundy zmienić swoje nastawienie, np. dobrze bawić się podczas gry w piłkę nożną, ale sfaulowane przez innego zawodnika natychmiast mu oddaje. Agresja proaktywna to taka agresja, gdzie to samo sfaulowane dziecko nie podejmie rewanżu od razu, ale przemyśli go z wyrachowaniem, by pobić drugiego zawodnika np. po meczu, gdy będzie wracał do domu. Wyróżnić można także agresję relacyjną, kiedy młoda osoba celowo chce zniszczyć reputację innej osoby, np. szerząc nieprawdziwe, negatywne informacje na jej temat. Zachowanie takie może mieć na celu np. wykluczenie danego dziecka z grupy i ustawienie siebie na pozycji wyższej w owej grupie. Taka agresja częściej pojawia się u dziewcząt. Dzieci kierujące się agresją często myślą, że inne osoby celowo wyrządzają im krzywdę, dlatego też muszą się „rewanżować”.

Kategorie diagnostyczne w psychiatrii w odniesieniu do zachowań problemowych oraz trudności przystosowawczych

Kiedy zachowania problemowe czy trudności przystosowawcze są zintensyfikowane, można odnosić je do kryteriów diagnozy psychiatrycznej.
Poniżej przedstawione zostały w bardzo ogólnym, podstawowym zarysie często pojawiające się kategorie diagnostyczne pojawiające się u dzieci z zachowaniami problemowymi oraz trudnościami przystosowawczymi.

Kryteria diagnostyczne

  • Zaburzenia opozycyjno-buntownicze. Diagnozowane w skrajnych przypadkach nieposłuszeństwa, kłótliwości, lekceważenia poleceń ze strony dorosłych.
  • Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. To zaburzenie psychiczne o podłożu neurologicznym. Większość dzieci, u których postawiono tę diagnozę, wykazuje impulsywność i nadpobudliwość z deficytem uwagi lub bez niego.
  • Zaburzenia zachowania. Podstawowe elementy składowe to: agresja, zachowania antyspołeczne oraz (w pewnym zakresie) impulsywność i brak posłuszeństwa. Pojawić się mogą zarówno w okresie dzieciństwa, jak i adolescencji. Dzieci, którym postawiono diagnozę zaburzeń zachowania w dzieciństwie (przed ukończeniem 10.–12. r.ż.), często charakteryzują się agresją o podłożu neurologicznym oraz nieposłuszeństwem, które narastają wraz z wiekiem. Kiedy zaburzenia zachowania pojawiają się w okresie adolescencji (po 10.–12. r.ż), 
  • zazwyczaj zauważyć możemy niższy poziom agresji, za to częstsze zachowania antyspołeczne.
  • Zaburzenia nastroju. Trudności emocjonalne dziecka są źródłem cierpienia. Dzieci z zaburzeniami nastroju zgłaszają podobne objawy jak dorośli, choć często wydają się bardziej drażliwe niż przygnębione, co może prowadzić do trudności diagnostycznych. Spośród zaburzeń nastroju wyróżnić należy epizod dużej depresji, dystymię oraz zaburzenia afektywne dwubiegunowe. Podobne objawy mogą pojawiać się przy depresji i dystymii – drażliwość czy skargi na obniżony nastrój, zaburzenia fizyczne (np. snu), porzucenie zainteresowań. Jeśli chodzi o zaburzenie afektywne dwubiegunowe, mamy z nim do czynienia, gdy dziecko przejawia naprzemienny przygnębiony/drażliwy oraz euforyczny nastrój.
  • Zaburzenia lękowe. To zaburzenie, w którym dziecko odczuwa dezorganizujący jego życie lęk. Unika wszystkiego, co budzi w nim owe uczucie oraz bezustannie się zamartwia.
  • Całościowe zaburzenia rozwojowe. Zalicza się do nich autyzm i zespół Aspergera. Dzieci te mają często problemy w relacjach społecznych czy trudności z komunikowaniem się. Mają też trudności z byciem elastycznym.
  • Zaburzenia rozwoju umiejętności szkolnych i zaburzenia umysłowe. Pierwsza diagnoza stawiana jest dzieciom, które nie uczą się na miarę swoich możliwości, drugą zaś – kiedy intelektualne i przystosowawcze funkcjonowanie dziecka jest ograniczone.

Uzbrojeni w wiedzę teoretyczną, terapeuci winni być bardzo uważni podczas stawiania jakiejkolwiek diagnozy czy zakładania pewnych rzeczy. Młody człowiek jest klientem bardzo złożonym, który wnosi do gabinetu nie tylko swoją historię, ale też cały jej kontekst. Jak zatem pracować z taką osobą?

Praca terapeutyczna z dzieckiem z zachowaniami problemowymi oraz jego rodziną – wskazówki praktyczne

Przede wszystkim należy, jak w każdej relacji, zbudować zaufanie i pracować nad przymierzem terapeutycznym. Młody człowiek często „z nadania” może traktować nas jako wroga, osobę dorosłą przysłaną przez rodziców czy instytucję. Nie chodzi oczywiście o to, by kłamać, ale szczerze przedstawić cel spotkań, którym jest pomoc w rozwiązaniu pojawiających się problemów.
Praca z dzieckiem z zachowaniami problemowymi to w zasadzie praca z całym systemem rodzinnym, ponieważ często system ten łączy się z wieloma trudnościami. Należy więc pamiętać o podstawowych uwarunkowaniach zachowań problemowych i płynnie wplatać je w pracę terapeutyczną. Warto tutaj przede wszystkim zwrócić uwagę na system rodzinny i środowiskowy i w pracy terapeutycznej zadawać młodemu człowiekowi pytania go dotyczące, np. w przypadku Wojtka z przykładu podanego na początku artykułu:

  • Jak reaguje środowisko szkolne (koledzy, nauczyciele) na zachowania?
  • Jaka jest postawa rodziców/opiekunów wobec tego typu zachowań?
  • Z czego wynikają jego złośliwe, a być może czasami agresywne zachowania wobec kolegów?

Pozwoli to nam nakreślić obraz najbliższego środowiska młodego człowieka i ustalić pobieżnie jego wpływ na zachowania pacjenta/klienta.
Warto zwrócić uwagę na to, że zachowania problemowe mogą służyć młodym osobom jako sposoby:

  • zdobywania akceptacji i szacunku rówieśników,
  • podkreślania swojej niezależności w relacjach z rodzicami,
  • okazywania swojego niezadowolenia z norm i wartości egzekwowanych przez władze (np. szkolne, municypalne, państwowe, międzynarodowe),
  • radzenia sobie z frustracją, lękiem, niepowodzeniami,
  • okazywania pokoleniowej solidarności z młodzieżową subkulturą i jej przejawami (Jessor, Jessor, Finney, 1973; Jessor, 1987, 1991).

Nie można jednak traktować tego jako wymówki do niezajmowania się problemem młodego człowieka, a często dzieje się też tak, iż jest do dopiero wierzchołek góry lodowej. U Wojtka, który opisany został wcześniej, można się zastanawiać nad funkcją problemowych zachowań. Z krótkiego opisu można wstępnie wnioskować, że u niego pewne zachowania problemowe mogą być sposobem na radzenie sobie z frustracją, niepowodzeniami, lękiem (np. przed reakcją kolegów).
Istnieją czynniki ryzyka oraz czynniki chroniące dotyczące zachowań problemowych czy trudności przystosowawczych. Czynniki chroniące to takie czynniki, których występowanie oddziałuje pozytywnie na młodego człowieku, w pewien sposób „chroni” go przed występowaniem zachowań problemowych, czynniki ryzyka działają zaś opozycyjnie. Nie dzieje się jednak tak, że występowanie danych czynników jest gwarantem pojawienia się bądź niepojawienia się zachowań problemowych czy trudności przystosowawczych. Można wplatać te kwestie w rozmowy z młodym klientem/pacjentem, by dowiedzieć się nieco więcej o nim oraz o jego środowisku i umiejętnie go wesprzeć. Jeśli chodzi o czynniki chroniące oraz czynniki ryzyka dotyczące pojawienia się zachowań problemowych i trudności przystosowawczych, można zadawać pacjentowi/klientowi pytania dotyczące występowania lub braku: umiejętności radzenia sobie z negatywnymi emocjami, więzi z rodzicami, podatności na wpływy, wiary we własne możliwości, poczucia własnej skuteczności, osiągnięć szkolnych, zaangażowania osób dorosłych w życie dziecka, jasnych oczekiwań wobec dziecka, umiejętności społecznych, pozytywnej i wspierającej grupy odniesienia, pozytywnych wzorców, zdolności uczenia się, poczucia przynależności do grupy (np. szkolnej), bycia ofiarą przemocy, zaangażowania w konstruktywne działalności, obecności wspierających osób dorosłych, poczucia własnej wartości itd. 
Czynników ryzyka oraz ochrony dotyczących zachowań problemowych oraz trudności przystosowawczych może być naprawdę dużo, ponieważ każde dziecko jest inne. Zadaniem terapeuty jest jego dobre i dogłębne poznanie, by móc owe czynniki zauważyć oraz nad nimi pracować. Interwencja taka pozwoli ustalić obszary, które pomagają oraz takie, które utrudniają dziecku funkcjonowanie, i umożliwi pracę nad nimi.
Kiedy poznamy nieco pacjenta/klienta, możemy spojrzeć szerzej na niego oraz jego system rodzinny. Po ustaleniu wstępnych danych dotyczących zarówno dziecka, jak i jego rodziny, należy określić funkcjonalne potrzeby dziecka i rodziny.
W szczególności informacje na temat cech kluczowych wraz z informacjami na temat rozwoju i ocenami rodzica mogą posłużyć jako punkt wyjścia do ustalenia obszarów wymagających interwencji. Oprócz wskazania cech kluczowych oraz ewentualnych kategorii diagnostycznych można poprosić rodzica o ocenę siebie, swojego dziecka oraz rodziny w sześciu sferach. Aby pomóc w tym zadaniu, można wskazać rozmaite zachowania, co do których można się w danej sferze odnosić, a których występowanie może świadczyć o pojawianiu się problemów w danym obszarze.

Ważne!

  • Rozwój samokontroli dziecka. Do oceny tego obszaru mogą służyć takie zachowania, jak: występowanie próby sił pomiędzy rodzicem a dzieckiem, wybuchy gniewu pojawiające się u dziecka, poczucie konieczności uciekania się do krzyku/groźby przez rodzica w celu nakłonienia...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy