Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa , Otwarty dostęp

1 lipca 2020

NR 74 (Czerwiec 2020)

Osobowość antyspołeczna cz. I

106

Historia  rodzaju ludzkiego stanowi zapis niezwykłego okrucieństwa i destrukcyjności. Na przestrzeni czasu widać, że przekracza wszystko, co myślimy na swój temat. Czy możemy przyjąć, że człowiek wyposażony jest w jakiś specyficzny genom destrukcyjności? Co sprawia, że niektóre osoby zachowują się w sposób niepodlegający żadnym ograniczeniom społecznym? Tym, jakie są tego przyczyny i konsekwencje będziemy zajmować się w dwóch najbliższych artykułach.

Termin „psychopata” w znaczeniu obecnym został wprowadzony przez J.C. Pricharda – angielskiego lekarza badającego zachowania osób określane jako moral insanity albo moral imbecility. Główną cechą badanych był patologiczny zanik uczuć moralnych. Z kolei J. L. A. Koch, niemiecki psychiatra, wprowadził termin „psychopatia”, a dokładniej „psychopatyczna małowartościowość”. W fachowej literaturze znajdziemy szereg sposobów definiowania psychopatii, której główną kwestią opisywaną przez specjalistów jest bardzo wysoki stopnień szkodliwości społecznej, wynikający z pewnych cech osobowości oraz modeli zachowań do których zalicza się: skłonność do agresji i przemocy, wyzyskiwanie innych, manipulację, brak empatii i wrażliwości, wyrzutów sumienia i poczucia winy oraz brak realistycznej oceny własnego zachowania. Psychopatia, czyli osobowość antyspołeczna, jest to zaburzenie struktury osobowości o charakterze trwałym, które dotyczy około 2–3% każdego społeczeństwa. Zaburzenie to wiąże się z obecnością trzech deficytów psychicznych: lęku, uczenia się i relacji interpersonalnych. Deficyt lęku to defekt emocjonalny, który polega na braku umiejętności przyswajania moralnych odruchów i braku empatii. Niezdolność do uczenia się na błędach dominująca jako impulsywność opisuje defekt uczenia się. Relacje oparte na wykorzystywaniu innych do osiągnięcia własnych korzyści oraz płytkie bezemocjonalne związki, a także cierń psychopatyczny w postaci zubożenia życia psychicznego i jego kompensacji przez narcyzm, opisują zaburzenie relacji interpersonalnych. Do charakterystycznych cech należą: agresywność, zaniżony poziom empatii i wrażliwości wobec innych osób, agresywność, skłonność do stosowania przemocy i tendencja do notorycznego nieprzestrzegania norm i zasad obowiązujących w społeczności, a także skłonność do łamania prawa w wielu kategoriach od kradzieży i włamań po napaści i morderstwa. Wśród ekspertów zajmujących się badaniem czynników, które wpływają na kształtowanie się tych specyficznych cech, nie znajduje się nadal jednoznacznej odpowiedzi na pytanie: co leży u podłoża powstawania osobowości antyspołecznej? Nie znamy genezy, jednak na podstawie badań i zebranych danych statystycznych występowania tego zaburzenia mogą określać je pewne grupy leżące u podstaw psychopatii. Nancy McWilliams pisze: Kontinuum psychopatii zdecydowanie ciąży w kierunku borderline – psychotyczny, ponieważ z definicji oznacza ona niemożność wytworzenia przywiązania do drugiego człowieka i poleganiu na bardzo prymitywnych mechanizmach obronnych.1 Osoby antyspołeczne nie są w stanie nawiązać relacji z otoczeniem i przeżywać emocjonalnie świata, w którym funkcjonują. Innych traktują instrumentalnie, wykorzystując do realizacji własnych celów. Mający to zaburzenie wyznają zasadę, że najważniejsze jest zaspokajanie własnych potrzeb, bez względu na koszty i dobro innych, a ich działania są wynikiem chłodnej kalkulacji i dobrowolnego wyboru. Prezentują się niejednokrotnie jako sympatyczne i miłe dzięki zdolności do kamuflażu i wysokiej inteligencji. Osobowość dyssocjalna, inaczej nazywana psychopatyczną, nieprawidłową, zaliczana jest do grupy schorzeń psychicznych, charakteryzujących się anormalnym wzorcem zachowań, trwającym przez długi czas. Wśród kryminalistów jest największa grupa osób z tym zaburzeniem. Występuje u około 3% populacji mężczyzn i 1% kobiet, a diagnozuje się je najczęściej pomiędzy 26. a 40. rokiem życia. Predyspozycje biologiczne to genotyp XYY2 oraz wysoki poziom testosteronu. Również picie i palenie przez matkę w ciąży oraz wszelkie uszkodzenia w okresie płodowym i okołoporodowym, a także nieprawidłowości fizjologiczne, spadek aktywności w płatach czołowych, które odpowiadają za kontrolę zachowań.

POLECAMY

Ciemna triada


Ciemna triada (ang. dark triad), to zespół cech osobowości, które obejmuje makiawelizm3, psychopatię oraz narcyzm. Nazwa ma charakteryzować patologiczne właściwości cech, które są zawarte w tych zaburzeniach. Została wprowadzona przez dwóch psychologów: Kevina Williamsa oraz Delroya Paulusa, który opisali trzy niepożądane społecznie właściwości dyspozycyjne stanowiące, mimo to, przejaw normalnej zmienności w obszarze osobowości. Osoby, u których występuje wysoki poziom tych cech częściej dokonują przestępstw i wywołują społeczny niepokój oraz zagrożenie, szczególnie, gdyż zajmują wysokie stanowiska w obrębie społeczności. Łączą je: manipulacja, eksploatacja partnerów, przedmiotowość w relacjach, egoizm, egocentryzm i bezduszność. Część badaczy poszerzyła znaczenie ciemnej triady o czwartą mroczną cechę, czyli sadyzm, który rozumiany jest jako czerpanie przyjemności z okrucieństwa. Psycholog humanistyczny Scott Barry Kaufman zainspirowany badaniami nad ciemną triadą zaproponował wprowadzenie pojęcia jasnej triady, która zawiera w sobie humanizm, wiarę w ludzkość oraz kantyzm. Osoby, u których wyraźnie widać wysokie osiągi w zakresie tych trzech cech cechuje także wyższy poziom uduchowienia, religijności, akceptacji, humanizmu, współczucia oraz wrażliwości.

Kryteria diagnostyczne


Często spotyka się zamienne stosowanie terminów psychopatia i antyspołeczne albo dyssocjalne zaburzenia osobowości. Warto wiedzieć, że ich zakres pojęciowy ma wiele wspólnych obszarów, lecz ściśle nie pokrywa się, ponieważ dotyczy odmiennych form zaburzeń. 

Ważne

Obowiązujące obecnie psychiatryczne klasyfikacje chorób i zaburzeń psychicznych nie mówią wprost o psychopatycznym zaburzeniu osobowości, ale w opisie ICD-10 punktu osobowość dyssocjalna, znajduje się określenie „obejmuje osobowość psychopatyczną”. Do przeprowadzenia diagnozy wymagany jest kliniczny wywiad, którego dokonują psychiatrzy. Polega na zebraniu danych o pacjencie oraz obserwacji. By postawić diagnozę, muszą ujawnić się: długotrwałe zachowania antyspołeczne (udowodnione występowanie ich przed 15. r.ż., takie jak: nawykowe kłamstwo, wcześnie podejmowane seksualne zachowania o charakterze agresywnym, nadużywanie alkoholu, kradzieże). Również: nierówne postępy w nauce i pracy, brak rodzicielskiej odpowiedzialności i wpływu, łamanie prawa w obszarze przestępstw pospolitych, niezdolność do stworzenia trwałego związku, powtarzające się akty agresji, impulsywność, okrucieństwo.


Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-10 do kryteriów diagnostycznych antyspołecznego zaburzenia osobowości zalicza 6 punktów opisowych. Zaburzenie charakteryzuje spora niewspółmierność pomiędzy zachowaniem a normami obowiązującymi w społeczeństwie. Charakteryzuje się:

  • Bezwzględnością w nieliczeniu się z uczuciami innych ludzi.
  • Utrwaloną i silną postawą lekceważenia norm, reguł, zobowiązań społecznych oraz postawą nieodpowiedzialności.
  • Nieumiejętnością utrzymania trwałych związków z innymi pomimo braku trudności w ich nienawiązywaniu.
  • Bardzo niską zdolnością do tolerowania frustracji i niskim progu panowania nad agresją oraz zachowaniami gwałtownymi.
  • Brakiem zdolności przeżywania poczucia winy oraz korzystania z doświadczeń, szczególnie kary.
  • Skłonnością do obwiniania innych albo wysuwania pozornie możliwych opcji, by uznać racjonalne zachowania, które są przyczyną konfliktów z otoczeniem.

Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne podaje, że jest to zaburzenie osobowości typu B, rozumiane jako zaburzenia dramatyczno-niekonsekwentne, które charakteryzuje lekceważenie norm współżycia społecznego, impulsywność, agresywność, beztroskie stwarzanie zagrożenia dla siebie i innych, obrażanie, krzywdzenie, okradanie, okłamywanie innych ludzi, brak odpowiedzialności i zdolności do oceny skutków swoich czynów, ubóstwo emocjonalne, brak poczucia winy, gdy komuś wyrządzi się szkodę, inne antyspołeczne zachowania oraz brak empatii. 

Pamiętaj

Wzorzec braku szacunku i gwałcenia praw innych pojawia się po 15. r.ż. i przejawia w co najmniej trzech następujących kryteriach:
1. Brak zdolności do podporządkowania się normom społecznym, które opisują zachowania zgodne z prawem. Dokonywane czyny są wielokrotne, powtarzające się i są podstawą do aresztowania.
2. Systematyczne dopuszczanie się do kłamstwa, oszukiwanie innych dla przyjemności bądź zysku oraz używanie przestępczych pseudonimów.
3. Niezdolność do planowania oraz impulsywność.
4. Brak zdolności do okazania troski o siebie i innych.
5. Notorycznie powtarzające się napaści i bójki, które charakteryzuje wysoka agresja.
6. Wyrażający się niezdolnością spełniania norm obowiązujących w pracy, brak odpowiedzialności. Niezdolność do dotrzymania zobowiązań finansowych i wywiązywania się z umów.
7. Obojętność i racjonalizacja przy wyrządzaniu krzywdy oraz brak poczucia winy, który to charakteryzuje. Okradnie innych i działanie na ich niekorzyść.

 

Aby dokonać powyższej diagnozy, osoba jej poddana musi mieć przynajmniej 18 lat i dokumentację zaburzeń zachowania, które pojawiły się przed 15. r.ż., a także dokumentację, że zachowanie nie pojawia się wyłącznie w epizodach manii bądź w trakcie schizofrenii.

Przestępstwo, a może jednak choroba?


Osoby notorycznie popełniające przestępstwa dotknięte są antyspołecznym zaburzeniem osobowości. Wielu klinicystów stale zadaje pytanie: czy w takim razie mają odpowiadać za dokonane przestępstwa jak pospolici kryminaliści czy może z racji ich zaburzenia powinna przysługiwać inna opcja traktowania popełnionych czynów? Obrońcy popełniających przestępstwa stosują często linię obrony, która miałaby wykazać, że czyn nie został popełniony świadomie i wynika z zaburzenia psychicznego. Jest to kwestia bardzo kontrowersyjna, która bez wątpienia może prowadzić i często prowadzi, do poważnych nadużyć dotyczących odpowiedzialności za swoje czyny. To bez złudzeń wzmacnia zachowania antyspołeczne. Warto przypomnieć film z 1997 roku Adwokat diabła z Alem Pacino i Keanu Reevesem w rolach głównych. Adwokacka maksyma mówi, że zadaniem adwokata jest obrona oskarżonego, a nie jego etyczna ocena. Obrona każdego, kto popełnił przestępstwo, postąpił nieetycznie wyrządzając zło i szkodę niezależnie od przyczyny. Musimy wziąć pod uwagę, że osoby dotknięte antyspołecznym zaburzeniem osobowości nie są niepoczytalne. Mają zdolność ocenić, czy dany czyn był szkodliwy, rozpatrując go w kategoriach dobra i zła. Są też w stanie rozumieć, że w społeczeństwie obowiązują pewne normy i to z ich przestrzeganiem mają kłopot. Zdaniem Roberta Hare’a, psychopata jest osobą hedonistyczną, nieodpowiedzialną i impulsywną. Można powiedzieć, że dwuwymiarową, którą charakteryzuje brak zdolności do doświadczania emocjonalnych składników międzyludzkich zachowań, takich jak skrucha, poczucie winy. Posiada zdolność symulowania uczuć i mimicznego wyrażania emocji, jednak związki seksualne i społeczne są powierzchowne i płytkie oraz nadmiernie eksploatowane. Osąd jest zawsze powierzchowny, a zdolność do odroczenia chwilowych potrzeb bez względu na ich konsekwencje dla innych – znikoma. Ujęcie poziomu psychopatii umożliwia pomiar dwóch czynników, z których każdy jest opisywany przez 10 kryteriów. Pierwszy czynnik z poniższych jest konstelacją cech psychopatii. Wielu klinicystów uważa za zasadnicze dla tego typu osobowości czynniki uczuciowe i interpersonalne względem otoczenia oraz werbalny sposób funkcjonowania.

Tab. 1. Opis czynników psychopatii według Roberta Hare’a

Czynnik 1 Czynnik 2
Łatwość w wysławianiu się i powierzchowny urok osobisty; przesadne poczucie własnej wartości; podatność na nudę i potrzeba stymulacji; patologiczna zdolność do kłamstwa; skłonność do oszustw i manipulacji; płytkość uczuć i brak wyrzutów sumienia, poczucia winy; słaba kontrola zachowań i impulsów, pasożytniczy styl życia oraz brak empatii i emocjonalny chłód. Wysoka częstość przypadkowych zachowań seksualnych, wczesne problemy z zachowaniem i dostosowaniem, brak realistycznych, długoterminowych planów i celów, impulsywność, brak poczucia odpowiedzialności za własne czyny, krótkie i liczne związki partnerskie, przestępczość w okresie przed pełnoletnością, przestępcza wszechstronność oraz uchylanie od warunkowego zwolnienia.

 


Jak czytamy w tomie pt.: Zaburzenia osobowości. Problemy diagnozy klinicznej: „Osoby spełniające kryteria psychopatii cechuje wielopoziomowe podobieństwo w zakresie przejawianych zachowań i stylu życia, cech afektywnych i funkcjonowania interpersonalnego w przeciwieństwie do kryteriów diagnostycznych antyspołecznego zaburzenia osobowości, które nie pozwalają na rozpoznanie psychopatii. Metoda ta wydaje się mieć także przewagę związaną z całościową oceną poprzez wykorzystanie do diagnozy zarówno obserwacji, metody wywiadu, jak i analizy dokumentacji.”4


Obraz kliniczny


Sferę poznawczą osób psychopatycznych charakteryzują problemy związane z planowaniem i z podejmowaniem realistycznych i długoterminowych działań oraz zdolnością do tworzenia specyficznego obrazu świata. Umiejętności związane z planowaniem są odpowiedzialne za optymalizację celowych działań, przy czym cała działalność celowa osoby może stać się źródłem powstania potrzeb informacyjnych. Te z kolei pozostają w związku ścisłym z innymi rodzajami potrzeb, które warunkują realizacje celów współzależnych. Niezaspokojenie tych potrzeb prowadzi do powstawiania zakłóceń w funkcjonowaniu osobowości i zahamowaniu jej rozwoju a nawet dezintegracji. W przypadku psychopatycznych zaburzeń osobowości widać, że zarówno ukierunkowanie, jak i jego przebieg są zaburzone. Osoby z tym zaburzeniem wykazują zdecydowanie gorszą umiejętność do przewidywania niż ta, której można by od nich oczekiwać biorąc pod uwagę zdolności intelektualne i ich poziom. Często podejmują decyzje pod wpływem chwili, impulsu, nielogicznie, nie zważając na konsekwencje, choć mają ich świadomość. Pojęcia dobra i zła mają wymiar abstrakcyjn...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy