Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki pracownika

27 listopada 2018

NR 59 (Listopad 2018)

Praca socjalna w środowisku osób chorujących psychicznie

0 257

Problematyka zdrowia psychicznego oraz jego zakłóceń coraz śmielej postrzegana jest jako jeden z najistotniejszych aspektów holistycznie rozumianego zdrowia człowieka. Staje się kluczowym wyzwaniem dla przenikających się w tym szczególnym obszarze polityk – zdrowotnej i społecznej – a ponadto jednym z najważniejszych problemów społecznych, który wymaga zrównoważonego zainteresowania i zaangażowania państwa, samorządów terytorialnych oraz organizacji trzeciego sektora.

Okres, w którym dyskusja nad zaburzeniami i chorobami psychicznymi pozostawała niejako na marginesie zainteresowania praktyków społecznych zdaje się przynależeć już raczej do historii nauk społecznych (socjologii, pedagogiki) i medycyny (w tym szczególnie psychiatrii). Za jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy – obok coraz liczniejszych i bardziej szczegółowych wyników badań nad chorobą i procesem zdrowienia, (coraz bardziej) skutecznej walki o prawa pacjentów, podejmowanych prób redukcji społecznego piętna i marginalizacji osób chorujących – są dane epidemiologiczne, zgodnie z którymi jednym z immanentnych aspektów współczesnego świata, dotkniętego gwałtownymi przemianami więzi społecznych, jest zjawisko rosnącego występowania zapadalności na zaburzenia psychiczne. Raport Światowej Organizacji Zdrowia pt. Zdrowie psychiczne: nowe rozumienie, nowa nadzieja z 2001 roku jednoznacznie wskazuje, że nawet 25% populacji świata doznaje w pewnym okresie swego życia zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania – spełnia kryteria diagnostyczne jakiegoś zaburzenia psychicznego uwzględnianego w oficjalnych systemach klasyfikacyjnych (ICD-10 oraz DSM-V). W praktyce oznacza to, że około 1/4 z nas doświadczyła, doświadcza lub w pewnym momencie swego życia doświadczy kryzysu zdrowia psychicznego. 

Warto przywołać w tym miejscu wyniki przeprowadzonego w Polsce w 2012 roku pierwszego badania epidemiologicznego chorób i zaburzeń psychicznych EZOP, uwzględniającego jakże istotny, a niejednokrotnie pomijany, aspekt subiektywnego postrzegania objawów chorobowych. Z uzyskanych danych wynika, że u około 23% osób rozpoznać można co najmniej jeden epizod kryzysu zdrowia psychicznego w ciągu ich życia1. Liczbę tę uzupełniają oczywiście ci, którzy nigdy w ogóle nie zostali odpowiednio zdiagnozowani, ale doświadczają określonych trudności natury psychicznej, czy – raczej – emocjonalnej. Doświadczenie określane jako choroba psychiczna nie poddaje się bowiem prostym ujęciom definicyjnym, pomimo starań, aby coraz bardziej szczegółowo skodyfikować poszczególne poznawcze i emocjonalne sfery życia osobowego. Istotne zmiany następują także w pojmowaniu zdrowia i choroby na gruncie naukowej psychiatrii. Międzynarodowe klasyfikacje DSM i ICD na przestrzeni czasu wielokrotnie ulegały modyfikacjom, co nie pozostawało bez konsekwencji dla konkretnych jednostek, których zachowania przestały być kwalifikowane jako zaburzone (co miało miejsce np. w przypadku osób homoseksualnych), bądź zaczęły być postrzegane w kategoriach zaburzeń (np. w przypadku osób wykazujących zaburzenia osobowości). Przykłady te zdają się potwierdzać, że zdrowie psychicznie i choroba psychiczna są kategoriami konstruowanymi i rekonstruowanymi społecznie.

Wykorzystanie usług aktywizujących opiera się w dużym stopniu  na posługiwaniu się kategorią przyszłości – obejmuje wprowadzanie takich form aktywności, które stwarzają okazję do kształtowania nowych, użytecznych w życiu domowym, społecznym i zawodowym, kompetencji i umiejętności. Dana aktywność zawsze powinna być ukierunkowana na jakiś konkretny cel, dlatego plano­wanie i doradztwo przenikać się powinny z terapią i pracą socjalną skoncentrowanymi na rozwiązaniach.

Powszechność doświadczenia zaburzeń psychicznych, ale także ich szczególnie znaczące powiązania z kontekstem społecznym, wskazać należy jako główne czynniki rozwoju specjalności pracy socjalnej z osobami chorującymi psychicznie i ich rodzinami jako tą grupą, której członkowie w sposób szczególny potrzebują właśnie stąd profesjonalnego wsparcia i pomocy oraz szeroko rozumianej terapii społecznej2.

Zachowanie człowieka charakteryzuje się ogromną zmiennością. Zmienność owa związana jest ze wzajemnym wpływem czynników genetycznych, fizjologicznych, społecznych. Współcześnie charakterystycznym jest toczący się w obszarze medycyny i nauk społecznych – oraz niejako na ich pograniczu – spór o kryteria normy w psychiatrii. Zasadnym zdaje się być pytanie, jakie zachowanie uznać można za zgodne z przyjętą i obowiązującą normą za prawidłowe, a jakie natomiast wskazuje na pewien stan patologii czy zaburzenia. Dyskusja ta odnosi się w sposób bezpośredni do samego rozumienia zaburzenia zachowania jako jedynie chwilowej bądź trwałej i powtarzającej się dezorganizacji w znaczący sposób utrudniającej codzienne funkcjonowanie człowieka. Rozpatrywanie „odstępstwa od normy” nie jako jedynie epizodu, ale jako długotrwałego stanu, przesuwa akcent na problematykę doświadczania przez jednostkę niejednokrotnie nasilającego się cierpienia, które prowadzić może – i niejednokrotnie w sposób bezpośredni prowadzi – do jej problemów życiowych.

Wsparcie pracownika socjalnego

Przechodząc na grunt szeroko rozumianej pomocy społecznej, zasadnym jest postawienie pytania, w jakim stopniu osoby doświadczające kryzysu zdrowia psychicznego mogą potrzebować (i potrzebują) pomocy czy wsparcia ze strony pracownika socjalnego? Co przedstawiciele profesji zrobić mogą dla bliskich i otoczenia (byłych) pacjentów? I sięgając dalej: jakie właściwości szczególnej ich sytuacji uzasadniają włączenie się pracowników socjalnych w proces pomocy? Próby udzielenia odpowiedzi na te pytania kierują ku problematyce społecznej marginalizacji i wykluczenia, postrzeganych jako realne zagrożenie dla życiowej sytuacji osób chorujących psychicznie. Ograniczanie szans i możliwości społecznej partycypacji jednostek i grup, którym ze względu na szczególną ich specyfikę odmawia się prawa do uznania, znajduje się w centrum zainteresowania zarówno teoretycznej refleksji, jak i praktycznych działań pracowników socjalnych. Choroba psychiczna jest czynnikiem społecznego wykluczenia. I przed tym należy chronić osoby jej doświadczające – postępująca marginalizacja zwiększa bowiem subiektywne odczucie choroby, przyczyniając się tym samym do pogorszenia stanu psychosomatycznego jednostki. Zatem to przede wszystkim z powodu zagrożenia społecznym wykluczeniem osoby z zaburzeniami i chorobami psychicznymi oraz ich bliscy potrzebują realnego wsparcia ze strony pracownika socjalnego i instytucji systemu pomocy społecznej. 

Co zatem pracownik socjalny może zaoferować osobie doświadczającej kryzysu psychicznego? Jakie działania zapobiegać mogą społecznemu jej wykluczeniu? Z konieczności poprzestanę na wskazaniu jedynie najważniejszych elementów, a są to m.in.:

  • skłonienie podopiecznego do wglądu we własną chorobę, do podjęcia trudu zrozumienia własnej sytuacji, 
  • psychoedukacja, 
  • praca na rzecz zachowania poczucia własnej wartości, godności, poczucia bycia wciąż pełnowartościowym i przydatnym członkiem społeczeństwa,
  • motywowanie do podjęcia terapii, leczenia, rehabilitacji środowiskowej,
  • motywowanie do podjęcia lub podtrzymania aktywności fizycznej, społecznej (np. uczestnictwo w kulturze), zawodowej,
  • motywowanie do podtrzymywania społecznych kontaktów,
  • budowanie i wzmacnianie sieci wsparcia,
  • umożliwienie dostępu do świadczeń i usług, 
  • działania na rzecz podnoszenia kompetencji społecznych i zawodowych, czasem koniecznego przekwalifikowania zawodowego.

Jedną z największych i najtrudniejszych zarazem do pokonania barier w relacji z osobą doświadczającą kryzysu psychicznego jest przełamanie nieufności oraz przekonanie drugiej strony o czystości własnych motywacji i intencji. W równym stopniu dotyczy to także bliskich osób chorujących. Znaczący poziom napięcia wynika niejednokrotnie nie tylko ze specyfiki stanu, w jakim się znajdują, ale i z dotychczasowych doświadczeń związanych z kontaktem z szeroko rozumianym systemem pomocy, gdy ich starania o wsparcie (np. interwencję odpowiednich służb, uzyskanie konkretnej formy pomocy) napotykały na opór, czy jawną odmowę i wręcz były w sposób agresywny odrzucane. Nie mniej istotnym czynnikiem jest opór ze strony samej osoby doświadczającej kryzysu psychicznego (co oczywiście związane jest w głównej mierze ze specyfiką samego zaburzenia i historią choroby). Warto mieć zatem świadomość, że osoby chorujące psychicznie:

  • mogą odmawiać przyjmowania wsparcia i pomocy, gdyż są przekonane, że takowe nie są im potrzebne, a nawet są całkowicie bezzasadne,
  • są odbierane przez otoczenie w sposób stereotypowy i negatywny, ale także z bardziej lub mniej jawnie wyrażanym lękiem, co może prowadzić do tego, że czują się samotne i niezrozumiane, wycofują się z kontaktów, nie nawiązują nowych relacji, nie zwracają się o pomoc, nie wierząc w jej skuteczność,
  • niejednokrotnie towarzyszą im obawy, że zwrócenie się o pomoc do pracownika socjalnego czy innego przedstawiciela służb pomocowych doprowadzi do kolejnej hospitalizacji – wolą ukrywać objawy choroby, nie mówią o nich nie tylko profesjonalistom z założenia niosącym wsparcie, ale nawet bliskim,
  • ze względu na specyfikę doświadczanych trudności mogą utracić kontrolę nad swoimi odczuciami, wyglądem, emocjami – dlatego mogą nie zdawać sobie sprawy z faktu, że są niewłaściwie ubrane, zaniedbane, zachowują się sposób nieadekwatny do okoliczności itp.
  • ze względu na zaburzony obraz rzeczywistości, mogą nie zdawać sobie sprawy z upływu czasu,
  • mogą nie rozumieć treści przedstawianych im dokumentów,
  • ze względu na wspomniane wcześniej trudne doświadczenia ze służbami pomocowymi mogą odczuwać nasiloną nieufność i lęk,
  • mogą w swym zachowaniu odzwierciedlać obawy czy lęki własnej rodziny,
  • niejednokrotnie odrzucają pomoc medyczną – nie przychodzą na umówione wizyty do lekarza, nie przyjmują leków, odmawiają hospitali­zacji.

Katalog usług społecznych i socjalnych, jakie świadczyć może pracownik socjalny wspierając osoby z zaburzeniami psychicznymi lub chorujące psychiczne i ich rodziny, jest obszerny, niezwykle trudny do jednoznacznego skategoryzowania. Obejmuje zarówno konkretne formy pomocy (materialnej), jak i elementy bardziej „miękkie”, niematerialne, ukierunkowane na zaspokojenie podstawowych potrzeb człowieka. Usługi socjalne pojawiają się na różnych etapach współpracy z klientem, niejako w odpowiedzi na faktycznie zaistniałe okoliczności i oczekiwania partnera(-ów) relacji pomocowej. 

Jedną z największych i najtrudniejszych zarazem do pokonania barier w relacji z osobą doświadczającą kryzysu psychicznego, jest przełamanie nieufności oraz przekonanie drugiej strony o czystości własnych motywacji i intencji. W równym stopniu dotyczy to także bliskich osób chorujących. Znaczący poziom napięcia wynika niejednokrotnie nie tylko ze specyfiki stanu, w jakim się znajdują, ale i z dotychczasowych doświadczeń związanych z kontaktem z szeroko rozumianym systemem pomocy, gdy ich starania o wsparcie (np. interwencję odpowiednich służb,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy