Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

23 marca 2020

NR 72 (Marzec 2020)

Osobowość narcystyczna cz. I.

16

W niniejszym artykule spróbuję przedstawić czytelnikom obraz rzeczywistości psychicznej, w jakiej funkcjonuje osoba z narcystycznym zaburzeniem osobowości. Omówię kategorie diagnostyczne, koncepcje różnych autorów, przyczyny zaburzenia. W drugiej części opiszę obraz kliniczny, sposoby leczenia oraz jakość funkcjonowania w związku z osobą narcystyczną, a także obraz narcystycznych rodziców.

Osobowość narcystyczna stanowi problem diagnostyczny. Może się to wiązać z trudnością w odróżnianiu, czy ktoś przykładowo boryka się z histrionicznym zaburzeniem osobowości, czy raczej teatralne zachowania stanowią część charakteru, a może mówimy już o cechach osobowości narcystycznej? Ludzie, których osobowość organizuje się wokół konieczności i zarazem potrzeby budowania samooceny przez czynniki zewnętrzne, w psychoanalizie określani są jako narcystyczni. Kwestie narcyzmu są znane od czasów Freuda zarówno w wydaniu patologicznym, jak i normalnym. Każdy z nas jest wrażliwy wobec siebie, wobec własnej tożsamości i tego, w jaki sposób postrzega nas świat. Zewnętrzna aprobata nas wzmocni, dezaprobata czy krytyka zrani. Jest to zupełnie naturalne i niepatologiczne. Jednak u niektórych osób zaabsorbowanie koniecznością wzmacniania swej wartości przez czynniki zewnętrzne staje się dominujące i nadmiernie skoncentrowane. Takie kategorie, jak osobowość narcystyczna oraz patologiczny narcyzm, oznaczają nadmierne zainteresowanie sobą, które charakteryzuje przesadna wrażliwość na krytykę i nadzwyczajna reakcja na aprobatę. Wróćmy do Freuda, który zapożyczył ten termin z greckiego mitu o Narcyzie, który zakochuje się we własnym odbiciu w tafli wody i ostatecznie umiera z tęsknoty. Freud przyznawał, że koncepcja narcyzmu wymaga dalszego opracowywania i wprowadzał wielokrotnie zmiany, poprawki i uzupełnienia do wcześniejszych tekstów dotyczących tego tematu. Co ciekawe, Freud mówił, że schizofrenia jest ekstremalną formą narcyzmu – ekstremalną introwersją, w której osoba zaczyna żyć wyłącznie ze sobą w swoim odizolowanym, wewnętrznym świecie. W początkach teorii psychoanalitycznych zauważono problemy z samooceną u pewnej grupy osób. Trudno było je tłumaczyć wyłącznie w kategoriach nieuświadomionych konfliktów i popędów. W konsekwencji leczenie oparte na modelu terapeutycznym związanym z konfliktem byłoby bardzo trudne. Uznano więc, że do tej charakterystycznej kategorii pacjentów bardziej pasuje model deficytu, rozumiany jako brak czegoś w ich wewnętrznym świecie. W głębi siebie osoby o strukturze narcystycznej, tak bardzo skoncentrowane na tym, jak widzi je świat, mogą czuć się bardzo opuszczone, samotne i pozbawione miłości. Jak leczyć tę grupę bardzo wymagających pacjentów? Jednym z założeń terapii byłaby pomoc w samoakceptacji, rozwijaniu wewnętrznego poczucia wartości i zdolności wchodzenia w głębokie relacje z innymi ludźmi.

Osobowość narcystyczna – kryteria diagnostyczne

W rozpoznaniu osobowości narcystycznej (poza klasycznymi kategoriami zawartymi w DSM czy ICD), stosuje się stwierdzenie u pacjenta typowych dla tego problemu cech osobowości. Diagnostyce towarzyszą testy psychologiczne. Bardzo istotne jest dokonanie różnicowania osobowości narcystycznej w kontekście innych zaburzeń, o których wspomnę później. Należy również wykluczyć zmiany zachowania, które powstały na skutek zażywania substancji psychoaktywnych. W DSM narcystyczne zaburzenie osobowości definiowane jest jako stały schemat wielkościowy zarówno w zachowaniach, jak i fantazjach, braku empatii oraz konieczności bycia nieustannie adorowanym, który ma swój początek w okresie dorastania i który jest obecny jednocześnie w wielu kontekstach. W klasyfikacji DSM rozróżnia się dziewięć kryteriów diagnostycznych dotyczących tego zagadnienia, z których musi zostać rozpoznane co najmniej pięć, by stwierdzić narcystyczne zaburzenie osobowości. Są to:

  1. Prezentowanie postaw i zachowań, które cechuje arogancja i wyniosłość.
  2. Fantazjowanie o władzy, sile, pięknie, idealnej miłości czy wielkich sukcesach.
  3. Nadmierne poczucie własnego znaczenia poprzez przesadne ocenianie swoich dokonań, talentów oraz, że będzie się rozpoznawalnym jako ktoś lepszy od innych, pomimo braku w realności faktycznych osiągnięć.
  4. Przekonanie, że jest się kimś niezwykłym, kogo może zrozumieć wyłącznie ktoś podobnie niezwykły, poczucie unikatowości oraz potrzeba kontaktu z osobami równie niezwykłymi, bądź o najwyższej hierarchii społecznej.
  5. Potrzeba adoracji i uznania.
  6. Przekonanie o prawie do szczególnych przywilejów, gdzie jest nieuzasadnione oczekiwanie szczególnego traktowania oraz bezwzględnej i automatycznej akceptacji swoich potrzeb i oczekiwań.
  7. Wykorzystywanie innych osób do osiągania własnych celów i korzyści.
  8. Zawiść wobec innych oraz/lub przekonanie, że inni przeżywają zawiść w stosunku do niego/niej.
  9. Brak empatii rozumiany jako nieumiejętność rozpoznania lub zidentyfikowania się z uczuciami i potrzebami innych osób.

Z kolei ICD-10, klasyfikacja Światowej Organizacji Zdrowia WHO wymienia narcystyczne zaburzenia osobowości w grupie z oznaczeniem F60.8 jako „inne określone zaburzenia osobowości”, pozostawiając szczegóły interpretacyjne diagnostom. Warunkiem rozpoznania jest spełnienie ogólnych kryteriów zaburzeń osobowości. Przyjrzenie się im może pomóc w odpowiedzi na pytanie, kiedy zostaje przekroczona granica pomiędzy narcyzmem zdrowym a patologicznym.

  1. Utrwalone wzorce przeżywania i zachowania osoby, które jako całość odbiegają od zakresu kulturowo akceptowanego i oczekiwanego, od tak zwanej normy. Dewiacja musi przejawiać się w przynajmniej dwóch obszarach i dotyczyć procesów poznawczych, czyli sposobów postrzegania i interpretowania ludzi i rzeczy oraz wydarzeń, panowania nad impulsami i nagradzania potrzeb oraz uczuciowości.

Druga kategoria to sposób postępowania w relacjach międzyludzkich oraz sposób odnoszenia się do innych ludzi.

  1. Dewiacja przejawia się w całym zachowaniu osoby, które charakteryzuje brak elastyczności i nieprzystosowanie nieograniczone do tylko jednego wyzwalającego bodźca czy sytuacji.
  2. Dana osoba doświadcza indywidualnego cierpienia i wywiera niepożądany wpływ na otoczenie i społeczeństwo.
  3. Cechy problematyczne są stabilne i cechuje je długi okres trwania. Rozpoczynają się w późnym dzieciństwie lub w okresie adolescencji i trwają w wieku dojrzałym.

Świat osoby narcystycznej

Nadmierne poczucie wartości wiąże się silnym i nieustannym poszukiwaniem potwierdzenia własnej wielkości w świecie. Osoby narcystyczne uważają, że aby zdobyć uwagę i szacunek innych muszą być wspaniałe, piękne czy mieć wyjątkowe i nadnaturalne osiągnięcia. Wiąże się to z perfekcjonizmem w dążeniu do uzyskania tych cech, co często staje się przyczyną porażki z powodu nadmiernej koncentracji na szczegółach. Wywołuje to również cierpienie i poczucie coraz większego osamotnienia. Zdarza się, że fantazje o idealnym, perfekcyjnym wykonaniu jakiegoś zadania zastępują rzeczywiste działanie. W swoich poczynaniach osoby narcystyczne koncentrują się dużo bardziej na wrażeniu, jakie wywrą na otoczeniu, niż na osiąganiu samego celu. Często sprawiają wrażenie zaabsorbowanych wyłącznie sobą. Wiele uwagi poświęcają też myśleniu o swoim wyglądzie, zdrowiu, osiągnięciach i zewnętrznych przejawach własnej wielkości. W relacjach interpersonalnych osoby narcystyczne przejawiają tendencję do manipulowania i wykorzystywania innych dla zaspokojenia swoich narcystycznych potrzeb, często pogardzają osobami, u których budzą podziw i uznanie.
Czują się od nich lepsze, nieomylne, doskonałe, nie tylko z powodu swych zdolności, ale też dlatego, że inni dali się im oszukać lub wykorzystać. Często sądzą, że swoje cele powinni osiągać bez wysiłku, dlatego szybko się zniechęcają, kiedy coś nie przychodzi im z łatwością. Inni traktowani są przedmiotowo, jako źródło funkcji odzwierciedlających i idealizujących. Osoby narcystyczne w funkcjonowaniu emocjonalnym nie posiadają zdolności i umiejętności dla tolerowania uczuć. Pojawia się bardzo silna zewnętrzna kontrola emocji przy niskim poziomie zaburzenia i dość słaba zewnętrzna kontrola emocji przy głębszym poziomie zaburzenia. W pierwszym przypadku mówimy o silniejszym ego, w drugim o ego słabszym. Poczucie pustki, lęk, zawiść, wstyd, wściekłość oraz narcystyczna duma są najczęściej przeżywanymi emocjami. Doświadczanie wstydu i wściekłości jest charakterystyczne dla sytuacji, w których otoczenie niewystarczająco skupia się na nich wtedy, gdy nie ma odpowiedzi na poczucie wyjątkowości i wielkościowości. W sytuacji naruszenia samooceny i nadmiernej wrażliwości na krytykę zwiększa się tendencja do popadania w stany depresyjne i doświadczenie poczucia pustki. Jest to związane z zagubieniem i brakiem poczucia, że się wie, kim się jest i z tym, że jest pewność, co jest w życiu istotne. Z kolei w funkcjonowaniu poznawczym występują liczne zniekształcenia, u podłoża których leżą obrony wielkościowe i stosowanie gamy mechanizmów obronnych1. Są nimi zaprzeczanie własnym błędom i ograniczeniom, dewaluacja bądź idealizacja osób, przerzucanie odpowiedzialności za własne błędy na innych ludzi, sytuacje, instytucje, przypisywanie przypadkowi bądź powoływanie się na łut szczęścia w sytuacji dostrzeżenia sukcesu u innych osób, także naprzemienne idealizowanie i dewaluowanie swoich możliwości i siebie. Najczęściej stosowane mechanizmy obronne u osób z osobowością narcystyczną to:

  • dewaluacja, czyli przypisywanie sobie lub innym wyolbrzymionych cech lub właściwości, które są negatywne. Przykład: dostrzeganie wyłącznie wad, bez równoważących je zalet;
  • prymitywna idealizacja siebie oraz innych, czyli dostrzeganie wyłączne zalet, bez równoważących je wad. Można powiedzieć, że zaprzecza się istnieniu złej części osoby, widząc wyłącznie dobrą;
  • omnipotentna kontrola, czyli poczucie pełnego kontrolowania świata, ludzi, otaczającej rzeczywistości. W dużym nasileniu może prowadzić do zaburzeń psychotycznych;
  • projekcja, czyli przypisywanie innym ludziom własnych niechcianych czy niepożądanych uczuć, zachowań, poglądów a także cech, najczęściej negatywnych;
  • racjonalizacja, czyli pozornie racjonalne uzasadnienie swoich decyzji czy postaw po fakcie ich dokonania, podczas gdy motywy prawdziwe pozostają ukryte, również przed samym sobą;
  • fantazjowanie, czyli odwrócenie uwagi od czegoś konkretnego i zwrócenie jej na własne reakcje, które zostały wyzwolone pod wpływem działania zewnętrznych bodźców.

W ujęciu Teodora Millona2 narcyzm stanowi jeden z elementów szerokiego schematu klasyfikacji typów osobowości. Autor wiąże formowanie się tej struktury osobowości z taką postawą rodziców, którą cechuje przecenianie i tratowanie dziecka jako kogoś absolutnie wyjątkowego, a nie jako efekt postawy rodziców związanej z emocjonalnym niedowartościowaniem.

Podtypy osobowości narcystycznej

Millon wyróżnił podtypy w osobowości narcystycznej. Są nimi:

  1. Osobowość narcystyczna elitarna, tzw. czysty wzorzec.
    Osoba funkcjonująca w tym wzorcu uznaje, że ma same przywileje i musi być specjalnie traktowana (tak jak w dzieciństwie). Może wykazywać się mniej lub bardziej znaczącymi sukcesami i osiągnięciami, które są raczej nadmiarowe i wyolbrzymione. Przejawia tendencje do wykorzystywania znajomości i kontaktów w osiąganiu własnych celów. Bardzo boi się przeciętności, ponieważ bycie kimś przeciętnym, zwyczajnym jest równoznaczne ze śmiercią. Ukazywanie pewności siebie, bogactwa, celebracja wysokiego poziomu intelektualnego czy cokolwiek innego, czym można się pochwalić i osiągnąć prestiż, określa ten podtyp osobowości narcystycznej.
  2. Osobowość narcystyczna pozbawiona zasad z cechami antyspołecznymi.
    Potocznie mówi się o mrocznym narcyzie, któremu brak skrupułów, przestrzegania obowiązujących zasad i wartości. Millon opisał ten typ jako mściwy, pogardliwy, arogancki i podstępny oraz dominujący. Ponadto jako skłonny do manipulacji, łamania prawa i używania takich przemyślnych trików, które pomagają wymykać się wymiarowi sprawiedliwości. Osoba o tej strukturze nie odczuwa lęku, a konsekwencje swoich działań raczej słabo rozpoznaje. Doświadczenie przyjemności płynie z upokarzania i podporządkowania sobie innych, nie z nawiązującej się relacji. 
    Zaufanie wzbudzane jest po to, by później wykorzystać osobę, która zaangażuje się w kontakt. Towarzyszy temu myśl: skoro dał się wykorzystać, jest głupi i zasłużył na to. Opisywane przez Heinza Kohuta próby nawiązywania relacji, która miałaby opierać się na empatii i zrozumieniu były nieskuteczne, ponieważ osoby z tym zaburzeniem nie są w stanie zrozumieć emocjonalnych podstaw współodczuwania. Pogardzają nią jako oznaką słabości. Osobowość narcystyczna i psychopatyczna są blisko związane. Ukazują uzależnienie poczucia wartości od zdarzeń zewnętrznych i odzwierciedlają subiektywnie pusty świat wewnętrzny. Przykładowo, Otto Kernberg opisuje psychopatię i narcyzm na jednej wspólnej osi, którą nazywa ogólne na...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy