Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

24 października 2022

NR 95 (Październik 2022)

Praca socjalna świadczona na rzecz osób opuszczających zakład karny (cz. II)

0 87

Praca socjalna na rzecz osób opuszczających zakłady karne jest istotnym wyzwaniem dla pracowników socjalnych. W pierwszej części artykułu („Doradca w Pomocy Społecznej” Nr 94, wrzesień 2022) przedstawiono wnioski wynikające z raportu NIK – „Informacja dot. pomocy społecznej świadczonej osobom opuszczającym zakłady karne” oraz dobre praktyki dotyczące tego obszaru interwencji. Poniżej omówię wyzwania występujące w relacji pracownik socjalny – osoba opuszczająca zakład karny oraz wskażę narzędzia pomocne w budowaniu, pomiędzy nimi prawidłowej relacji.

Pierwszym bardzo ważnym elementem mającym wpływ na skuteczność działań podejmowanych przez pracownika socjalnego jest jego nastawienie. W procesie edukacji bardzo często przyszli pracownicy socjalni mają okazję usłyszeć, że ich emocje, nastawienia nie powinny mieć wpływu na podejmowane przez nich działania. Teza jest oczywiście jak najbardziej słuszna, tylko jakże trudna do wdrożenia.
Każdy z nas ma swoje przekonania, nastawienia, doświadczenia… Czy naprawdę możemy zupełnie się od nich odciąć? Osobiście uważam, że bardzo ważna jest nasza świadomość, wiedza o tym, jaki wpływ na nas i naszą pracę mają nasze emocje i przekonania. Nie możemy powiedzieć nikomu – „nie masz prawa do odczuwania takich lub innych emocji”, ale możemy oczekiwać od pracowników socjalnych, że będą umieli sobie z nimi poradzić. Jest to zapewne temat na inny artykuł, tutaj postaram się skoncentrować się na tym, co może być użyteczne przy pracy socjalnej z byłymi więźniami. Sądzę, że przede wszystkim pracownicy socjalni powinni pamiętać o haśle – „Nie skazuj mnie drugi raz”. Stygmatyzacja byłych więźniów tylko pogłębia ich problemy i utrudnia powrót do „normalności”. Przy tej – wydawałoby się oczywistej – tezie należy wskazać na związane z nią dylematy.

POLECAMY

Powód skazania

Jednym z nich jest często zadawane przez pracowników socjalnych pytanie, czy powinien znać powód skazania, idąc na wywiad do byłego więźnia. Odpowiedź wbrew pozorom wcale nie jest łatwa. Z jednej strony należy zrozumieć lęk pracownika socjalnego (często kobiety), że może idzie sam/sama do osoby skazanej np. za gwałt lub uszkodzenie ciała. Warto jednak zadać sobie pytanie, do czego taka wiedza (dotycząca powodu osadzenia w zakładzie karnym) może przydać się pracownikowi i jak dalece oraz w jaki sposób wpłynie na jego relacje z klientem. Czy zwiększy się jego (czy jej) bezpieczeństwo, jeśli będzie znać powód skazania? Czy ta wiedza nie wpłynie negatywnie na postawę pracownika wobec klienta? A przecież wiemy, że bodziec powoduje reakcję, więc może właśnie komunikacja niewerbalna pracownika wpłynie na negatywną postawę klienta, który prawdopodobnie będzie wypatrywał nieprzyjaznych i oceniających sygnałów.

Ustalenie zasad współpracy

Jednym ze sposobów uniknięcia wystąpienia zakłóceń w relacji już na samym początku jest (moim zdaniem) ustalenie w ośrodku zasad tej naprawdę bardzo trudnej interwencji. 

  • Można np. założyć, że do osób powracających z zakładu karnego idą zawsze dwie osoby. Niekoniecznie dwóch pracowników socjalnych, ale może pracownik socjalny i psycholog (lub interwent kryzysowy)? 
  • Może warto zastanowić się nad zbudowaniem sieci osób, które wyszły z zakładu karnego i skorzystały z pomocy ośrodka? 
  • Pracownikowi socjalnemu może również towarzyszyć przedstawiciel organizacji pozarządowej zajmujący się wsparciem osób zagrożonych wykluczeniem. W przypadku, gdy pracownikowi towarzyszy inna osoba, należy pamiętać o jej przedstawieniu i uzyskaniu zgody klienta na jej obecność. Należy również założyć, że obecność ta nie jest stała, a ma jedynie zbudować poczucie bezpieczeństwa pracownika i stworzyć system skutecznego wsparcia osoby, która po opuszczeniu zakładu karnego może znajdować się w bardzo trudnej i skomplikowanej sytuacji.
  • Innym sposobem jest założenie, że pierwszy kontakt z klientem odbywa się zawsze na terenie ośrodka i dopiero po wstępnej rozmowie (a co za tym idzie – diagnozie) pracownik decyduje o dalszym trybie interwencji.

Zupełnie inaczej ta interwencja będzie przebiegać, gdy pracownik socjalny zna już swojego klienta, ponieważ rozpoczął pracę nad jego powrotem jeszcze w zakładzie karnym (o tej procedurze napiszę więcej w dalszej części artykułu).

Komunikacja

Następna trudność związana z relacją pracownik socjalny – były więzień może być związana z problemami wynikającymi z nieprawidłowej komunikacji. W jakim stopniu pracownik socjalny jest przygotowany do rozmowy z osobą, która spędziła rok, pięć, dziesięć lub więcej lat w zupełnie innej rzeczywistości?
Sądzę, że bardzo ważne jest, by w tej relacji pracownik socjalny starał się być bardziej coachem niż interwentem. Zbiór odpowiednich pytań, wsłuchiwanie się w odpowiedzi i bycie obok, bez oceny, z autentyczną chęcią pomocy – to jest zawsze w pracy socjalnej ważne, ale w sytuacji osoby, która próbuje wrócić do rzeczywistości po opuszczeniu zakładu karnego, jest szczególnie istotne.
Jedną z propozycji prowadzenia rozmowy oraz motywowania do budowania i osiągania celu może być model GROW autorstwa Johna Whitmore’a. Model ten stanowi jedną z najczęściej wykorzystywanych struktur rozmowy, której celem jest motywowanie do zmian i wyznaczanie celów przez klienta.
Model GROW składa się z czterech kroków:

  • Generalny cel.
  • Rzeczywistość.
  • Opcje.
  • Wola.

Krok 1. Generalny cel

Bardzo ważne jest, aby przy rozpoczęciu pracy z klientem jasno został określony cel, jaki chce on (klient) uzyskać. Praca w oparciu o cele ważne dla klienta zwiększa szansę na uzyskanie efektów. Klient otrzymuje informacje o tym, że może rozpocząć takie działanie, które jest ważne dla niego, określa się również rolę pracownika socjalnego – jako wspierającego towarzysza, a nie realizatora celu. 
Określenie celu może nie być proste, dlatego warto poświecić czas na ten etap pracy z klientem. Ważne, by każda ze stron miała czas i aby pracownik socjalny wykazał się pozytywnym nastawieniem, by klient odczuł, że naprawdę chce mu pomóc. Pomocna jest tu praca ciszą.
Pytania, które warto postawić na tym etapie:

  • Jaki jest Pana/i cel?
  • Czemu chce go Pan/i osiągnąć?
  • Na ile ten cel jest dla Pana/i istotny?
  • W jakim czasie chce Pan/i go osiągnąć?
  • Jakie korzyści przyniesie osiągnięcie tego celu?
  • Co można stracić realizując ten cel?
  • Po czym pozna Pan/i że osiągnął swój cel?

Istnieje możliwość, że rozmowa o celach będzie wymagała więcej czasu i na pewno powinna odbyć się po lub równolegle z procedurą przyznania pomocy finansowej (jeżeli taka jest klientowi potrzebna).

Krok 2. Rzeczywistość

Na tym etapie istotne jest skonfrontowanie klienta z „tu i teraz”. Wspólna odpowiedź na pytanie – „Co się dzieje teraz?”. Analiza sytuacji obecnej pozwala klientowi spojrzeć na nią z różnych punktów widzenia. Może się zdarzyć, że w trakcie rozmów klient dochodzi do wniosku, że problem, bariera leży gdzie indziej, niż mu się wcześniej wydawało i decyduje się na zmianę celu.
Pomocne przy tym kroku są założenia postępowania skoncentrowanego na dzianiu. Warto zapytać o to, co nie działa zdaniem klienta, ale skoncentrować się na tym, co w jego odczuciu działa i pomaga mu zrealizować cel. Wspólnie można określić, co może pomóc w realizacji zaplanowanego celu (pytanie o zasoby), można też uzyskać informację o działaniach, jakie już były przez klienta podejmowane i o ich efektach. Istotnym momentem rozmowy jest próba ustalenia, jak na sytuację i działania klienta reagują inni, szczególnie bliscy.
Przykłady pytań:

  • Czym dysponuje Pan/i już teraz?
  • Od czego chce Pan/i zacząć swoje działania?
  • Jakich działań jeszcze Pan/i nie podjął/nie podjęła, a uważa, że powinien/na?
  • Jakie działania, podejmowane w przeszłości, w podobnie trudnej sytuacji, Panu/i pomogły.
  • Jakie przeszkody trzeba jeszcze pokonać?
  • Jakimi środkami dysponuje Pan/i już teraz – chodzi o umiejętności, czas, entuzjazm, pieniądze, wsparcie itp.?
  • Jakie środki będą jeszcze potrzebne?
  • Skąd je Pan/i pozyska?
  • Jak inni reagują na tę sytuację?
  • Jak się Pan/i z tym czuje?
  • Jak Pan/i działania wpływają na inne osoby?

Krok 3. Opcje

Ten etap służy wygenerowaniu potencjalnych rozwiązań i przeanalizowaniu ich użyteczności. Interwent pomaga klientowi dostrzec różne możliwości, które ma przed sobą, pozwala na odnalezienie przez klienta odpowiedzi na pytanie: „Co mógłbyś zrobić?”. Warto zapytać klienta, jakie działania, jego zdaniem, w tej sytuacji podjąłby ktoś inny (ktoś, kogo klient ceni). Czy on identyfikuje się z tymi działaniami, czy zrobiłby coś innego. Należy przeanalizować korzyści, ale również ewentualne straty różnych opcji działań.
Pomocne w tym kroku przykładowe pytania:

  • Co mógłby Pan/i zrobić, aby osiągnąć cel?
  • Jakie widzi Pan/i inne możliwości dojścia do celu?
  • Jakie kroki może Pan/i podjąć?
  • Gdyby nie był/a Pan/i ograniczony/a czasem, co mógłby/mogłaby Pan/i zrobić?
  • Gdyby nie był/a Pan/i ograniczony/a środkami, co mógłby/mogłaby Pan/i zrobić?
  • Kto mógłby Panu/i w tym pomóc?
  • Gdzie mógłby/mogłaby Pan/i pozyskać informację?
  • W jaki sposób mógłby/mogłaby Pan/i to zrobić?
  • Jakimi metodami może Pan/i się posłużyć w odniesieniu do tego celu?
  • Jakie możliwości są dla Pana/i dostępne?
  • Jakie są wady poszczególnych możliwości?
  • Jakie są zalety poszczególnych wariantów działań?
  • Która z opcji/rozwiązań zapewni najlepsze rezultaty?
  • Które z rozwiązań najbardziej Panu/i odpowiada?
  • Które z rozwiązań dałoby Panu/i najwięcej satysfakcji?
  • Co by się stało, gdyby Pan/i nic nie zrobił/a?
  • Czy istnieje ktoś, kto – Pana/i zdaniem – wykonałby to zadanie rzeczywiście dobrze?
  • Czego można się od takiej osoby nauczyć?

Krok 4. Wola

To jest etap, w którym Klient decyduje się, jakie działania podejmie. Czyli odpowiada na pytania: „Co zrobisz?” i „Kiedy to zrobisz?”.
Pomocne pytania:

  • Którą z omawianych przez nas opcji Pan/i wybiera?
  • Co chce Pan/i zrobić w związku z tym?
  • Jaki będzie Pana/i pierwszy krok?
  • Co skłania Pana/ią do takiego wyboru?
  • Do kiedy to Pan/i zrobi?
  • Jeśli ma Pan/i wątpliwości, to jakie?
  • W jaki sposób zdobędzie Pan/i potrzebne wsparcie?

Zaproponowany powyżej scenariusz to oczywiście tylko jedna z możliwości. Pracownik socjalny może stworzyć własny na podstawie omawianych już w poprzednich publikacjach narzędzi takich jak:

  • myślenie pytaniami, 
  • postępowanie skoncentrowane na rozwiązaniu
  • własny zestaw pytań coachingowych. 

Istotne jest, by interwencji nie traktować tylko w kategorii przyznania pomocy finansowej. Należy pamiętać, że w przypadku, gdy osoba po odbyciu kary więzienia nie odnajdzie się w nowej rzeczywistości, to alternatywą jest najczęściej powrót do zakładu karnego.
Warto też uwierzyć w myśl Viktora Franklina – austriackiego psychologa, który przeżył obóz koncentracyjny – Ostateczna wolność człowieka – może wybrać, z jakim nastawieniem podejdzie do danej sytuacji, może wybrać własną drogę. Ten wybór jest nie tylko po stronie klienta, dotyczy również pracownika socjalnego. Zgodnie z teorią samoskuteczności Alberta Bandury – aby klient odniósł sukces, musi być przekonany, że jest w stanie samodzielnie podjąć decyzję o zmianie, że ma odpowiednie umiejętności i że stać go na zrealizowanie zamiaru. Z badań wynika, że zmieniają się te osoby, które wierzą, że potrafią dokonać zmiany oraz te, w których zmianę wierzą osoby bliskie i pomagające im. Osoby uwikłane w zachowania destrukcyjne często źle o sobie myślą. Są też krytykowane przez otoczenie za to, co robią (zachowania) i za to, czego nie robią (brak poprawy). Powinniśmy pamiętać, że osoby, które opuściły zakład karny, bardzo rzadko mają prawidłowe poczucie własnej wartości.

Praca w oparciu o kontrakt socjalny

Proponowana powyżej struktura rozmowy jest jednocześnie materiałem, który należy wykorzystać w pracy z klientem opartej o kontrakt socjalny. Należy pamiętać, że w przypadku pracy z klientem, który opuścił zakład karny, tak jak i w każdym innym, istotnym elementem dobrej współpracy jest ustalenie wzajemnych oczekiwań. Należy uświadomić klientowi, że korzystanie z pomocy społecznej nie jest powodem do wstydu, nie jest jednak również bezwarunkowe. Działania oparte o kontrakt socjalny były już przedmiotem moich rozważań w innych artykułach, przypomnę więc tylko podstawowe założenia.

  • Pierwszym krokiem po podjęciu przez pracownika socjalnego decyzji o objęciu klienta kontraktem socjalnym jest ocena stopnia motywacji klienta do zmiany swojej sytuacji życiowej. Proponuję zastosowanie testu związanego z oceną poziomu motywacji do zmiany.
  • Motywacja do zawarcia kontraktu, wynikająca jedynie z lęku przed utratą świadczeń, daje nikłą szansę na zaangażowanie się klienta i faktyczną zmianę jego postawy. Warto zatem zastosować inny rodzaj motywacji, opartej na poczuciu własnej wartości – należy zastosować ją wówczas, gdy klient chętnie przyjmuje pozytywne wzmocnienia i jest mocno skoncentrowany na poczuciu własnej wartości.
  • W ocenie sytuacji życiowej klienta bardzo istotne jest określenie przyczyn, które doprowadziły do zaistniałej sytuacji. Te przyczyny musi określić klient. Wymaga to poświęcenia przez pracownika czasu na rozmowę. Ten punkt kontraktu w przypadku klientów, którzy opuścili zakład karny, może być szczególnie trudny. Pracownik socjalny powinien pamiętać, że nie chodzi o przyczyny, które doprowadziły do przestępstwa, ale o te, które obecnie ograniczają...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy